پر زده کړو د بندیز له امله د افغانستان په ختیځ کې دیني مدرسو ته د نجونو تګ ډېر شوی

د هندي پوځ مرستیال مشر راهول سینګ په نوي ډیلي کې د دفاعي صنعت یوې غونډې ته وویل: «هند په دې جګړه کې له دوو دښمنانو سرهمخ و، یو ښکاره دښمن چې پاکستان و او بل چین و چې په پټه یې د دې جګړې ملاتړ کاوه».

راهول سینګ زیاته کړه: «کله چې د عملیاتو په اړه د هندي پوځ عمومي مشر (DGMO) غونډه لرله، پاکستان ویلي و، موږ پوهېږو چېنوی ډيلي غواړي د پاکستان پلانی ځای په نښه کړي او ښکاره خبره ده چې دا معلومات چین ورکول».

خو د هند پوځ دغه لوړ پوړي غړي د چین له لوري پاکستان ته د ورکول کېدونکو معلوماتو په تړاو نور جزییات نه دي ورکړي او دا یې هم نه ده روښانه کړې چې «دوی څنګه خبر»‌ له دې همکارۍ خبر شول.

هند پخوا ویلي و چې پاکستان له چین سره نږدې ملګرتیا لري، خو د جګړې پر مهال د چین له خوا د عملي مرستې ښکاره څرک نه لیدلکېږي. د رویټرز په دې راپور کې راغلي چې بېجینګ د خپلې سپوږمکۍ په وسیله د پاکستان رادار ته معلومات ورکول.

پاکستاني چارواکو لا پخوا دا تورونه رد کړي چې ګواکي له چین څخه یې استخباراتي معلومات ترلاسه کړي دي، خو دا یې نه دي ویلي چېایا له هند سره د وروستۍ جګړې پر مهال چین د سپوږمکۍ په مرسته د پاکستان له رادار سره مرسته کړې که نه.

د جنرال راهول سینګ به وینا، ترکیې هم د جګړې پر مهال د پاکستان ملاتړ کړی او د( Bayraktar) په نوم د ډرون الوتکو ترڅنګ یو شمېر پوځي سلاکاران یې هم د پاکستان په واک کې ورکړي وو، خو د ترکیې دفاع وزارت تر دې مهاله په دې اړه څه نه دي ویلي.

په اپرېل میاشت کې د وسله والو ډلې د هندي کشمیر په پهلګام کې «۲۶تنه سېلانیان» به ډزو ووژل جې نوي ډیلي یې د پړې ګوته اسلام اباد ته ونیوله. تر دې پېښې وروسته د هند او پاکستان ترمنځ د توغندیزو بریدونو، هوایي جېټ طیارو او د بې پېلوټه الوتکو څلور ورځنۍ جګړه وشوه.

د جماعت چار مونایي ډلې مشر سېدمحمد فایض‌الکریم تېره ورځ (جمعه) په متحده ایالاتو کې مېشت بنګله‌دېشي خبریال خالد محي‌الدین سره په یوه مرکه کې وویل: «که موږ ټول‌ټاکنې وګټو، نو د بنګله‌دېش اسلامي حرکت به په دغه هېواد کې شرعي نظام نافذ کړي.»

هغه زیاته کړې چې د ټاکنو د بریا په صورت کې به یې د حکومت‌ولۍ سېسټم، پر افغانستان د واکمنې ډلې طالبانو په څېر وي. ورته مهال، هغه ټينګار کړی چې د مذهبي اقليتونه، په ګډون هندوان به هم د شريعت په چوکاټ کې حقونه ولري او د هغوی حقونو ته به درناوی وشي.

د یادې ډلې مشر همدا راز ویلي چې د متحده ایالاتو، برېټانیا او روسیې په څېر هېوادونو مثبت ټکي به په دې شرط ومنل شي چې له اسلامي قانون سره په ټکر کې نه وي.

د چار مونایي جماعت اسلامي حرکت د بنګله‌دېش په ځینو برخو کې یوه اغېزمنه مذهبي ډله ګڼل کېږي، خو د دوی نظرونه په دغه هېواد کې د ډېرو خلکو له پراخ مخالفت سره هم مخامخ دي.

شریف د (چنګاښ ۱۳مه) پر خپله اېکس پاڼه زیاته کړې چې په یاده لیدنه کې دواړه لوریو ترمنځ د دوه اړخیزو همکاریو په تړاو هم بحثونه شوي دي. هغه ټینګار کړی چې ترکیه او پاکستان به سیمه کې د ثبات لپاره خپلې هڅې دوامداره وساتي.

شکایتونه؛ له کابل تر ننګرهاره

د افغانستان انټرنشنل - پښتو د موندنو پر بنسټ، دا ډول موارد په وروستیو اوونیو کې په کابل، لغمان، ننګرهار، کونړ، پکتیا، خوست او یو شمېر نورو ولایتونو کې ډېر شوي دي. ځايي اوسېدونکي وایي چې د طالبانو د امر بالمعروف غړي د سړکونو، پارکونو او بازارونو په ګډون په عامه ځایونو کې خلک دروي، له هغوی د موبایل غوښتنه کوي او شخصي محتوا یې ګوري.

د کابل ښار اوسېدونکي زبیر (مستعار نوم) افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وايي: «زه له خپلو ملګرو سره د کابل ښار د کارته سه سیمې په یوه هوټل کې وم، چې دوه کسان هوټل ته رادننه شول، ځانونه یې د امر بالمعروف غړي معرفي کړل او راته یې وویل چې موبایل دې راکړه. هغوی زما انځورونه، پیغامونه او ټولنیزو شبکو حسابونه وکتل. دا له سپکاوي ډک حالت و.»

هغه زیاته کړه چې د طالبانو د امربالمعروف غړي ورته د ده د موبایل په ګالري کې د یوې ښځینه د انځور د لرلو له امله سخت غوسه شوي دي. د زبیر په وینا، دا انځور د بل چا نه، بلکې د هغه د مېرمنې و، خو د امربالمعروف غړو له سپکو سپورو ویلو سره مخ شوی دی. نوموړي وویل: «ما خپل موبایل کې د خپلې مېرمنې انځور ساتلی و، خو د امربالمعروف غړي راته سخت غوسه شول. که څه هم ورته مې وویل چې دا زما د ناوې انځور دی، خو بیا یې هم سپکې سپورې راته وویلې او بې‌حرمتي یې راته وکړه.»

په ننګرهار کې هم ورته پېښې ثبت شوې دي. د دغه ولایت یو اوسېدونکی د نوم نه ښودلو په شرط افغانستان انټرنشنل-پښتو ته وویل: «په بازار کې مې ولیدل چې له یوه ځوان یې موبایل اخیستی و. هغوی د دې ځوان په موبایل کې د انځورونو تر کتلو وروسته، هغه ته وعظ پیل کړ. په دې وخت کې د لارې پر سر تېرېدونکي خلک پر ځوان راټول شول او هغه بې‌چاره داسې غلی او سرکښته ولاړ و، لکه غټ جرم یې چې کړی وي.»

له شخصي حریم سرغړونه، که د ارزښتونو خوندیتوب؟

پر افغانستان د طالبانو تر واکمنېدو وروسته دغې ډلې ویلي چې د امر بالمعروف له لارې غواړي اسلامي ارزښتونه وساتي، خو د دغې ادارې کړنې، په ځانګړې توګه د شخصي وسایلو پلټنه، له بشري حقونو سره د ټکر په توګه لیدل کېږي.

په پاکستان کې کډوال او د بشر حقونو یو افغان فعال چې د امنیتي دلایلو له امله نه غواړي نوم یې په راپور خپور شي، وايي: «له عدلي حکم یا مشخصو دلایلو پرته د شخصي موبایل پلټنه، د انسان له اساسي حقونو یوه ښکاره سرغړونه ده. دا نه یوازې د ټولنیزو اخلاقو خلاف خلاف کړنه ده، بلکې له اسلامي اخلاقو سره هم مطابقت نه لري.»

حقوقي او قانوني اندېښنې

د اساسي قانون له مخې، که څه هم طالبان دا قانون نه پېژني، خو د هېواد هر وګړی د شخصي حریم حق لري. د ملګرو ملتونو د بشر حقونو نړۍوالې اعلامیې هم د هر انسان د محرمیت، ازادۍ او شخصي ملکیت خوندیتوب تضمین کړی دی.

په اسټرالیا کې د حقوقو کارپوه ضمیر رحیمزی په دې تړاو وايي: «هیڅ اداره، که هغه مذهبي وي یا حکومتي، حق نه لري چې د یوه کس له اجازې پرته شخصي معلومات وپلټي. دا عمل باید په واضح ډول وغندل شي.»

ولس څه وایي؟

د کونړ ولایت یو اوسېدونکی وايي: «موږ د اخلاقي مسایلو د ساتنې مخالف نه یو، خو دا چې د یو کس له اجازې پرته، شخصي ژوند ته لاس ور وړل کېږي، دا غیر اسلامي کار دی. موږ د دین د نوم تر سیوري لاندې د دې ډول بې‌حرمتیو او سپکاوي مخالفت کوو.»

د طالبانو بې‌ثباته دریځ

افغانان دا څرګندونې داسې مهال کوي چې د سې‌شنبه (غبرګولي ۱۳مه) د طالبانو د امربالمعروف وزیر محمدخالد حنفي په یوه سیمینار کې د دغه وزارت کارکوونکو ته ویلي و چې د خلکوپر کورونو، جیبونو او موبایلونو لاس‌ وهل «جایز» نه ‌دي. د طالبانو د امربالمعروف او نهی عن المنکر غړي تر دې مخکې هم د خلکو د شخصي حریم پر سرغړونې تورن شوي دي.

ایرو اېشیا ویبپاڼه په خپله تازه خپره کړې مقاله کې وایي، چې اوس دغه پروژه نوې سټراټیژیکه بڼه غوره کوي، ځکه چې چین د افغانستان او پاکستان تر منځ د سیاسي همغږۍ لپاره هڅې کوي چې د« سي پيک» پراخېدو ته یې لاره هواره کړې ده.

ویبپاڼه زیاتوي، دا پرمختګ د ۲۰۲۵ کال د می میاشتې په ۲۱مه نېټه په بیجینګ کې د درې‌اړخیزې غونډې پر مهال اعلان شو، د غونډې ګډونوال د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار، د چین بهرنیو چارو وزیر وانګ يي، او د طالبانو بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي وو. دوی ژمنه وکړه چې د« یو کمربند یوه لار»نوښت کې به ګډ کار ته ادامه ورکړي او د « سي پیک » پروژه به افغانستان ته وغځوي.

په دې ناسته کې د اسلام‌اباد او طالبانو تر منځ د ۲۰۲۱ کال وروسته د لومړي ځل لپاره د سفیرانو تبادله هم وشوه، چې ددغه پروژې د زیاتې ستراتیژیکې مانا نښه بلل کېږي.

په مقاله کې راغلي،د« سي پیک » موخه یوازې اقتصادي نه، بلکې سیمه‌ییز اتصال ته هم ځانګړې پاملرنه ده. افغانستان، چې په تاریخي لحاظ سوداګریز مرکز بلل کېږي، د سیمه‌ییزو پروژو لکه« ټاپي » ګاز نل‌لیکه او« کاسا ۱۰۰۰ » برښنا لیږد پروژو لپاره مهم جغرافیایي موقعیت لري. خو د سیمې نه ثبات د دغو پروژو د بشپړېدو پر وړاندې خنډ ګرځېدلی دی.

افغانستان ته د « سي پیک » غځېدل نه یوازې اقتصادي، بلکې سټراټیژیک اهمیت هم لري. دا به د افغانستان، پاکستان او چین تر منځ د لا نږدې همکارۍ لامل شي او د سیمې د وصل او ودې لپاره به یو مهم فرصت وي.

ایرو اېشیا ویبپاڼه وایي، د بلوچستان ایالت، چې د« سي پیک » د دروازې (ګوادر بندر) کور دی، له پراخو طبیعي زېرمو سره سره د بې‌وزلۍ، بې‌کارۍ او پراخېدونکې ناراضۍ سره مخ دی. ځايي خلک، شکایت کوي چې لویې پروژې یې د ژوند پر شرایطو منفي اغېز کړی دی.

ویبپاڼه وایي چې افغانستان ته د « سي پیک » د غځولو او پراختیا پرېکړه په داسې وخت وشوه، چې په سیمه کې د هند او پاکستان ترمنځ تاوتریخوالی زیات شوی و.

مقاله زیاتوي، پاکستان او افغانستان دواړه د ګډو امنیتي ګواښونو سره مخ دي، او د دوی همکاري د ثبات لپاره اړینه بلل کېږي.

که څه هم « سي پیک » افغانستان ته پراخېدل د سیمې لپاره یو مهم بدلون دی، خو دا پروژه د امنیتي ګواښونو، سیمه‌ییز رقابت، په افغانستان او پاکستان کې د کورنیو مخالفتونو له امله د لویو خنډونو سره مخ ده. بریالیتوب به یې یوازې هغه مهال یقیني شي، چې دا پروژه ټولشموله، دوامداره او عادلانه وي، امنیت تامین شي، او ټول خلک ترې ګټه واخل.