ملګرو ملتونو د پاکستان څخه د افغان کډوالو د شړلو نوي ضرب الاجل په اړه اندېښنه څرګنده کړې

لینډسي،دا څرګندونې د سه‌شنبې په ورځ، پر ایکس خواله رسنۍ کړي او زیاته کړې یې ده: «نن په افغانستان کې د بشري حقونو د بحران په تړاو یوه مهمه پېښه وشوه. اوس د حساب ورکولو وخت دی».

نوموړي دا هم ویلي،چې نړیوالو بنسټونو، د بشري حقونو فعالانو، او د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکو له خوا د افغانستان د بشري وضعیت مستندسازي او څارنه یوه مهمه لاسته‌ راوړنه ده، او په ځانګړي ډول یې د بشر حقونو د څار سازمان، الین پیرسون، فرشته عباسي، شمیمه عالم‌زي او د ملګرو ملتونو ځانګړی استازی ریچارد بېنیټ ستایلي دي.

سره له دې چې لینډسي د دې «مهمې پېښې» جزیات ندي افشا کړي، خو څارونکي وایي چې ښايي دا اشاره د طالبانو د رژيم پر ضد د احتمالي نړیوالو قانوني اقدامونو، یا تازه اسنادو له خپرېدو سره تړاو ولري.

د طالبانو له بیاځلي واکمنېدو وروسته، پر ښځو د زده‌ کړو او کار بندیز، د بشري ازادیو محدودول، د مخالفینو ځپنه، او پراخې سرغړونې د نړیوالې ټولنې ژوره اندېښنه راپارولې ده.

نړیوالو بنسټونو له اوږدې مودې راهیسې د دې سرغړونو د مستندسازۍ، اسنادو راټولولو او د عدالت د تامین لپاره د میکانېزمونو پر جوړېدو ټینګار کړی، خو دا لومړی ځل دی چې د بریتانیا یو لوړپوړی استازی دا ډول څرګندونې کوي.

تر اوسه طالبانو د ریچارډ لینډسي د څرګندونو په اړه کوم رسني غبرګون نه دی ښودلی.

سراج‌الدین حقاني د سې‌شنبې په ورځ له سمیع‌الله سره په لیدنه کې ژمنه وکړه، چې هغه ته به د زده‌کړې زمینه او په افغانستان کې د باعزته ژوند لپاره لازم امکانات برابر کړي.

په دې لیدنه کې حقاني یاد ماشوم ته نغدي پیسې او یو لپ‌ټاپ ډالۍ کړی دی.

سمیع‌الله چې د لوګر ولایت اصلي اوسېدونکی دی، دا مهال له خپلې کورنۍ سره د پښتونخوا په اکوړه خټک سیمه کې د کډوالو په یوه پنډغالي کې ژوند کوي او د ریاضي په حسابونو کې ځانګړی استعداد لري.

د طالبانو چارواکو هغه ته د «حساب ماشین» لقب ورکړی او د ده مهارتونه یې د هېواد لپاره د «ارزښتمنې بشري پانګې»په توګه ستایلي دي.

خو یاد ماشوم ته د طالبانو له خوا دا دروند درناوی او ورکړل شوي امکانات یوه بنسټیزه پوښتنه راپورته کوي، چې ایا یوازې هلکان حق لري چې استعداد وښيي او زده‌کړې وکړي؟

په ورته وخت کې، زرګونه ذکاوت لرونکې، ځیرکې او استعداد لرونکې افغان نجونې د طالبانو د سخت‌دریځو پالیسیو له امله له ښوونځیو او پوهنتونونو څخه محرومې دي.

دا نجونې نه یوازې چې له علمي ودې بې‌برخې پاتې شوي، بلکې د یوې روښانه راتلونکې هیلې هم ترې اخیستل شوې دي.

بل‌خوا، د طالبانو د بدني روزنې او سپورټ ادارې مشر احمدالله وثیق د سمیع‌الله استعداد «نابغه‌ګي» بولي او وايي چې هېواد ورته اړتیا لري، خو دا یې نه‌دي ویلي چې ولې د همداسې استعداد لرونکو نجونو پر مخ د ښوونځیو دروازې تړلې دي.

پوښتنه دا ده، که طالبان د استعدادونو وده غواړي، نو ولې د نفوس نیمایي برخې، یعني نجونو ته د زده‌کړې حق نه ورکوي؟

داسې ښکاري چې د طالبانو دا کړنه د بشپړ دوه‌مخیتوب څرګندونه کوي؛ له یوې خوا له یوه هلک سره ظاهري مینه، مرستې او تشویق، خو له بلې خوا پر نجونو مطلق بندیز، چوپتیا او ټولنیز محدودیت. دا نه یوازې د زده‌کړې د حق نقض دی، بلکې د اساسي بشري ارزښتونو او عدالت پر ضد چلند هم دی.

د دې تناقضونو تر شا دا پیغام نغښتی دی، چې طالبان په ریښتیني معنا پر زده‌کړو باور نه لري، بلکې یوازې د خپلو سیاسي موخو د پلي کولو او د عامه ذهنیت د کنټرول لپاره ځانګړي موارد ستایي.

زلمي خلیلزاد پر خپلې اېکس پاڼې لیکلي، عمران خان له دوو کلونو راهیسې د بې بنسټه تورونو له امله بندي دی او په وینا یې دا د ملي پخلاینې وخت دی او د عمران خان ازادي او د قانون حاکمیت اړین ګامونه دي چې باید ترسره شي.

خلیلزاد زیاته کړې: «د عمران خان د بې بنسټه تورونو په تور د بند دویمه کلیزه د هېواد راتلونکې تیاره او د بریالیتوب لپاره یې امکانات کمزوري کوي. ولې دومره ظالم او ناپوه واوسو. دا د ملي پخلاینې وخت دی. د عمران خان ازادي او د قانون حاکمیت اړین ګامونه دي.»

د پاکستان پخوانی لومړی وزیر او د تحریک انصاف ګوند بنسټګر عمران خان دوه کاله مخکې یعنې د ۲۰۲۳ کال د اګست پر ۵مه د یوې ځایي محکمې له لوري د فساد په تور په ۳ کاله بند محکوم شو او بیا ورسره جوخت په لاهور ښار کې ونیول شو.

د عمران خان ګوندي ملګرو د سې شنبې په ورځ (د زمري ۱۴مه) له بندخونو د عمران خان او نورو ملګرو د خلاصون په موخه لاریونونو ته تابیا نیولې وه، خو په ځينو سیمو کې ځايي چارواکو پر هر ډول لاریونونو او اعتراضونو بندیز لګولی وو.

د تحریک انصاف ګوند د لاهور څانګې مشر امتیاز شېخ (د اګسټ ۵مه نېټه) توره ورځ بللې او په وینا یې ملګري یې د احتجاج لپاره چمتو شوي وو، خو حکومت یې د ګوند شاوخوا ۳۰۰ غړي نیولي دي.

له دې سره سم، د راولپنډۍ سیمې د اډیاله نومي زندان چې پکې عمران خان بندي دی، په شاوخوا کې د اضافي امنیتي ځواکونو د ځای پر ځای کېدو راپورونه هم ورکړل شوي دي.

په خوست کې د طالبانو د والي ویاند مستغفر ګربز د سې شنبه په ورځ (د زمري ۱۴مه) پر خپلې اېکس پاڼې لیکلي: «د امونو د نوي کښت حاصل د خوند، اندازې او کیفیت له پلوه بې سارې دي.»

بزګران هم د دې کښت پر بریالۍ تجربې خوښ دي او د پاملرنې غوښتنه کوي.

په خوست کې د طالبانو د کرنې او مالدارۍ مسوولین وايي: «دا تجربه د خوست د اقلیمي شرایطو او زراعتي ودې لپاره یوه مهمه لاسته‌ راوړنه ده.»

دغه ادارې له نورو بزګرو او کروندګرو هم غوښتي، چې له ورته تجربو او نويو کښتونو څخه ګټه واخلي.

اقلیمي بدلون، په کور دننه د بازار نشتوالی او د تازه مېوو پر مهال د تګ راتګ د لارو بندېدل د افغان بزګرانو پر اقتصاد او حاصلاتو سخت اغېز کړی او هغوی له جدي زیانونو سره مخ کړي دي.

کروندګر او باغ لرونکي‌ د مېوو د حاصلاتو پر مهال د بازار غوښتنه کوي؛ خو واکمنان یوازې تر ژمنو اقدامات کوي.

له دغه وزارت څخه په خپره شوې خبرپاڼه کې راغلي، چې په دغه ناسته کې د اسیا لپاره د کډوالو نړۍوال سازمان سیمه یـیز مسوول «ایوري کاتو» او د افغانستان لپاره د یاد سازمان مشرې «میهیونګ پارک» هم حضور درلود، چې د افغان کډوالو پر ملاتړ او په راتلونکې کې پر لا ډېرو همکاریو خبرې وشوې.

خبرپاڼه زیاتوي، چې په دغه لیدنه کې مولوي کبیر د «ای او اېم » له مشر محمد عبدیکر څخه د کډوالو لپاره د دایمي سرپناوو په رغولو کې د نړۍوالو د مرستې غوښتنه وکړه.

دواړه لوري، لکه د تېر په څېر د همکاریو، بشري مرستو او په «راتلونکو پلانونو» خبرې کړي، خو د دغو ناستو پایله لا هم د افغان کډوالو د کړاوونو لپاره عملي حل نه دی ګرځېدلی.

طالب چارواکي تل د نړۍوالو له ادارو سره د ښه تعامل خبرې کوي، خو تر اوسه د کډوالو لپاره د سرپنا، کار، روغتیا او زده‌کړو لپاره داسې کوم ملي پلان نه‌لیدل کېږي، چې د ستونزو کچه راکمه کړي.

په رسمي خبرپاڼه کې ویل شوي، چې د «ای او اېم» مشر د طالبانو "ثبات" ستایلی، خو د ثبات تر نامه لاندې د بشري وضعیت واقعیت ته که وکتل شي، زرګونه کورنۍ لا هم په خیمو کې ژوند کوي، نجونې له شپږم ټولګي پورته زده کړې نشي کولای او ښځې له ټولنیز مشارکته اېستل شوي دي. دا وضعیت ثبات نه، بلکې د ناورین دوام ښيي.

طالبان تل د کډوالو له جبري اېستلو شکایت کوي، خو له هغه وروسته چې دغه کډوال افغانستان ته بېرته راستنېږي، هېڅ بنسټیزه پاليسي نشته. د کډوالو وزارت یوازې مرستې منونکي دي، نه خدمات برابرونکي. دا اداره د مدیریت پر ځای له مرستندویو ادارو د غوښتنو پر تکرار تمرکز کوي.

طالب چارواکي دا مني چې اقلیمي بدلونونه، جګړې او اقتصادي کمزوریو د کډوالو وضعیت لا پسې خراب کړی، خو دا هم باید ومني چې د دوی د حکومتدارۍ طرز، د خلکو پر ژوند مستقیم منفي اغېز کړی دی. د ښځو کار بند شوی، غېر دولتي بنسټونه محدود شوي او نړۍوالې مرستې د نه‌باور له کبله ځنډني یا بند شوي.