د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د ځانګړي استازي مرستیال انډریکا راټواټي په پروان کې د کولرا ناروغۍ خپرېدو خبر ورکړی. نوموړی د پنجشنبه په ورځ دغه ولایت ته تللی او هلته یې د کولرا درملني له یو مرکز څخه لیدنه کړې.
د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ دفتر «اوچا» د پنجشنبه په ورځ (د زمري ۲۳مه) ویلي، چې د ا فغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د ځانګړي استازي مرستیال انډریکا راټواټي پروان ولایت ته تللی او هلته یې د کولرا ناروغۍ د خپرېدو خبر ورکړی.
نوموړي په پروان کې د کولرا ناروغۍ د درملنې د یوه مرکز څخه د لیدنې پر مهال ویلي، چې افغانستان او افغانان باید هېر نه شي.
هغه زياته کړې: «نړۍ له سختو وختونو سره مخ ده؛ خو افغانستان باید هېر نه شي.ِ»
د طالبانو کورنیو چارو وزارت وایي، چې ځانګړو ځواکونو د پروان په بګرام ولسوالۍ د باریک اب په سیمه کې د داعش پر هغه ډلې عملیات کړي، چې غوښتل یې د دوی د جشن پر مراسمو برید وکړي. طالبانو ویلي، چې په عملیاتو یې یو کس نیولی.
د طالبانو کورنیو چارو وزارت د پنجشنبه په ورځ خبر ورکړی، چې د پروان په بګرام ولسوالۍ د باریک اب په سیمه کې یې د داعش پر یوې ډلې عملیات تر سره کړي.
د دوی په خبره، چې دا عش غوښتل، د دوی د جشن پر مراسمو برید وکړي.
طالبانو زياته کړې: «د عملیاتو پر مهال یو تن ژوندی نیول شوی او یو کرولا موټر چې درې توغندي یې انتقالول ضبط شوي دی.»
د طالبانو کورنیو چارو وزارت په دې اړه نور جزیات نه دي ورکړي.
طالبان د ۲۰۲۱ د اګسټ میاشتې پر ۱۵مه نېټه یو ځل بیا پر افغانستان واکمن شول او هر کال پر همدغه نېټه د خپل بري جشن لمانځي.
دغه ډله هر کال په ټولو ولایتونو کې د خپلو مراسیمو د لمانځلو لپاره کلک امنیتي تدابیر نيسي.
د نیو هیومنټیرین ویب پاڼې د افغانستان په اړه یوه څېړنه کې ویلي، چې په تېرو څلورو کلنو کې نیوکو او ګوتڅنډنو د وضعیت ښه کېدو لپاره بسنه نده کړې. تحلیل کې ویل شوي، چې د طالبانو د پراخو بندیزونو سره سره افغانان د نړیوالو مرستندویه بنستونو په تمه نه دي او د یو بل د لاس نیوي هڅه کوي.
د نیو هیومنټرین ویب پاڼې د پنجشنبه په ورځ د افغانستان ستونزو ته د حل لارو په یوه تحلیل کې ویلي، چې د ۲۰۲۳ کال په وروستیو کې په افغانستان کې طبیعي پيښې، له ګاونډيو هېوادونو د افغانانو ډله ییز ایستل، د مرستو کمښت، د طالبانو له خوا د نجونو پر مخ د زده کړو بندیز او نورو محدودیتونو سره سره لا هم هیله مندي شته.
دوی ویلي: «افغانان د مرستندویه بنسټونو یا حکومت په تمه نه دي بلکي په خپله هڅه کوي چې یو بل ته لاس ورکړي او مرسته کړي.»
په تحلیل کې ویل شوي، چې طالبان لا هم د خپلي لومړۍ دروې په څېر د سخت دريځۍ پاليسي مخ ته وړي.
د دوی په خبره له هېواده بهر خلک د افغانانو څخه زده کړه کوي او هغه ګڼو ټولنیزو، اقتصادي اوبشري ستونزو ته عملي حل لارې پيدا کړي، چې افغانستان ورسره مخ دی.
مرسته، نه ډالۍ
په تېرو شلو کلنو کې لویدیځو هېوادونو لسګونه میلیارده ډالر هغه حکومتونو ته ورکړل، چې د شفافیت نړیوال سازمان په وینا تل د نړۍ له فاسدترینو هېوادونو ګڼل کېدل.
اوس افغان ولس داسې څه غواړي چې هېواد یې وده وکړي داسې غوښتنې چې باید سیاسي نه شي.
اوس افغان ولس د هېواد وده غواړي او هیله لري، چې باید سیاسي نه وي.
په تحلیل کې راغلي: «افغانان پانګونه او پرمختګ غواړي، سړکونه، فابریکې او برېښنا غواړي، دوی د مرستې غوښتونکي دي نه د ډالۍ.»
لیکوال لیکلي، چې د کندهار په سپين بولدک کې مشرانو د یوې امریکایي مرستندویه موسسې څخه د ۴۰۰ متره اوږده بند د جوړېدو غوښتنه کړې، تر څو په راتلونکې کې د ۲۰۰ زره کورنه له سېلابونو وژغورل شي، خو حکومت بودیجه نه درلوده او بهرنیو هېوادونو بیا مرستې بندې کړي.
د پرمختيايي مرستو د موضوع په اړه لوېديځ ډیپلوماټان هم خبرې نه نه کوي، د افغانستان لپاره د امریکا شارژادفیر کارن ډېګر په اپریل میاشت کې وویل: «له دولتي وزارتونو پرته د سړکونو، فابریکو او سترو بنسټیزو پروژو کې کار کول سخت دي.»
د پرمختيايي مرستو بندول یو ډول سیاسيفشار دی او کوچنۍ پروژې یې هم اغېرمنې کړي دي.
همدې ټولو ستونزو، طبيعي پيښو او د کډوالو ځای پر ځای کولو ته یوازي افغانان یو د بل سره مرسته کوي.
افغانان د طالبانو د سیاستونو، محدودیتونو او بشري حقونو د وضعیت په اړه دا درکوي، چې هغوی یو پر بل د مرستې اخلاقي مسولیت لري او د نړۍ پام د ټرمپ تعرفو، په غزه کې نسل وژنې او په سیمه کې د اسراییل بریدونو ته اوښتی.
افغانانو یوازي په طبيعي پيښو او د کډوالو ستنېدو پر مهال پر خپل ځان تکیه کړې او په هغو سیمو کې د خپلو افغانانو لاس نیوی او مرستې راټولوي چې مخکې یې ان لیدلي هم نه وې.
لیکوال ویلي: «ما داسي نارینه او ښځينه لیدلي او خبر مې ورباندې جوړ کړی چې په خپلو کورنو کې یې ښوونځي جوړي کړي او همدا ډول د ښځينه مشرانو غيري دولتي موسسو په اړه له سیمه ييزو چارواکو سره خبري کړي.
په دې راپور کې د نجونو کار، د زده کړو بندیز، پر رسنیو او ټولنیزو برخو د طالبانو پراخو محدودیتونو ته هم اشاره شوې او له یو شمېر ښځينه او نارینه و سره هم خبرې شوي.
په تحیلی کې زیاته شوې، چې له دې هر څه سره سره ښځې او نجونې لا هم هڅه کوی تر خپله توان ژوند ته دوام ورکړي.
دوی لیکلي: «افغانان حتی ښځې، هره ورځ هڅه کوي چې کاروبارونه پیل کړي او نورو ښځو ته د کار زمینه برابره کړي نه یوازې په ښارونو کې، بلکې له مرکزونو لرې هم، سره له ګڼو ټولنیزو محدودیتونو سره مخ دي.»
دوی ویلي، چې افغانستان لا هم له جدي ننګونو سره مخ دی. رسنۍ له بندیزونو سره مخ دي، د خلکو غږ خاموش دی او ان خبریالان په زندانونو کې وخت تېروي.
حل لارې:
د ۲۰۲۳ کال تر پایه د بې کاره افغانانو زیاته برخه ځوانان وه خو لا بیا یې هم نوښتونو ته مخه کړې.
په تحلیل کې د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې ډېری خلک مرستو ته اړتیا لري.
خلک هیله لري: «د میلیاردونو دالرو بشري مرستو پر ځای نړۍ باید د افغانستان د پراختیا لپاره مرسته او پانګونه وکړي.»
د تېرو دریو کلونو د مرستو کمښت دا وښوده چې د مرستو وېش څومره شکمن او استثماري بڼه درلوده.
تېرې میاشت، یو لوړپوړي امریکایي چارواکي وویل: «امریکا چې له شلو کلونو راهیسې د افغانستان تر ټولو لوی تمویلوونکی و، نور ستړی شوی دی. موږ خپل وخت، پیسې او تر ټولو مهم د امریکایي وګړو ژوند د افغان ولس لپاره قرباني کړی.»
دا هغه دلیل دی چې ولې د افغانستان د مرستې بڼه باید بدله شي.
لیکوال وايي، چې د افغانانو لپاره میلیارده پانګونه، لسګونو ښځو لپاره دندې او ان که سل افغانۍ مرستې هم وي اړتیا یې خورا ډېره ده.
دوی وايي، چې اوس مهال شاوخوا ۹.۵ میلیونه افغانان له شدیدې لوږې سره مخ دي، ۳.۷ میلیونه ماشومان له زده کړو محروم دي.
ټولو ته حل لارې پکار دي که هر څومره کوچنۍ هم وي.
څلور کاله سیاسي نیوکې او ګوته څنډنې د وضعیت د بدلون لپاره بسنه نه کوي: «افغان ولس ته ریښتینې، دوامداره مرسته پکار ده نه وعظ او نه لنډمهاله مرستې.»
د افغانستان د ازادۍ جبهه وایي، چې جنګیالیو یې د پنجشنبې په ورځ د زمري په ۲۳مه نېټه، شاوخوا ۷:۴۰ بجې ماښام د کابل ښار د څلورمې امنیتي حوزې په دهمزنګ سیمه کې د طالبانو پر یوه امنیتي پوستې وسلهوال برید کړی، او څلورو طالب وسله والو ته یې مرګ ژوبله اړولې.
دغه جبهې د یوې ویډیو په خپرولو سره ویلي، چې د برید په پایله کې دوه طالب وسله وال وژل شوي او دوه نور ټپیان دي.
د پېښې سیمه د طالبانو له خوا کلابنده شوې او د ښار د دې برخې اوسېدونکو د سختو امنیتي پلټنو او تالاشیو راپورونه هم ورکړي دي.
دغه امنیتي پوسته د طالبانو د ځانګړو تدابیرو برخه وه چې د زمري ۲۴مې، د جمهوري نظام د سقوط او د دې ډلې واک ته د رسېدو د ورځې په مناسبت یې په ښار کې ځای پر ځای کړې وه.
دا ورځ طالبانو د خپلې بریا د نمانځنې په توګه پېژندلې، خو د ازادۍ جبهه دا ورځ د یوې تورې دورې د پیل ورځ بولي.
د افغانستان د ازادۍ جبهې په خپره کړې اعلامیه کې ټینګار کړی چې د دوی جنګیالیو ته په دې عملیاتو کې هېڅ ډول زیان نه دی رسېدلی او دوی دا برید د طالبانو پر وړاندې د «مقاومت» د یوې دوامدارې مبارزې برخه بولي.
تر اوسه پورې د طالبانو ویاند یا اړوندو چارواکو د دې برید په اړه هېڅ ډول تبصره یا څرګندونې نه دي کړې.
د افغانستان امریکایي پوهنتون پخواني مشر، ډېوېډ سډني وایي، د امریکا د حکومت له لوري د دې پوهنتون د ملاتړ د بندېدو پرېکړه ډیره «ترخه» ده، سډني، خبرداری یې ورکړی چې د امریکا د مرستو بندېدل به د افغانستان میلیونونه وګړي د لوږې او د روغتیايي خدماتو د کموالي له ګواښ سره مخ کړي.
هغه د امریکا د نوې امنیتي مرکز سره په یوه مرکه کې څرګنده کړې چې د افغانستان امریکایي پوهنتون یوازې د امریکا د پراخو پانګونو یوه کوچنۍ برخه وه، خو د مرستو بندېدل به د دې پوهنتون د فعالیتونو پر اهمیت جدي اغېز وکړي.
هغه وویل: «یوه پوهنتون، که څه هم زه ورته ژمن یم، خو د امریکا د حکومت د ټولو اقداماتو په پرتله ډېره کمه معنا لري.»
سډني ټینګار وکړ چې د امریکا دا پرېکړه د افغانستان په اړه د واشنګټن د تګلارې د بدلون څرګندونه نه کوي، بلکې د لوړو سیاسي مسایلو سره تړاو لري، لکه د امریکا اړیکې له قطر سره او د دې هېواد رول د فلسطین او غزې په روان بحران کې.
سډني زیاته کړه چې د افغانستان امریکایي پوهنتون موقعیت په دوحه کې دی او همدا موضوع په ځینو امریکایي پرېکړو کې خپل اغېز لري.
هغه د افغان کډوالو وضعیت ته هم اشاره وکړه او یادونه یې وکړه چې د هغو کسانو لپاره ځانګړي پروګرامونه روان دي چې د امریکا له پوځ سره یې همکاري کړې ده.
د ده په وینا، حتی هغه مهال چې د افغان پاسپورټ لرونکو پر امریکا د سفر بندیز لګېدلی و، هغو کسانو ته چې د ځانګړي پروګرام برخه وو، استثنا ورکړل شوې وه.
سډني وویل چې د افغانستان امریکایي پوهنتون ښايي په دې سیاسي معادله کې کوچنی رول ولري، خو وروستۍ پرېکړه د امریکا د افغانستان پر وړاندې د تګلارې د بدلون نښه نه ده، بلکې د جیوپولټیکي لومړیتوبونو او لوړو سیاسي مسایلو انعکاس دی.
د کډوالو لپاره د ناروې هېواد شورا «این ار سي» د طالبانو د واکمنۍ د څلورم کال په مناسبت ویلي، چې د افغانستان د کلونو پرمختګونه په ځانګړې توګه د ښځو په برخه کې له منځه تللي دي.
دغه شورا له نړیوالې ټولنې غوښتنه کړې چې د افغان ښځو د حقونو د خوندیتوب لپاره ګډه مبارزه وکړي او اوس د افغانستان د هېرولو وخت ندی.
د دې شورا عمومي منشي، یان اېګلېنډ په یوه ویډیويي پیغام کې ویلي: « موږ اړ شوي یو چې وړ ښځینه کارکوونکې له دندو ګوښه کړو، ځکه د افغان ښځو او نجونو لپاره د کار د دوام بودیجه نه لرو.»
هغه زیاته کړه، هممهاله زرګونه افغانان چې مرستو ته اړتیا لري، له ایران او پاکستان څخه بېرته راشړل کېږي.
د اېګلېنډ په وینا، اوس د مرستندویه هېوادونو لپاره اړینه ده چې په افغانستان کې د بشري او پراختیايي همکاریو کچه لوړه کړي، څو د ښځو، نجونو او ملکي وګړو هیلې له منځه ولاړې نه شي.
هغه وویل، له ۱۴۰۰لمریز کال راهیسې چې طالبان واک ته رسېدلي، څلور ځله یې افغانستان ته سفر کړی او هر ځل یې د وضعیت ارزونه «تر تېر وخت بدتره» کړې ده.
طالبانو نه یوازې د ښځو زده کړې منع کړې دي، بلکې د نړیوالو موسسو په چوکاټ کې یې د هغوی پر کار هم بندیز لګولی دی.
په ورته وخت کې، د جرمونو نړۍ والې محکمې( ای سي سي)د بشري حقونو د سرغړونو له امله د طالبانو د مشر او د هغوی د قاضيالقضات د نیولو حکم صادر کړی دی.