د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت وايي، د هوا له لارې د افغاني محصولاتو د لېږد په موخه د صنعت او سوداګرۍ وزارت، د سوداګرۍ او پانګونې خونې او یوه خصوصي هوايي کارګو شرکت ترمنځ ۳ اړخیزه هوکړه لاسلیک شوه.
د دغه وزارت د خبرپاڼې له مخې، یاد هوايي کارګو شرکت مکلف دی چې په هېواد کې د نورو هوایي کارګو شرکتونو پرتله د صادراتي توکو د لېږد او اړوندو خدمتونو په برخو کې په ارزانه بیه اسانتیاوې برابرې کړي.
یاد شرکت به په لومړي پړاو کې د هوا له لارې چین، هند، ترکیې، روسیې او یو شمېر نورو هېوادونو ته د افغاني صادراتي توکو د انتقال بهیر پیل کړي.
خو سوداګر بیا وايي، د هوا له لارې نړۍوالو بازارونو ته د افغاني توکو لېږد ډېر لګښت لري او له طالبانو غواړي چې په دې برخه کې سبسایډي ومني.
د افغان ښځو لپاره د ملګرو ملتونو ځانګړې استازې سوزان فرګوسن وايي، په افغانستان کې د ښځو اړوند له غېر دولتي سازمانونو باید ملاتړ وشي او پر یادو سازمانونو یې د پانګونو پر اړتیا هم ټينګار کړی دی. نوموړې همداراز ویلي، د افغانستان اړوند په نړۍوالو غونډو کې افغان ښځې باید حضور ولري.
د روان کال په لړ کې له افغانستان سره د بشري مرستو په کمښت سره له نیمايي زیاتو ښځو چې ډېریو یې د خپلو کورنیو سرپرستي پرغاړه درلوده هم بېکاره شوي او ورسره له سخت اقتصادي وضعیت سره مخ دي.
سوزان فرګوسن وايي، طالبانو په تېرو څلورو کلونو کې د لسګونه فرمانونو او حکمونو په صادرولو سره د افغان ښځو او نجونو حقوق او کرامت محدود او نقض کړي دي. هغه وايي: «د نړۍ په کچه د ښځو د حقونو تر ټولو شدید ناورین د عادي کېدو په حال کې دی.»
مېرمن فرګوسن د یکشنبې په ورځ (د زمري ۲۶مه) په یوې ویډيو کې په افغانستان د ښځو وضعیت «د نړۍ په کچه د ښځو د حقونو تر ټولو ژور ناورین» وباله.
د نوموړې په وینا، د «امربالمعروف او نهې عن المنکر» په قانون سره په عمومي او سیستماتیک ډول د ښځو د حذفولو بهیر پیل شوی او په ټينګار سره یې وویل: «موږ باید له ټولو افغان ښځو او نجونو ملاتړ وکړو.»
د سوزان فرګوسن په باور، افغان ښځې او نجونې په عمومي او ان په خپلو کورنیو کې هم د امنیت احساس نه کوي.
مېرمن فرګوسن تر دې مخکې هم ویلي وو، چې په افغانستان کې پر افغان ښځو لګول شوي محدودیتونه ډېر جدي دي او ملګرو ملتونو هم ویلي وو، چې طالبانو په تېرو څلورو کلونو کې د ښځو د حقونو د محدودولو په موخه نږدې ۱۰۰ فرمانونه صادر کړي دي.
د یادونې وړ ده، چې په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې نجونې له شپږم ټولګي پورته د زده کړو له دوامه محرومې او ورسره جوخت مخکې له وخته د نجونو ودول هم زیات شوي دي. افغان ښځې او نجونې بیا د دوی د حقونو په تړاو د نړۍوالو بنسټونو او هېوادونو د خبرو او اعلامیو پر ځای د عمل غوښتونکې دي.
د طالبانو د چاپېریال ساتنې ملي ادارې د کابل له ټرافیک ریاست سره په همکارۍ د یکشبې په ورځ (د زمري ۲۶مه) د ککړې هوا د مدیریت په موخه د کابل په یو شمېر سیمو کې ۱۱۷ لوګي کوونکي موټر ارزولي او د لوګي کوونکو موټرو اسناد یې ضبط او ټرافیکو ته سپارلي دي.
دغه اداره وايي، له دغې چارې یې موخه د کابل د ککړې هوا مدیریت او همداراز د لوګي کوونکو موټرو پېژندنه او توقف کول دي.
د یادې ادارې د مسوولینو په وینا، دغه بهیر به همداراز دوام ولري.
د یادونې وړ ده، چې د غېر معیاري صنعتي پارکونو، لوګي کوونکو موټرو، حمامونو او نورو ورته برخو له امله د کابل په ګډون د ځينو لویو ښارونو هوا ډېره ککړه ده او ورسره په بېلابېلو موسمونو کې خلک پر ډول ډول ناروغیو اخته کېږي.
د کابل ښار اوسېدونکو په ځلونو د هوا د ککړتیا له امله د رامنځته شویو تنفسي ناروغیو له امله شکایت کړی او وایي، چې په دې برخه کې یوازې کابل ښاریان ګرم نه دي؛ بلکې د دوی په خبره تر ډېره حکومت هم پړ دی، چې د بې کیفیته سون توکو د پلور او پېر مخه نه نیسي او سوداګر هم تر ډېره په خلاص مټ بې کیفیته سون توکي واردوي او پر خلکو یې پلوري.
نن سبا په پلازمېنې کابل کې د وګړو زیاتوالی، د ځنګلونو او ونو پرې کېدل، د نا انډوله ودانیو جوړول او پر شنو فصلونو او کرنیزو ځمکو د کورونو جوړول، د موټرو زیاتوالی هغه لاملونه دي چې د ښار هوا یې ککړه کړې او ورسره بې شمېره تنفسي ناروغۍ هم زیاتې شوې دي.
د احمد ناصر سرمست په مشرۍ د افغانستان د موسیقۍ د ملي انسټیټیوټ اړوند د ځوانانو ارکسټر د یکشنبې په ورځ (د زمري په ۲۶مه) د جرمني د برلین ښار په «کنسرټ هاوس» کې د موسیقۍ د «یانګ یورو کلاسیک» په نړۍوال فېسټیوال کې ګډون وکړ.
په دغه فېسټیوال کې د افغان ځوانانو د ارکسټر په ګډون د بېلابېلو هېوادونو د هنري او موسیقۍ اړوند ټیمونه حضور لري.
د افغانستان د موسیقۍ ملي انسټيټیوټ بنسټګر او مشر احمد ناصر سرمست په دغه نړۍوال فېسټیوال کې وویل: «موږ د موسیقۍ له لارې د افغانستان او افغان ښځو غږونه پورته کوو.»
سرمست زیاته کړه، په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته افغان ولس د موسیقۍ د اورېدو له حقه محروم شوي او هنرمندان هم له خپلو هنري فعالیتونو بې برخې شوي دي.
نوموړي په ډاګه کړه: «افغانستان په نړۍ کې یوازینی هېواد دی چې پکې موسیقي منع ده.»
د یادونې وړ ده، چې د «یانګ یورو کلاسیک» د فېسټیوالونو موخه دا ده چې د موسیقۍ اړوند ځوان نسل معرفي کړي او همداراز د هېوادونو تر منځ د کلتوري مسایلو د تبادلې لپاره زمینه برابروي.
د افغان ځوانانو ارکسټر د افغانستان د موسیقۍ د ملي انسټيټيوټ له زده کوونکو څخه جوړ دی، چې پر افغانستان د طالبانو له واکمنۍ وروسته پرتګال کې استوګن شوي
د افغانستان د موسيقۍ د ملي انسټيټيوټ مشر احمد سرمست تر دې وړاندې هم ویلي و: «د افغان ځوانانو ارکسټر د وطن د ریښتیني بچيانو په په څېر د هېواد د بډايه موسيقۍ ميراث د ساتنې ترڅنګ هڅه کوي، د هرې سندرې په ویلو سره د افغانستان د میلیونونو خاموشه خلکو او د موسیقۍ د مینه والو غږ پورته کړي، چې د طالبانو له خوا مجبوره دي چې چوپه خوله پاتې شي.»
پر افغانستان د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته دغې ډلې له خلکو غوښتي، چې د موسیقۍ د وسایلو له پېر، پلور او استعمال ډډه وکړي او ځانونه له «منکراتو» وساتي.
شاه محمو میاخېل د پاکستان په کوربتوب د غېر طالب سیاستوالو او په دغه هېواد کې د افغان ښځو په کډون جوړېدونکې غونډې ته په غبرګون کې وايي، له یادې جوړېدونکې غونډې د اسلام اباد موخه دا ده، چې د افغانستان حاکمه او هم مخالفې ډلې او افراد په خپل واک کې وساتي.
باخبره سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د پاکستان په کوربتوب د طالبانو پر ضد د نوي نسل مشرانو، سیاسي فعالانو، د ګوندونو استازو او په دغه هېواد کې د افغان ښځو په کډون غونډه د اګست په ۲۵مه او ۲۶مه په اسلام اباد کې جوړېږي.
تر اوسه طالبانو او د پاکستان حکومت په رسمي ډول د یادې غونډې په تړاو څه نه دي ویلي.
د ننګرهار پخوانی والي او د جمهوري غوښتونکو د خوځښت د سیاسي اړیکو مسوول شاه محمود میاخېل وايي، پاکستان د یادې غونډې په جوړولو سره غواړي چې افغانانو، سیمې او نړۍوالو ته دا وښيي چې د افغانستان حاکمه او د هغوی ځیني مخالفین د دوی په واک کې دي او له هر یوه یې په خپل وخت کې په خپله خوښه استفاده کولی شي.
شاه محمود میاخېل زیاتوي: «پاکستان غواړي چې د اسلام اباد د ناستې ګډونوالو او تایید کوونکو مخونه په خپلو «چټلیو» رنګینه کړي، ځکه د دغو کسانو لپاره هېڅ معیار ارزښت نه لري.»
شاه محمود میاخېل د یادې احتمالي جوړېدونکې غونډې د ګډونوالو په تړاو وايي: «دا کسان د کاغذي ببر په شان دي چې نه په خپلو سیمو او نه خلکو کې نفوذ لري او نه د پخوا په شان ښه خدمت کولی شي، ځکه زاړه یې د مرګ په حال کې دي او نوی نسل [یې] د پخوانیو غوندې شناخت په خپل هېواد او خلکو په منځ کې نه لري چې د نورو لپاره د پخوا په شان ښه خدمت وکړای شي.»
میاخېل زیاتوي، په دغه ډول لوبو کې افغان ولس زیانمنېږي او په وینا یې هغه کسان چې نور هېڅ هم نه شي کولی باید په دغو لوبو کې برخه وانخلي او تایید یې هم نه کړي.
د دغه ډول غونډو ګډونوالو تل ویلي، چې غواړي له پاکستان سره د اړیکو نوی فصل پرانېزي خو د میاخېل په وینا، د هېوادونو تر منځ د اړیکو نوي فصلونه باید د هېوادونو مشروع حکومتونه پرانیزي، که کوم څوک او یا هم ډله دغه ډول هڅه کوي نو سره له دې چې د خپل ملت استازي نه دي، بلکې له کوربه هېوادونو سره د جاسوسۍ او استخباراتي لوبو فصل پرانېزي.
د نوموړي په وینا، افغانستان د همدغو نویو فصلونو او استخباراتي لوبو قرباني دی، چې یو شمېر ډلې او افراد د افغانستان د ملي ګټو پر ضد په تېرو څو لسیزو کې استخدام شوي دي.
دا په داسې حال کې ده، چې تېره ورځ د افغانستان د سولې لپاره د امریکا پخواني ځانګړي استازي زلمي خلیلزاد هم د پاکستان په کوربه توب د غېر طالب سیاستوالو او په دغه هېواد کې د افغان ښځو په کډون جوړېدونکې غونډې ته په غبرګون کې ویلي، په اسلام اباد کې له یادې جوړېدونکې غونډې د پاکستان ملاتړ ناسم کار او قصدي پارونه ده.
د نورستان ولايت لپاره د طالبانو د کانونو او پټرولیم ریاست مسوولین وايي، د دغه ولایت په وانټ وایګل ولسوالۍ کې د یکشنبې په ورځ د (زمري ۲۶مه) د ازادې بولۍ له لارې د ۵ میلیونه او ۳۶۶ زره افغانیو په ارزښت ۱۲۵ کیلو ګرامه ګران بیه او نیمه ګران بیه ډبرې وپلورل شوې.
د نورستان ولايت لپاره د طالبانو د کانونو او پټرولیم رییس سید الرحیم عمير وايي، دغه ډبرې چې بېروج او کنزیټ دي د وانټ وایګل ولسوالۍ له کانونو ترلاسه شوي او د پلور له اړخه به یې ۵۳۶ زره او۶۰۰ افغانۍ د دولت خزانې ته وسپارل شي.
د نوموړي په وینا، په دې بولۍ (داوطلبۍ) کې د ۱۵۰ داخلي سوداګرو ترڅنګ په لومړي ځل د هند یو شمېر سوداګرو هم ګډون درلود.
دا په داسې حال کې ده، چې طالبانو څو ورځې وړاندې د نورستان ولایت په نورګرام ولسوالۍ کې بیا ۱۰ کیلوګرامه بېروج د ۳ میلیونه او ۲۵ زره افغانیو په ارزښت پلورلې وې.
طالبانو تر دې وړاندې هم په ځلونو په نورستان او کونړ کې د بېروج ګران بیه ډبرې پلورلې دي. په دغو دوو ولایتونو کې د افغانستان تر بل هر ځایه د ګران بیه ډبرو کانونه ډېر دي.
د راپورونو له مخې؛ په نورستان او کونړ کې په ناقانونه توګه هم د طالبانو د ځینو قوماندانانو له لوري کانونه کېندل کېږي، چې ترلاسه کېدونکي عواید یې د دغه ډلې د ځینو لوړپوړو غړو جېبونو ته ځي.
همدا راز نیوکې کېږي، چې په یادو ولایتونو کې په خورا غېرمسلکي توګه کانونه کېندل کېږي.
همدا راز پر طالبانو تور دی، چې د افغانستان په کانونو یې منګولې ښخې کړي او پرته له ځانګړو معیارونو یې د خپلو عوایدو ډېرېدو لپاره تړونونه کړي.
وېره ده، چې د دغو خپلسرو او نامعیاري تړونونو له کبله به د افغانستان کانونه تر سختو اغېزو لاندې راشي او دغه طبیعي شتمني یې د لوټ کېدو له ګواښ سره هم مخ کړي دي.