د بشري حقونو د نړۍوالو وکیلانو ټولنه: د طالبانو تر واک لاندې د ښځو وضعیت د اندېښنې وړ دی

د کرېکټ بورډ په وینا، دغه سیالۍ د جمعې په ماښام (د وږي ۷مه) په شارجه لوبغالي کې پيل شوه او پاکستان د پچې په ګټولو سره یې لومړی د توپ وهنې پرېکړه وکړه او د خپلو ۷ لوبغاړو په سوځېدو سره ۱۸۲ منډې جوړې کړې او د افغانستان کرېکټ ملي لوبډلې ته د ۱۸۳ منډو هدف وټاکه.

د افغان لوبډلې په ګټه فرید احمد ملک ۲، محمد نبي، مجیب الرحمن، عظمت الله عمرزي او لوبډلمشر راشد خان یوه-یوه وېکټه ترلاسه کړه.

افغان اتلانو تر اوسه په ۱۱ اورونو کې د ۳ لوبغاړو په سوځېدو سره څه باندې ۹۰ منډې کړي او لوبه همداراز دوام لري.

دغه غونډه تېره ورځ د ډيورند فرضي کرښې د دواړو غاړو د قبایلي مشرانو په ګډون سره جوړه شوې وه.

محمد علي سیف، په خپلو خبرو کې زیاته کړه، په جګړو او بې ثباتیو کې تل عام خلک قربانیان وي او په وینا یې د نړۍوالو جګړو په ګډون ټولې جګړې د خبرو له لارې پایته رسېدلي، له افغانستان څخه د امریکا تر وتنې وروسته د کرښې د دواړو خواو اړیکې پیکه شوي او ورسره د بې باورۍ فضا هم رامنځته شوې ده.

سیف د پاکستان پر مرکزي حکومت هم په نیوکو کولو سره وویل، په ځینو اقداماتو سره یې د کابل او اسلام اباد تر منځ واټن لاپسې پراخ کړی او همداراز یې د کرښې د دواړو خواو د خلکو ترمنځ پر قوي اړیکو ټينګار وکړ.

دا په داسې حال کې ده د تېرې ۴شنبې په شپه د پاکستان بې پیلوټه الوتکو پر خوست، ننګرهار او کونړ ولایتونو هوايي بریدونه وکړل او له امله یې یو شمېر ځايي اوسېدونکو ته مرګ ژوبله هم واوښته او د پاکستان دغه چاره د طالبانو او افغان سیاستوالو له تُندو غبرګونو سره مخ شوه.

د دغه راپور له مخې، چې د هېواد په کچه له ۲۰۰۰ زیات افغانان پوښتل شوي، ۹۲ سلنه کسانو ویلي چې د نجونو دوامداره زده کړه مهمه ده.

دغه ملاتړ هم په کلیوالي سیمو او هم په ښاري سیمو کې په پراخه کچه لیدل شوی دی.

په کلیوالي سیمو کې ۸۷ سلنه نارینه او ۹۵ سلنه ښځې د نجونو د ښوونځي ملاتړې دي، په داسې حال کې چې په ښاري سیمو کې دا شمېر د دواړو جنسونو لپاره ۹۵ سلنې ته رسېږي.

په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د ښځو ځانګړې استازې سوزان فرګوسن، وایي:«دا تل لومړی پیغام دی چې نجونې یې راسره شریکوي، هغوی تږي دي چې زده کړه وکړي او یوازې غواړي د زده کړې فرصت ولري، کورنۍ هم غواړي لوڼې یې زده کړې وکړي، ځکه هغوی پوهېږي چې سواد او زده کړه د یوې نجلۍ ژوند بدلولی شي، په داسې هېواد کې چې نیمایي خلک یې د بېوزلۍ تر کرښې لاندې ژوند کوي.»

د ښځو پر ژوند د محدودیتونو اغېزې

راپور زیاتوي چې د طالبانو له لوري د ښځو پر غیردولتي ادارو د کار بندیز د افغان ښځو پر ورځني ژوند سخت منفي اغېز کړی.

د ۲۰۲۵ کال د جولای او اګست د یوې بلې سروې له مخې، ۹۷ سلنه ښځو ویلي چې دغه بندیز یې ورځنی ژوند اغېزمن کړی دی.

همدا ډول له نیمایي زیاتوموسیسو هم شکایت کړی چې د ښځو د کار محدودیت د هغوی پر خدمتونو منفي اغېز کړی.

د سروې نورې موندنې

سره له دې چې د ښځو پر ژوند سیسټماټیک بندیزونه لا روان دي، ۴۰ سلنه افغان ښځې بیا هم د بدلون او برابرو حقونو خوبونه ویني.

د ۲۰۲۵ د سروې له مخې، نږدې درې پر څلور ښځې خپل رواني وضعیت «بد» یا «ډېر بد» بللی.

درې پر څلور ښځې وایي چې په خپلو ټولنو کې هېڅ اغېز نه لري؛ نیمایي ښځې بیا وایي د کورنۍ په پرېکړو کې اغېز نه لري.

یوازې ۱۴ سلنه ښځې په اونۍ کې یو ځل له کوره وځي، په داسې حال کې چې یوازې ۲ سلنه نارینه همدومره محدودیت لري.

راپور ټینګار کوي چې که څه هم د عامه مشارکت ډېری لارې پر ښځو تړل شوې دي، خو د افغانانو پراخ ملاتړ ښيي چې د زده کړو د حق غوښتنه لا هم ژوندۍ ده.

طالبان د ۲۰۲۱ د اګست له واکمنۍ وروسته په تدریجي ډول پر ښځو سخت محدودیتونه ولګول، له منځني ښوونځي پورته د نجونو پر زده کړو بندیز یې تر ټولو لانجمنه پرېکړه وه.

د ښځو پر کار، عامه ژوند او تګ راتګ یې پراخه محدودیتونه وضع کړل چې د نړیوالو د پراخو غبرګونونو سره مخ شول.

سیمه‌ییزې سرچینې وايي، یاده نښته نن (جمعه) ناوخته هغه مهال پیل شوه، چې طالبانو د لنډي کوتل سیمي د چهار باغ په سیمه کې ډیورنډ فرضي کرښې ته څېرمه د پاکستاني ځواکونو پر یوې امنیتي پوسته ډزې وکړې.

د ځايي سرچينو په وینا، په یاده سیمه کې لا هم د ډزو غږونه اورېدل کیږي.

تر دې مهاله طالبانو او پاکستاني چارواکو د یادې نښتې په اړه په رسمي ډول رسنیو ته څه نه دي ویلي.

د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار ویلي، چې د سفیر احضارول او د شکایت ثبتول یوه عادي موضوع ده په دې اړه د اندېښنې اړتیا نه شته.

همدارنګه نوموړي د خپلو خبرو پرمهال ویلي، چې د خپل چینايي سیال سره کابل ته د سفر پرمهال یې له طالبانو څخه غوښتنه کړې، چې د تحریک طالبان پاکستان او د چین د ایغوریانو په وړاندې اقدام وکړي.

اسحاق ډار زیاته کړه:«له طالبانو مې یوه غوښتنه وکړه، چې ټي‌ټي‌پي د پاکستان له سرحدي سیمو څخه لرې کړئ او یا يي د افغانستان شمال ته انتقال کړئ، یایې موږ ته وسپارئ. د هغوی مخنیوی وکړئ چې ستاسو خاوره د پاکستان پر ضد استفاده نه کړي.»

نوموړي دا څرګندونې داسې مهال کوي، چې د پاکستان پوځ دوه شپې وړاندې په خوست او ننګرهار کې هوايي برېدونه وکړل او طالبانو د یادو هوايي برېدونو وروسته په کابل کې د پاکستان سفیر احضار کړ او خپل شکایت لیک یې ورته وسپاره.