سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، د طالبانو استخباراتو په بلخ ولایت کې د حمید انصاري په نوم یو مدني فعال له یوناما څخه د بودجې ترلاسه کولو په تور نیولی دی. د سرچینو په وینا؛ ښاغلی انصاري د یوې داسې موسسې مسوول دی، چې په بلخ ولایت کې د زدهکړو او سولې په برخو کې فعالیت کوي.
د ترلاسه شویو معلوماتو پر بنسټ؛ دغه مدني فعال تر یوه میاشت ډېر وخت مخکې په کابل کې ورک شوی و.
سرچینه زیاتوي، د انصاري کورنۍ د هغه تر ورکېدو یوه اونۍ وروسته خبره شوه چې هغه د طالبانو استخباراتو زنداني کړی دی.
سرچینو ویلي، طالبانو ښاغلی انصاري په دې تورن کړی چې د مدني او بشري فعالیتونو لپاره یې له یوناما څخه بودجه ترلاسه کړې ده.
ډيپلوماټ مجلې په یوې خپرې شوې مقاله کې ویلي، تر هغه پورې چې نړۍ د افغانستان په اړه پرېکنده عمل ونه کړي؛ په دغه هېواد کې به هر طبيعي او مصنوعي ناورین د افغان ښځو او ماشومانو د ژوند پر وړاندې ستر ګواښ وي.
په مقاله کې راغلي، (د اګست په ۳۱مه نېټه) د افغانستان په ختیځو ولایتونو کې سخته زلزله وشوه چې تر ۱۴۶۹ ډېر خلک یې مړه، لږ تر لږه ۳۷۰۰یې ټپیان او تر ۸۰۰۰ ډېر کورونه یې ویجاړ کړل.
خو د دغه ناورین تر شا یوه ژوره تراژیدي پټه ده. ښځې، نجونې او ماشومان د دغه ناورین اصلي قربانیان دي؛ ځکه چې طالبانو د جنسيتي اپارټایډ سیوری پرې غوړولی دی.
د طالبانو له دویمې واکمنۍ سره سم دغې ډلې د زدهکړو، کار، درملنې او ان په عام محضر کې د راښکاره کېدو په ګډون د افغان ښځو نږدې هر بنسټیز حق تر پښو لاندې کړی.
د ۲۰۲۴کال د ډسمبر په میاشت کې طالبانو پر ښځینه طبي زدهکړو بندیز ولګاوه او ورسره یې د ښځينه نرسانو او روغتیاپالو د وروستيو ښوونیزو مرکزونو دروازې هم وتړلې.
ډېری ډاکترانې کډوالې او یا هم له کاره منع شوې؛ په داسې حال کې چې پاتې نارینه ډاکتران په ولادي برخه کې د ښځو د درملنې اجازه نهلري. ګڼ کلینیکونه خالي شوي دي؛ ولایتي روغتونونه له دې امله تړل شوي، چې ښځینه ناروغانې له محرم پرته ډاکټر ته د تګ اجازه نهلري.
د افغانستان په ختیځ کې تر زلزلې وروسته د ډېرو ښځو درملنه ونه شوه، په تېره بیا هغه ټپي ښځې چې نارینه یې په دغه زلزله کې مړه او یا هم ټپیان شوي وو.
په مقاله کې راغلي، یو طبیعي ناورین په داسې انساني ناورین اوښتی چې په هغه کې ښځې او ماشومان د درملنې وړ ټپونو له امله مړه کېږي. جنسیتي اپارټایډ خپله د کورونو خالي کېدو ته زمینه برابروي، خلک یوازې د جګړې او بېوزلۍ له امله له هېواده نه تښتي؛ بلکې د ښځو د محوه کېدو له امله تښتي.
داسې وضعیت، چې مېندې له روغتونه منع شوې، لوڼې له ښوونې محرومې شوې او کونډې له محرم پرته له کوره نه شي وتلای؛ اوس په افغانستان کې د ښځو برخلیک همدا دی.
ډېری خلک بهرنيو هېوادونو ته د تګ پر مهال له مرګوني ګواښ سره مخ کېږي؛ خو پاکستان او ایران یې بېرته په زور او ډلهییزه توګه افغانستان ته شړي.
دا مهال په افغانستان کې او له افغانستانه بهر تر ۱۰ مېلیونه ډېر خلک سرپناه نهلري، چې لویه برخه یې ښځې او ماشومان جوړوي.
مقاله کاږي، څه موده مخکې نړۍوالې جزایي محکمې (ICC) د ښځو د ځورونې او بشري جرمونو په تور د طالبانو د مشر هبتالله اخندزاده او د دغې ډلې د قاضي القضات عبدالحکیم حقاني د نیولو حکمونه صادر کړل. خو دغه فرمانونه له عملي کېدو پرته هیڅ مانا نهلري او یوازې سمبولیکه بڼه لري، په داسې حال کې چې جنسيتي اپارټایډ په ښکاره او له خنډ پرته دوام لري.
مقاله زیاتوي:« په افغانستان کې روان وضعیت ته نسل وژنه ویلای شو. دغه ډلهییزه نسل وژنه نه ده؛ بلکې جلا بڼه لري. دغه نسل وژنه د منظم محرومیت او د ښځو د انساني وقار تر پښو لاندې کولو له لارې دوام کوي.»
په ورته وخت کې طالبانو له نړۍوالو څخه د زلزله ځپلو لپاره مرسته غوښتې. ملګرو ملتونو د زلزله ځپلو لپاره ۱۰ مېلیونه ډالره بېړنۍ مرسته جلا کړې ده؛ دغه ډول اروپایي ټولنې، بریټانیا، هندوستان او متحده عربي اماراتو هم د مرستو ژمنې کړې دي.
مقاله وړاندې کاږي، یوازې پیسې او وسایل هغه خنډونه نه شي لرې کولای چې طالبانو خپله جوړ کړي دي. افغانستان ته یوازې مرستندویه سرچینې نه؛ بلکې داسې د داسې زمینې برابرول په کار دي، چې د ښځې د مرستو ترلاسه کولو حق تضمین کړي.
مقاله کې راغلي، په دې اړه باید نړۍوال غبرګون بېړنی او پرېکنده وي. باید زلزله ځپلو سیمو ته د ښځو په مشرۍ طبي ډلګۍ واستول شي، د بشردوستانه مرستو دهلېزونه جوړ شي او باید ټولې مرستې د ښځو د ګډون په شرط پورې وتړل شي.
له مرستو ور هاخوا باید نړۍ جنسیتي اپارټایډ په رسمیت وپېژني؛ خو تر څو چې نړۍ پرېکنده اقدام ونه کړي، په افغانستان کې به هر طبيعي او مصنوعي ناورین د افغان ښځو او ماشومانو د ژوند پر وړاندې ستر ګواښ وي.
د ملګرو ملتونو د بشري حقونو عالي کمېشنر فولکر تورک وایي، د طالبانو تر دویمې واکمنۍ څلور کاله وروسته څرګنده شوې چې یادې ډلې په دغه موده کې د افغانستان ښځې له ټولنیز ژوند څخه په بشپړ ډول اېستلې دي.
فولکر تورک پرون (د وږي ۱۷مه) د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا ۶۰مې غونډې ته وویل:« پر افغان ښځو د روغتیایي خدمتونو او ډېرو نورو بشري حقونو په برخو کې بندیزونه لګول شوي دي.»
هغه زیاته کړه، افغان ښځې داسې مهال له روغتیايي خدمتونو څخه بې برخې کېږي چې په افغانستان کې د مېندو د مړینې کچه خورا لوړه ده.
دغه ډول د ملګرو ملتونو د بشري حقونو عالي کمېشنر له ایران او پاکستانه د مېلیونونو افغان کډوالو د شړلو په اړه وویل:« د ځینو هېوادونو په سیاستونو کې د کډوالو حقونه تر پښو لاندې کول عادي شوي دي.»
په دغه غونډه کې د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بېنېټ یو ځل بیا غوښتنه وکړه، چې په افغانستان کې دې د بشري حقونو د سرغړونو د څېړلو تګلاره جوړه شي. نوموړي وویل: «د دغې تګلارې جوړېدل به د بشري حقونو د سرغړونو په مخنیوي کې اساسي رول ولوبوي او طالبان به دې ته اړ کړي، چې د دغه سرغړونو په اړه ځواب ووايي.»
هغه زیاته کړه، د طالبانو مشر په تېرو څلورو کالو کې لسګونو فرمانونه صادر کړي چې د افغانستان پر ښځو یې په عامو او ځانګړو برخو کې سخت بندیزونه لګولي دي.
د بېنېټ په وینا؛ ډېری کارپوهان او د بشري حقونو فعالان د طالبانو دغه تګلارې د «جنسیتي اپارټایډ» په نوم یادوي. نوموړي زیاته کړه، طالبانو په افغانستان کې ښځې او نجونې له ښوونځي، پوهنتون، ورزش، له محرم پرته سفر او کار څخه بې برخې کړې دي.
د خیبر پښتونخوا ایالت د کورنیو او قبایلي چارو ادارې د رسمي شمېرو له مخې؛ پرون دوشنبه (د وږي ۱۷مه) ۲۴۹۱ افغان کډوال له بېلابېلو لارو افغانستان ته ستانه شوي دي.
دغه ادارې د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، چې په دغه کسانو کې ځینې یې په خپله خوښه او یوشمېر نور په جبري توګه افغانستان ته ستانه کړای شوي دي.
د خیبر پښتونخوا ایالت د کورنیو او قبایلي چارو اداره وايي، په ورځني ډول د افغانانو د ستنولو لړۍ روانه ده.
په وروستیو کې د افغانستان له ګاونډویو او په ځانګړې توګه له ایران او پاکستانه د افغانان کډوالو د ستنولو لړۍ چټکه شوې ده، چې د رسمي شمېرو له مخې یوازې په تېرو څو میاشتو کې له ۲ مېلیونو ډېر کډوال بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي.
د ایران د خراسان رضوي ولایت د کډوالو عمومي مدیر جعفر سیدابادي وایي، که څه هم اوس په ایران کې افغانان کم شوي؛ خو مخکې داسې هم پېښ شوي، چې په یوه ورځ کې د دوغارون له لارې افغانستان ته تر ۳۰ زرو ډېر افغانان ستانه شوي دي.
هغه ویلي: «موږ د بېاسناده افغان کډوالو اېستلو پر مهال د هغوی انساني کرامت ته پوره پام کوو.» هغه زیاته کړې، چې د ایران په ۱۱ ولایتونو کې مېشت افغان کډوال د دوغارون له لارې افغانستان ته اېستل کېږي.
په ایران کې د ملګرو ملتونو د کډوالو چارو استازي شتيفان پریزنر هم ویلي، چې د دوغارون له لارې افغانستان ته د بېاسناده افغان کډوالو ستنولو پر مهال د هغوی انساني کرامت په پام کې نیول کېږي؛ خو افغان کډوال بیا وايي چې له هغوی سره ناوړه چلند شوی دی.
اېرنا خبري اژانس دوشنبه (د وږي ۱۷مه) په خپل یوه راپور کې لیکلي، چې په ایران کې د ملګرو ملتونو د کډوالو چارو استازي شتيفان پریزنر د شنبې په ورځ د دوغارون پر پوله د افغان کډوالو ستنولو پر مهال وویل: «نړۍوال سازمانونه له ایرانه د بېاسناده افغان کډوالو اېستلو بهیر له نږدې څاري.»
که څه هم ایراني چارواکي وايي، چې له ایرانه د افغان کډوالو د اېستلو پر مهال د هغوی انساني کرامت ته پام کېږي؛ خو له ایرانه ستانه شوي افغانان بیا وايي، چې له دوی سره د اېستلو پر مهال زور زیاتی او سپک چلند شوی او ان دا چې شکنجه شوي دي. افغانستان انټرنشنل ته له رسېدلو ویډوګانو څخه څرګندېږي، چې د اېستلو لړۍ پرمهال اسناد لرونکي افغانان هم نیول شوي او په زور شړل شوي دي.
اروپايي ټولنې د دوشنبې په ورځ اعلان وکړ، چې «د ماشومانو د ژغورنې» سازمان سره يې د ۶ مېليونه يورو په ارزښت تړون لاسليک کړی دی. د دغه مرستې موخه دا ده، چې د افغان نجونو او هلکانو لپاره خوندي، پراخ بنسټه او باکيفيته ښوونیز فرصتونه برابر شي.
دغه پروژه چې د ۳۶ مياشتو په موده کې به عملي شي، پر درېیو بنسټیزو اړخونو تمرکز کوي: د ماشومانو خوندي زدهکړو ته زمینه برابرول، د هغوی د بنسټيزو ښوونیزو او ټولنيزو عاطفي مهارتونو پياوړي کول او په زدهکړه کې د ټولنې تلپاتې ونډې زیاتول.
د اروپايي ټولنې نوې بودجه به تر ډېره بریده هغو ماشومانو ته ځانګړې شي، چې له زدهکړو پاتې او يا معلول شوي دي؛ دغه ډول به د ماشومانو ټولنيزو مهارتونو پياوړتیا ته هم پام وشي.
په افغانستان کې د اروپايي ټولنې شارژدافیرې ویرونیکا بوسکوویچ پوهر وويل: «دغه مالي مرسته د افغانستان له ماشومانو سره د اروپايي ټولنې د کلک هوډ او ژمنې ثبوت دی. موږ باور لرو، چې باید هر ماشوم ته له جنسيتي توپير پرته د خوندي او پراخ بنسټه زدهکړو زمینه برابره شي.»
اغلې ویرونيکا زياته کړه، د نجونو زدهکړو ته د پام اړولو نوښت يوازې د ښوونیزو فرصتونو د ښه کېدو لامل نه کېږي؛ بلکې د يوه ملت د هوساينې لپاره هيلې راټوکوي، دغه ډول دا لوستی نسل د هېواد د روښانه راتلونکي کیلي ده.
په افغانستان کې د ماشومانو د ژغورنې سازمان مشر بیا ويلي: «موږ ژمن يو، چې د افغانستان د ماشومانو د ملاتړ او ساتنې لپاره به هر ډول هڅه کوو؛ ځکه هر ماشوم حق لري، چې د خپل استعداد د غوړېدا زمینه ورته برابره شي.»
هغه زياته کړه، چې د ماشومانو د ژغورنې سازمان به د ملي او نړۍوالو ادارو، ټولنو او کورنيو سره په ګډه همکارۍ د ښه کیفیت لومړنيو زدهکړو زمينه برابره کړي؛ په تېره بیا د نجونو، معلولو ماشومانو او هغو ماشومانو لپاره چې د زدهکړې زمینه ورته نه وي برابره شوې.