د طالبانو د کډوالو او راستنېدونکو چارو وزارت وايي، چې د پاکستان له بېلابېلو زندانونو څخه ۶۹۴ افغان کډوال تر راخوشي کېدو وروسته هېواد ته راستانه شوي دي. خوشي شویو زندانیانو له یوې ورځې څخه تر پنځو ورځو پوري په زندانو کې تېرې کړې وې.
د طالبانو د کډوالو او بیرته راستنېدونکو چارو وزارت د پنجشنبه په ورځ (د وږي ۲۷مه) په یوه خبرپاڼه کې ویلي، چې په همدې اونۍ کې د پاکستان له بېلابیلو زندانونو څخه ۶۹۴ افغان کډوال را خوشي شوي او هېواد ته راغلي.
په خبرپاڼه کې ویل شوي، چې دغه افغان کډوال په بېلابېلو برخو کې نیول شوي وه.
طالبانو زياته کړې، چې خوشي شوي زندانیان د کندهار سپين بولدک لسوالۍ له لارې افغانستان ته راغلي او تر ثبت وروسته خپلو مېنو ته انتقال شوي دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت دریم سیاسي رییس ذاکر جلالي، د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ وروستیو څرګندونو ته په غبرګون کې ویلي، چې ټرمپ په اصل کې د سیاست تر څنګ یو سوداګر او معاملهګر دی، او د بګرام هوايي اډې د بېرته اخیستلو خبره یې هم د یوې معاملې په چوکاټ کې مطرح کړې ده.
ټرمپ د پنجشنبې په ورځ د بریتانیا د لومړي وزیر کیېر سټارمر سره په ګډه خبري غونډه کې وویل، چې امریکا غواړي د بګرام هوايي اډه، چې د چین اټومي زېرمتونونو ته نږدې پرته ده، بېرته تر خپل کنټرول لاندې راولي.
جلالي پر ایکس خواله رسنۍ کې لیکلي: «ډونالډ ټرمپ تر سیاست ډېر یو تاجر دی. د بګرام د بېرته اخیستلو یادونه یې هم د یوې معاملې په بڼه ده.» هغه زیاته کړه، چې که څه هم افغانستان او امریکا کولای شي پر اقتصادي او سیاسي همکارۍ د متقابل درناوي او ګډو ګټو پر بنسټ خبرې وکړي، خو هر ډول پوځي حضور د افغانانو لپاره د منلو وړ نه دی.
دغه طالب چارواکي ټینګار کړی: «په تاریخ کې هېڅکله بهرنی پوځي حضور د افغانانو لهخوا نه دی منل شوی، دا موضوع په دوحه کې هم په بشپړ ډول رد شوې وه».
له بلې خوا، درې سرچینو سي این این ته ویلي چې ټرمپ له خپلو ملي امنیتي چارواکو غواړي د بګرام د بېرته نیولو لپاره لاره پیدا کړي.
د هغوی په وینا، دغه هڅې لږ تر لږه د مارچ میاشتې راهیسې روانې دي، او ټرمپ باور لري چې بګرام د څو دلایلو له مخې حیاتي ارزښت لري: د چین څارنه، د افغانستان پر طبیعي زیرمو د لاسرسي امکان، د داعش پر ضد د مرکز جوړول او د یوې دیپلوماتیکې اډې د پرانیستلو وړتیا.
خو یوه سرچینه وايي چې د دغو ټولو موخو پلي کول یوازې د امریکا د پوځي حضور له لارې امکان لري. تر اوسه روښانه نه ده چې طالبان د بګرام په اړه د امریکا غوښتنې ته څنګه ځواب ورکوي.
ټرمپ په خپلو خبرو کې وویل: «موږ هڅه کوو بګرام بېرته واخلو، ځکه طالبان له موږ څخه غوښتنې لري. موږ دغه اډه غواړو».
ټرمپ مخکې هم پر دې ټینګار کړی چې که د ۲۰۲۱کال د وتلو پرېکړه د هغه د ادارې پر مهال شوې وای، نو بګرام به یې هېڅکله طالبانو ته نه وای پرې ایښی.
دغه څرګندونې په داسې حال کې کېږي چې د امریکا او طالبانو اړیکې لا هم ترینګلې دي. امریکا د خپلو بندیانو د خوشې کېدو غوښتنه کړې، خو د کابل سفر کوونکي امریکایي پلاوي هڅې بې پایلې پاتې شوي دي. سربېره پر دې، واشنګټن د طالبانو د ځینو چارواکو د سیمې په مهمو غونډو کې د ګډون مخه هم نیولې ده. د بېلګې په توګه، امیرخان متقي نه دی توانېدلی چې د اسلامي هېوادونو په وروستي غونډه کې ګډون وکړي، او د هغه سفرونه پاکستان او هندوستان ته هم لغوه شوي دي.
دغو محدودیتونو د طالبانو سیمهییز متحدان لکه چین، روسیه او ایران هم ناخوښ کړي دي. د چین استازي په ملګرو ملتونو کې ویلي چې امریکا د خپلو بندیانو د نه خوشې کېدو له امله د طالبانو پر سفرونو بندیزونه لګولي دي.
په ملګرو ملتونو کې د افغانستان دایمي استازی نصیر احمد اندیشه، وایي، هغه مرحلهیي توازن چې په نړۍواله او سیمهییزه کچه په وروستیو څلورو کلونو کې د طالبانو د بیا راژوندي کېدو او پراخېدونکي ځواک لامل شوی و، اوس د پای ته رسېدو په حال کې دی.
په ایکس خواله رسنۍ کې د هغه له لیکنې داسې څرګندېږي چې په تېرو کلونو کې د لویو قدرتونو ترمنځ د تعامل، سیالیو او مصلحتونو له امله په افغانستان کې د طالبانو دریځ پیاوړی شوی و، خو اوس د نړیوالو اړیکو د بدلېدونکو شرایطو او سیمهییزو تحرکاتو له کبله دغه فضا ورو ورو بدلېږي.
اندیشه زیاته کړې، چې د نړۍ په سیاسي تقویم کې «سپټمبر او اکټوبر میاشتې»تل د پېښو، بدلونونو او حیرانتیاوو ډکې میاشتي ګڼل کېږي، او امکان شته چې په دې میاشتو کې د نړیوالو او سیمهییزو سیاستونو په کچه نوې څپې رامنځته شي.
هغه همدارنګه خبرداری ورکړ چې د راتلونکو تحولاتو اغېزې به په مستقیم ډول د افغانستان پر سیاسي، امنیتي او ټولنیز وضعیت ولګېږي او د طالبانو د راتلونکې لپاره به مهمې پایلې ولري.
د اندیشه له خبرو داسې جوتېږي چې د افغانستان راتلونکی نه یوازې د کورنیو عواملو، بلکې د سیمهییزو او نړیوالو بدلونونو تر اغېز لاندې دی، او باید له دې پړاو څخه د هېواد سیاسي راتلونکی په دقیق ډول وارزول شي.
د طالبانو د کورنیو چارو وزیر سراجالدین حقاني د یاد وزارت له چارواکو او کارکوونکو غوښتي چې د کابل امنیت او د خدماتو وړاندې کولو ته تر نورو ولایتونو زیات پام وکړي. د هغه په وینا، د هېواد پلازمېنه او د هغې ګڼ نفوس ځانګړې پاملرنې ته اړتیا لري.
د کورنیو چارو وزارت طالب ویاند مفتي عبدالمتین قانع ویلي چې په کابل کې د «اصلاحاتي غونډې» په نوم ناسته ترسره شوې چې په کې د دې وزارت لوړ پوړو چارواکو ګډون کړی و.
د وزارت د خبرپاڼې له مخې، په دې غونډه کې اداري معین ملا رحمتالله نجیب پر دې ټینګار کړی چې ټول اداري اصول دې د «اسلامي شریعت» په چوکاټ کې پلي شي. په ناسته کې د کورنیو چارو وزارت مرستیال محمدنبي عمري هم شتون درلود.
سراجالدین حقاني په دې ناسته کې د خلکو سره د لا زیاتو اړیکو، د نظام د لاسته راوړنو او قوانینو په اړه د معلوماتو ورکولو او د قوانینو د بشپړې پلي کېدو لپاره د خلکو د همکارۍ پر جلب ټینګار کړی. هغه له چارواکو وغوښتل چې له خلکو سره غونډې ترسره کړي او هغوی د «قانون او نظام له اصولو» سره بلد کړي.
دغه څرګندونې په داسې حال کې کېږي چې د بشري حقونو د یوې بنسټ «رواداري» په راپور کې ویل شوي، په افغانستان کې د طالبانو تر واکمنۍ لاندې د روان کال په لومړیو شپږو میاشتو کې له قانون څخهبهر وژنې د تېر کال د ورته مودې په پرتله ۳۰سلنه زیاتې شوې دي.
د ملګرو ملتونو یو بل راپور ښيي، چې یوازې د مې له لومړۍ نېټې څخه تر د جولای تر پایه په ټول افغانستان کې له ۲۶۰۰څخه زیات امنیتي پېښې ثبت شوې دي.
درې باوري سرچینو (سي این این) ته ویلي، چې له تېرو څو میاشتو راهیسي ډونالډ ټرمپ د امریکا د ملي امنیت چارواکو سره په پټه هڅه کوي، چې په افغانستان کې د طالبانو څخه د بګرام هوايي اډې د ترلاسه کولو لپاره یوه لار پيدا کړي.
ټرمپ نن په ښکاره ډول وویل، چې هڅه کوي دغه اډه بیرته تر خپل واک لاندي راولي.
د امریکا ولسمشر ډونالډ ترمپ د لومړي ځل لپاره د پنجشنبه په ورځ (د وږي ۲۷مه) په ښکار ډول د طالبانو څخه د بګرام اډې نیولو ته په اشاره سره خبريالانو ته وویل: «د دوی اداره هڅه کوي دا اډه بېرته تر خپل کنټرول لاندې راولي.»
د جمهوریت له پرځېدو او د افغانستان څخه د امریکايي پوځيانو له وتلو وروسته طالبانو دغه اډه تر خپل واک لاندې راوستله.
ټرمپ د پنجشنبې په ورځ د بریتانیا د لومړي وزیر کیېر سټارمر سره د ګډې خبري غونډې پر مهال هم وویل: «موږ دغه اډه طالبانو ته وړیا ورکړې. موږ هڅه کوو چې دا بیرته ترلاسه کړو.»
سرچینو سي این این ته ویلي، چې د بګرام اډې د بیا نیولو خبرې شاوخوا د مارچ له میاشتې راهيسې روانې دي.
ټرمپ او د هغه د ملي امنیت لوړپوړي چارواکي باور لري، چې دغه اډه په افغانستان کې د ځمکنیو عناصرو او کانونو ته د لاس رسي، د داعش په نښه کولو، د ترهګرۍ په وړاندې د یو مرکز جوړولو، د یو ډيپلوماتیک مرکز د پرانیستلو او د چین د څارنې لپاره چې له دې ځایه ۵۰۰ میله لرې ده مهمه ده.
یوې سرچینې ویلي، چې دا ټولې موخې به د امریکا د پوځي حضور پرته ناممکن وي.
ټرمپ د خپلي حکومتولۍ په لومړۍ دورې کې له طالبانو سره یو تړون کړی و، چې د امریکا سرتیرو بشپړ وتل یې لازمې کړي وو.
دا معلومه نده، چې طالبانو څنګه د دې مهمې اډې د کنټرول پرېښېدو په اړه له امریکا سره په اړیکه کې دي؛ خو ټرمپ د پنجشنبه په ورځ اشاره وکړه، چې امریکا پر دې ډله باندې نفوذ لري.
ټرمپ په بکینګهمشایر کې خبریالانو ته وویل: «موږ هڅه کوو چې دا بیرته ترلاسه کړو ځکه چې طالبان له موږ څخه ډیرې اړتیاوې لري. موږ دا اډه بیرته غواړو.»
ټرمپ مخکې هم ویلي وو، که چیرې د ۲۰۲۱ کال د وتلو پرېکړه د هغه د ادارې پر مهال شوې وای، نو نوموړي به بګرام اډه تر خپل کنټرول لاندې ساتلې وای.
هغه د دې اډې ستراتیژیک موقعیت ته اشاره کړې، چې دا د افغانستان او چین ترمنځ پولې ته نږدې ده.
همداراز، ټرمپ د همدې روانې میاشتې په پیل کې ویلي وو، چې د بایډن اداره «ډېره احمقانه» وه چې په ۲۰۲۱ کال کې یې له دې اډې نه امریکايي ځواکونه وایستل.
د نوبل جایزې ګټونکې او د نجونو د تعلیم نړیواله ملاتړې،ملالې یوسفزۍ،د طالبانو له لوري په افغانستان کې د انټرنټ محدودولو او بندولو په غبرګون کې ویلي، چې د طالبانو دا اقدام د هغوی د استبدادي سیاستونو دوام دی، چې موخه یې د افغان ښځو او نجونو لا زیات ګوښه کول او له نړۍ جودا کول دي.
ملالې په خپلو توندو څرګندونو کې ویلي: «د انټرنټ بندول د طالبانو تر سیوري لاندې د جنسیتي اپارتاید یوه بله نښه ده. له انټرنټ څخه د محرومېدو له امله افغان نجونې نه شي کولی خپلو زدهکړو ته دوام ورکړي او نه هم د خپلو استادانو او همصنفيانو سره اړیکه ټینکولی شي. دا کار په بشپړ ډول د منلو وړ نه دی».
هغې ټینګار کړی، چې نړۍوال حکومتونه باید د طالبانو پر وړاندې خپله چوپتیا ماته کړي او له هغوی سره د اړیکو په هره برخه کې فشار زیات کړي، څو دوی اړ شي چې د انټرنټ بندیز پای ته ورسوي.
ملاله زیاتوي: «حکومتونه باید سمدستي تر ټولو ډېر فشار پر طالبانو راوړي. افغان ښځې او نجونې د انټرنټ حق لري، د زدهکړې حق لري، او د دې هېواد د راتلونکي جوړولو حق لري. د انټرنټ بندیز یوازې د طالبانو هغه هڅه ده چې دوی د نړۍ له پامه پټې کړي».
افغانستان لا له وړاندې د نړۍ په هغو هېوادونو کې شمېرل کېږي چې د ښځو د زدهکړې حق یې تر ټولو سخت محدود شوی. د نجونو له منځنۍ او لوړو زده کړو محرومیت، د ښځو د کار مخنیوی، او د ټولنیزو ازادیو کمېدل د طالبانو د تګلارو ښکاره بېلګې دي. اوس د انټرنټ بندیز د دې فشارونو یوه بله کړۍ بلل کېږي.
د پوهانو په باور، د انټرنټ نشتوالی نه یوازې د زدهکړو بهیر ګډوډوي، بلکې د ښځو اقتصادي فرصتونه، د کار انلاین لارې، او د نړۍ له علمي سرچینو سره د اړیکو امکانات هم له منځه وړي.
ملاله یوسفزۍ له نړیوالو غوښتنه کوي چې یوازې غندنه کافي نه ده، بلکې باید عملي ګامونه پورته شي. د هغې په وینا، د نړیوالو فشارونو پرته به طالبان پر خپل دریځ ولاړ پاتې شي او د ښځو او نجونو د حقونو له منځه وړل به دوام وکړي.
ملاله یو ځل بیا په څرګند ډول وویل چې د افغان ښځو او نجونو د زدهکړې مبارزه یوازې د هغوی مبارزه نه ده، بلکې دا د بشري حقونو یوه نړیواله موضوع ده، او ټول هېوادونه دنده لري چې د دې غږ ملاتړ وکړي.