د فرانسې ولسمشر امانوېل مکرون د ملګرو ملتونو په عمومي اسامبلۍ کې د وینا پر مهال د نړۍ د اوسني وضعیت په اړه اندېښنه څرګنده کړې او وایي، سره له دې چې د دې سازمان غړي له ۵۱ هېوادونو څخه ۱۹۳ ته رسېدلي، نړۍ لا هم د ژور وېش او اړیکو د ماتېدو له ستونزې سره مخ ده.
مکرون پر خپل اېکس لیکلي: «موږ باید په دې ځان پوه کړو چې د نړۍ د وېش او ټوټې کېدو بهیر د سترو شخړو په حل او د ګډو ننګونو پر وړاندې د مبارزې په برخه کې زموږ ګډ ظرفیت سخت اغېزمن کړی دی.»
د هغه په وینا، د نړۍوالو ګډو ستونزو په ځانګړي ډول د جګړو، بشري ناورینونو او اقلیمي بدلونونو پر وړاندې نړۍ هغه واحده اراده نه لري چې په ګډه پرېکړه وکړي او د عملي حل لارې پر لور حرکت وکړي.
ولسمشر مکرون زیاته کړه: «اوس له هر بل وخت ډېره اړینه ده چې هغه د همکارۍ روحیه بېرته راژوندۍ کړو چې له اتیا کلونو مخکې یې د ملتونو ترمنځ د ملګرو ملتونو د رامنځته کېدو بنسټ کېښود.»
هغه له نړۍوالو مشرانو څخه وغوښتل، چې د سیاسي او اقتصادي ګټو پر ځای دې د ګډو ارزښتونو پر بنسټ د سولې، عدالت او همکارۍ فضا بېرته ټینګه کړي، څو نړۍ د ګډو ګواښونو پر وړاندې په یو واحد صف ولاړه شي.
د ملګرو ملتونو سرمنشي انتونیو ګوترېش د ملګرو ملتونو په عمومي اسامبلۍ کې د وینا پر مهال د نړۍ د راتلونکي په اړه څرګندونې کړي او له هېوادونو یې غوښتي، چې په ګډه پرېکړه وکړي چې غواړي څه ډول نړۍ راتلونکو نسلونو ته پرېږدي.
ګوترېش وویل: «موږ باید د سولې لاره غوره کړو، هغه سوله چې پر نړۍوالو قوانینو ولاړه وي، ځکه یوازې د نړۍوال قانوني چوکاټ په رڼا کې د ملتونو ترمنځ باور او تلپاتې ثبات رامنځته کېدای شي.»
هغه د بشري حقونو او انساني کرامت پر ارزښت ټینګار وکړ او زیاته یې کړه، چې نړۍ باید د هر انسان د حقونو د خوندیتوب پر اصل راټوله شي.
د ګوترېش په وینا، که بشري حقونه تر پښو لاندې شي، نو نه یوازې د هېوادونو سیاسي جوړښتونه زیانمنېږي، بلکې د نړۍوال ثبات بنسټونه هم کمزوري کېږي.
د ملګرو ملتونو سرمنشي د اقلیم د بدلون ستونزه د بشریت لپاره ستره ننګونه وبلله او ویې ویل، چې د اقلیم عدالت یوازې یو شعار نه، بلکې د ټول بشریت ګډ مسوولیت دی. هغه پر نړۍوالو مشرتابه ټینګار وکړ، چې باید د چاپېریال د خوندیتوب او د اقلیمي ګواښونو د کمولو لپاره بېړني او ګډ اقدامات وکړي.
انتونیو ګوترېش په ټکنالوژۍ هم خبرې وکړې او ټینګار یې وکړ، چې نوې ټکنالوژۍ باید د انسان د خدمت لپاره وکارول شي.
نوموړي وویل: «موږ باید ډاډ ترلاسه کړو چې ټکنالوژي د بشریت لپاره د هوساینې وسیله وي، نه دا چې د وېش، تاوتریخوالي او جګړو د لا پراخېدو لامل شي.»
هغه په پای کې د ملګرو ملتونو د بنسټونو د پیاوړتیا غوښتنه وکړه او څرګنده یې کړه: «موږ باید د ملګرو ملتونو ځای او رول نور هم ټینګ کړو، ځکه یوازې د ګډې همکارۍ له لارې کولای شو د سولې، عدالت او انساني کرامت پر لور یو با ثباته راتلونکی تضمین کړو.»
ګوټرېش په خپله وینا کې د نړۍ له مشرانو وغوښتل، چې د تګلارو پر ځای عملي ګامونه واخلي، څو بشریت د جګړو، بې عدالتۍ او د اقلیم له ناوړه پایلو وژغورل شي.
د قطر امیر شېخ تمیم بن حمد بن خلیفه الثاني د ملګرو ملتونو په عمومي مجمع کې د خپلې وینا په ترڅ کې په دوحه کې د حماس پر مشرتابه د اسراییل برید خاینانه او دولتي ترهګري وبلله او زیاته یې کړه، چې اسراییلي پلاوی دوحې ته راغلی و او تر هغې وروسته یې د بمبارۍ پروګرام طرحه کړ.
د قطر امیر زیاته کړه، «پر قطر د اسراییل برید دا ثابته کړه چې د نتنیاهو دولت یو «قانون ماتونکی» دولت دی. دغه ډول چارې د نړۍوالو قوانینو ښکاره نقض ګڼل کېږي.»
هغه د دغه مطلب په څرګندولو سره چې «د اسراییل دولت د برمته شویو کسانو د ازادۍ لپاره له هڅو په شا شوی او اوس یې اصلي موخه د غزې له منځه وړل دي.» وویل، «اسراییل د دوښمنانو په محاصره کې یو ډيموکرات هېواد نه دی، بلکې څېرمه هېوادونو لپاره یو ګواښ دی.»
د قطر امیر د فلسطین د رسمیت پېژندنې په برخه کې د ځينو هېوادونو اقدام وستایه او زیاته یې کړه: «نتنیاهو په غزه کې له سولې پر مخنیوي ویاړي او خپلې دغې چارې ته دوام ورکوي.»
ال ثاني همداراز په ډاګه کړه، که چېرې په غزه کې د جګړې بیه د برمته شویو کسانو ازادول وي، نو اوس اسراییل د هغوی ازادولو ته شا کړې او په وینا یې اسراییل اوسنۍ روانه جګړه د ښارګوټو د پراختیا او په تل ابیب کې د شته وضعیت د بدلولو لپاره ښه فرصت ګڼي.
هغه همداراز زیاته کړه: «سوریه نوي پړاو ته د ننوتلو په حال کې ده او هیله مند یم چې دغه پړاو د سوریې د خلکو د ارمانونو د تحقق لپاره پیلامه شي. اسراییل د سوریې د تجزیه کېدو په لټه کې دی. اسراییل باید د لبنان له سوېل څخه هم شاتګ وکړي.»
ال ثاني د خپلې وینا په پای کې په سوډان کې له ښکېلو خواو وغوښتل، چې خپلې ستونزې د خبرو له لارې حل کړي.
د سوریې ولسمشر احمد الشرع د ملګرو ملتونو د عمومي اسامبلې پر مهال په نیویارک کې د امریکا د پوځ متقاعد جنرال او د «سي ای اې» پخواني مشر ډېوېد پټریوس سره کتلي. د دواړو خواوو د پخوانۍ دوښمنۍ تاریخ ته په کتو دا لیدنه غېر معمولي او بې سارې بلل کېږي.
ډېوېد پټریوس د الشرع د شخصیت بدلون د پام وړ بدلون بللی او زیاته کړې یې هه، چې د الشرع لاره له یوه «یاغي مشر» څخه تر «ولسمشرۍ» پورې د منځني ختیځ یو له سترو بدلونونو څخه دی.
جنرال پټریوس هغه مهال (۲۰۰۶ – ۲۰۱۱) د امریکايي ځواکونو مشري کوله چې د عراق جګړه په اوج کې وه. د همدې کلونو پر مهال، الشرع د امریکا پر وړاندې جګړه کوله او د امریکايي ځواکونو له لوري ونیول شو او زندان ته ولېږدول شو.
له بند څخه تر خلاصېدو وروسته، الشرع په ۲۰۱۲کال کې د «جبهه النصره» ډله جوړه کړه چې د بشار الاسد پر ضد یې جګړه کوله.
دا ډله وروسته له القاعدې بېله شوه او په ۲۰۱۷کال کې د نورو ډلو په یوځای کېدو سره «تحریر الشام» په نوم ځانګړی جوړښت شو. امریکا په ۲۰۱۸کې دا ډله ترهګره وبلله، خو د ۲۰۲۵کال په جولای کې یې له تور لېست څخه واېسته.
د امریکا حکومت د الشرع د نیولو لپاره ۱۰میلیونه ډالره انعام هم اعلان کړی و، چې د تېر ډسمبر په پای کې لغوه شو.
احمد الشرع د یکشنبې په ورځ نیویارک ته ورسېد. هغه لومړنی سوریایي ولسمشر دی چې نږدې په شپږو لسیزو کې د ملګرو ملتونو په عمومي اسامبله کې ګډون کوي. د هغه پلاوي له بېلابېلو چارواکو، په ځانګړي ډول د امریکا له بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو سره هم ولیدل.
الشرع د ډیوډ پټریوس په ملتیا د «کنکورډ یا ۲۰۲۵» کلني نړۍوال کنفرانس کې هم ګډون وکړ.
جنرال پټرویوس د الشرع د سیاسي بدلون ستاینه وکړه او ویې ویل: «هغه اوس پراخ ملاتړ لري او زه هم د هغه له ملاتړو یم.»
په دې خبرو کې د جنرال پټرویوس یوه پوښتنه د الشرع د روغتیا او خوب اړوند وکړه. الشرع په ځواب کې وویل: «موږ پخوا د جګړې په ډګر کې مخامخ وو، نن د خبرو پر لاره روان یو. چا چې جګړه کړې وي، د سولې ارزښت ښه پېژني.»
هغه زیاته کړه: «تېر د نن له معیارونو سره نشو سنجولای او نن د تېر له معیارونو سره نه شي قضاوت کېدای.»
الشرع په خپلو خبرو کې ټینګار وکړ، چې د هغه حکومت د بیارغونې، اقتصادي پراختیا او ملي یووالي پر پروګرام تمرکز لري او یوازې پوځ او حکومت باید د وسلو د کارونې مشروع حق ولري.
هغه وویل، د اساسي قانون په رڼا کې به د لږکیو حقونه په ځانګړي ډول د کردانو خوندي شي، خو د کردانو وسلهوال ځواکونه باید د دولت له چوکاټ بهر فعالیت ونه کړي.
الشرع د اسراییل په اړه وویل، چې د بشار الاسد د حکومت له پرځېدو وروسته یې تراوسه پر سوریې له زرو ډېر بریدونه کړي او د جولان د لوړو سیمه یې لا هم اشغال کړې ده، خو د ده په وینا، د دمشق تمرکز پر بیارغونې او د نوي جګړې د مخنیوي دی او له اسراییل سره د ۱۹۷۴ د اوربند پر اساس امنیتي خبرې روانې دي.
د سپینې ماڼې ویاندې کارولین لیویټ د ملګرو ملتونو په کلنۍ غونډه کې د دغه ادارې په تړاو د ولسمشر ډونالډ ټرمپ وینا ته په اشارې سره ویلي، چې په رښتیا هم دا اداره په عملي او هم په تشبیهي معنا «ناکامه» ده.
لیویټ پر اېکس خواله رسنۍ د ولسمشر ټرمپ دریځ تایید کړی او زیاته کړې یې ده: «ولسمشر ټرمپ حق لري چې ووایي، ملګري ملتونه ماتې دي او په دې کې ولس هم ورسره همنظره دی.»
د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ نن چهارشنبه د ملګرو ملتونو په کلنۍ غونډه کې وویل، چې له ملګرو ملتونو څخه یې یوازې یوه ماته شوې برېښنایي پوړۍ او خراب ټیلي پرومپټر ترلاسه کړي.
ټرمپ په ټولیز ډول د ملګرو ملتونو د ادارې په اړه وویل: «که داسې وي، نو د ملګرو ملتونو موخه څه ده؟ ملګري ملتونه ډېر ستر ظرفیت لري... خو تر اوسه د دې ظرفیت کارولو ته هم نه دي نږدې شوي.»
لیویټ په خپلو څرګندونو کې د ګالوپ وروستۍ نظر پوښتنې ته اشاره کړې او زیاته کړې یې ده، د دې سروې له مخې، یوازې ۳۲سلنه د امریکا مشران باور لري چې ملګري ملتونه د نړۍوالو ستونزو د حل په هڅو کې ښه کار کوي. خو په مقابل کې نږدې ۶۳سلنه خلکو د دې ادارې فعالیتونه «کمزوري او ناکام» بللي دي.
د ملګرو ملتونو پر وړاندې د امریکا د خلکو او سیاسي مشرانو انتقادونه نوې خبره نه ده. د ډونالډ ټرمپ د تېرې واکمنۍ پر مهال هم نوموړي دا اداره «بې اغېزې، بې ځایه مصرفوونکې او د امریکا پر ګټو نه برابره» بللې وه. اوس د ګالوپ نوې سروې ښيي چې د ولس یوه لويه برخه د همدې نظر ملاتړ کوي.
کارپوهان زیاتوي، د ملګرو ملتونو پر وړاندې دغه نیوکې له هغو نړۍوالو کړکېچونو سرچینه اخلي چې د دې ادارې په شتون کې هم هوار شوي نه دي، لکه د منځني ختیځ شخړې، د اوکراین جګړه او د افریقا په بېلابېلو سیمو کې روان بشري بحرانونه.
چين د سمندري ځواک په برخه کې یو بل مهم پړاو ترسره کړ، چې په دې سره دغه هېواد د الوتکو وړونکې بېړۍ «فوجیان» د خپل عصري مقناطیسي میدان په وسیله د تېزو تلونکو الوتکو بریالۍ الوتنه ترسره کړه.
د چین دولتي ټلوېزیون «سي سي ټي وي» د سمندري ځواکونو په حواله راپور ورکړی، چې درې ډوله الوتکو (جې – ۱۵ ټي) جنګي جېټ، د پنځم نسل(جې- ۳۵) الوتکه او د (کې جې- ۶۰۰) راداري الوتکه د «فوجیان» له ځغاست لیکې څخه د مقناطیسي میدان په مرسته پورته کېدو او د ناستې بریالۍ ازموینې ترسره کړې.
د (جې -۳۵) الوتکه اوس په نړۍ کې دویمه جنګي الوتکه ده، چې د الوتکې وړونکې بېړۍ څخه د پورته کېدو وړتیا لري.
دا لومړی ځل دی، چې دغه ماډل الوتکه له یوه مقناطیسي میدان څخه پورته کېږي. د پوځي چارو کارپوهان وایي، چې دا پرمختګ د چین د سمندري ځواکونو د هوايي عملیاتو په ځواک کې ستر بدلون راولي.
راپور زیاتوي، چې د دې ازموینو بریا په دې معنا ده چې «فوجیان» اوس د الکترو مقناطیسي میدان په وسیله الوتنه او هم د الوتکې بېرته د ناستي بشپړه وړتیا لري، چې د چین د الوتکې وړونکو بېړیو د پروګرام لپاره ستره لاسته راوړنه بلل کېږي.
که څه هم په راپور کې د ازموینو دقیق وخت نه دی څرګند شوی، خو ویل شوي چې (جې – ۳۵) الوتکې دا ازموینې د سپټمبر په ۳مه نېټه د بېجینګ له پوځي پریډ څخه مخکې ترسره کړې.
خپره شوې ویډیو ښيي، چې دغه جنګي جېټ د «فوجیان» له ځغاست لیکې څخه د مقاطیسي میدان په مرسته پورته کېږي.
«فوجیان» د چین لومړۍ داسې الوتکې وړونکې بېړۍ ده، چې په بشپړه توګه د دغه هېواد په دننه کې ډیزاین او جوړه شوې ده. دا د نړۍ تر ټولو لویه د دودیزو سون توکو پر مټ چلېدونکې جګړه ییزه بېړۍ ده، چې د درېیو عصري برېښنایي مقناطیسي میدانو څخه برخمنه ده.
د پوځي شنونکو په باور، د الکترو مقناطیسي الوتنې سیستم د زړو (سکي جمپ) طریقو په پرتله ګڼې ګټې لري.