طالبانو د کندهار په ګډون په یو شمېر ولایتونو کې د ژوندیو موجوداتو د انځورونو پر خپرولو له بندیز لګولو وروسته اوس په هرات کې هم د ساکښو د انځورونو پر خپرولو بندیز ولګاوه. د افغانستان د رسنیو ملاتړ سازمان دا پرېکړه د بشري حقونو له نړۍوالو قوانینو سره په ټکر کې بولي.
د افغانستان د رسنیو ملاتړ سازمان د طالبانو پر دغې چارې د ژورې اندېښنې په څرګندولو او غندلو سره ویلي، د طالبانو دغه اقدام نه یوازې د بیان ازادي او ازادو معلوماتو ته د خلکو لاسرسی محدودوي، بلکې د هېواد رسنیزو، کلتوري او ټولنیزو فعالیتونو ته هم سخت زیان اړوي.
دغه سازمان د سې شنبې په ورځ (د تلې لومړۍ) په همدې تړاو د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي: «طالبان په داسې محدودیتونو سره نه پرېږدي چې رسنۍ خلکو ته د معلوماتو رسولو، د ټولنې د واقعیتونو انعکاس او د بیان ازادۍ د ارزښتونو دفاع برخه کې خپل رول ولوبوي.»
د افغانستان د رسنیو ملاتړ سازمان همداراز په ټينګار سره ویلي، چې د طالبانو دغه پرېکړه د بشري حقونو له نړۍوالو قوانینو او میثاقونو او په ځانګړې توګه د بشري حقونو د نړۍوالې اعلامیې د ۱۹مې مادې او د مدني او سیاسي حقونو له نړۍوال میثاق سره چې د بیان ازادۍ او د ازادو رسنیو حق ته ځانګړی اهمیت ورکوي، په ټکر کې ده.
دغه سازمان له طالبانو غوښتي، چې د فشار او سانسور پر ځای دې رسنیو ته اجازه ورکړي، څو په ازاد، خپلواک او مسلکي ډول خلکو ته اطلاعات ورسوي او همداراز یې ویلي: «د خبریالانو د حقونو له ملاتړو بنسټونو، اړوندو نړۍوالو سازمانونو او نړۍوالې ټولنې څخه غواړو چې د دغو زیاتېدونکو محدودیتونو پر وړاندې چوپ پاتې نهشي او د افغانستان د رسنیو او خبریالانو د ملاتړ لپاره کوټلي او عملي ګامونه واخلي.»
د یادونې وړ ده، چې طالبانو تر دې مخکې هم په یو شمېر ولایتونو کې د ژوندیو موجوداتو د تصویرونو پر خپرولو بندیز لګولی او په دې وروستیو ورځو کې یې د نوري فایبر انټرنېټ چې چټک انټرنېټ بلل کېږي هم په ډېریو ولایتونو کې قطع کړی دی.
دغو چارو په کور دننه او بهر کې ګڼ غبرګونونه راپارولي، خو په ظاهره داسې ښکاري چې طالبانو ته دغه ډول غبرګونونه هېڅ ارزښت نه لري.
بشردوست د سې شنبې په ورځ (د تلې لومړۍ نېټه) د افغانستان انټرنشنل په سپړنه ټلوېزیوني خپرونه کې وویل: «د ملګرو ملتونو په روانه غونډه او ورته نورو غونډو کې د طالبانو ګډون او یا هم نه ګډون د افغانانو لپاره څه ګټه نه لري، دوی [طالبان] د خپل نظام ګټو ته د ولس تر ګټو لومړیتوب ورکوي او زه هیله لرم چې داسې ورځ راشي چې د ولس ګټې په نظر کې ونیسي.»
نوموړی زیاتوي: «اوس داسې کس نه وینم چې هلته [ملګرو ملتونو] ته ولاړ شي او د افغان ولس د ګټو په اړه خبرې وکړي.»
رمضان بشر دوست د ملګرو ملتونو پر سرمنشي او د امریکا په ولسمشر په نیوکو سره وویل، دغو دوو مهمو چارواکو د نورو هېوادونو په تړاو خبرې وکړې، خو د افغانستان یادونه یې ونه کړه، دا ځکه چې «لومړی افغانستان هلته [ملګرو ملتونو] کې څوک نه لري، د افغان ولس وینه دومره سره نه ده چې دوی [ملګري ملتونه] ځانته زحمت ورکړي چې د افغانستان د ښځو د حقونو او د پاکستان د پرله پسې تېریو په اړه خبرې وکړي.»
د نوموړي په وینا: «افغانستان اوس په اقتصادي، سیاسي او نظامي برخه کې د نړۍ لپاره لومړیتوب نه دی. ان تر دې چې ټرمپ هم د افغانستان، حتی د بګرام په اړه خبرې ونه کړې؛ هغه یوازې د ایران، وېنزویلا او اروپا یادونه وکړه. دا ځکه چې د افغانستان مسایل اوس د هېڅ هېواد لپاره مهم نه ګڼل کېږي.»
بشردوست د افغانستان په تړاو د ملګرو ملتونو پر دوه ګوني چلند په نیوکو سره وویل، پاکستان له تېرو څلورو کلونو راهیسې څو ځلي پر افغانستان تېری کړی، خو امنیت شورا نه غونډه راوبلله او نه هم کوم هېواد د پاکستان یاد بریدونه وغندل، مګر پر قطر چې کله اسراییل برید وکړ، نو امنیت شورا غونډه راوبلله او کابو ټولې نړۍ یاد برید وغانده: «دا په دې معنا ده چې د افغانستان خاوره د قطر له خاورې سره یو ډول ارزښت نه لري او د افغان ولس وینه د بل هېواد له وینې سره برابره نه ده.»
د بشردوست په باور، د ملګرو ملتونو په منشور کې اساسي موضوع بشري حقونه دي چې باید مراعات شي، د جګړې مخه ونیول او سوله رامنځته شي او همداراز سوله د بشري حقونو اساسي برخه ده: «خو هېڅوک د بشري حقونو په کیسه کې نه دي تر هغه وخته چې پکې یې ګټه نه وي، هغه وخت چې د یوه هېواد ګټه پکې وي بیا یې په اړه خبرې کوي.»
نوموړي په دې خپرونه کې په ډاګه کړه، چې د طالبانو په راتګ سره امنیت په نسبي بڼه تامین دی، خو برکت نشته: «له بده مرغه دوی [طالبان] پر دې نه دي بریالي شوي چې برکت راولي، فابریکې جوړې او کارونه او همداراز ښه اقتصادي ستراتیژي رامنځته کړي او مسلکي حکومت جوړې کړي.»
رمضان بشردوست د سپړنې خپرونې په پای کې په پوهنتونونو کې د ځينو مضامینو پر حذفېدو په نیوکو سره وویل، په پوهنتونونو کې د نړۍوال حقوق او بشري حقونو مضامین حذف شوي او «که چېرې زموږ د پوهنتون فارغان په نوره نړۍ کې کار وکړي، نو پر دې [نړۍوال او بشري حقونو] پر څه نه پوهېږي.
د جواد اعتماد نږدې خپلوانو افغانستان انټرنشنل-پښتو ته د نوموړي د نیولو دلیل د هغه د ویزې د مودې پای ته رسېدل او د اقامتي اسنادو ستونزه ښودلې ده.
سرچینې زیاتوي، چې جواد اعتماد دا مهال د پولیسو په توقیف کې دی او امکان شته چې ډېر ژر افغانستان ته وشړل شي.
په پاکستان کې مېشت یو شمېر افغانان وايي، له څو میاشتو راهیسې د پاکستان حکومت د افغانانو د ویزو د غځولو بهیر درولی دی.
د دوی په وینا، لسګونه زره افغان کورنۍ د تمدید نشتوالي له امله د نیولو او بېرته ستنېدلو له جدي ګواښ سره مخ دي. ډېری افغانان وايي، چې د قانوني ویزو نه غځېدل هغوی له زدهکړې، روغتیايي خدماتو او کاري فرصتونو څخه بې برخې کړي دي.
جواد اعتماد له هغو خبریالانو دی چې په افغانستان او سیمه کې د رسنیزو چارو تجربه لري.
د خبریالانو د ملاتړ ځینې بنسټونو د ده د نیول کېدو په اړه اندېښنه ښودلې او ټینګار یې کړی، چې باید خبریالان د سیاسي او حقوقي فشارونو ښکار نه شي.
هغوی له پاکستاني چارواکو غوښتي، چې د خبریال د وضعیت په اړه روڼتیا رامنځته کړي او د رسنیزو اصولو په رڼا کې پرېکړه وکړي.
د افغان کډوالو د ټولنو مشران وايي، که د ویزو د تمدید ستونزه حل نه شي، ګڼ شمېر افغانان به د اجباري اېستلو له ګواښ سره مخامخ شي.
د هغوی په وینا، د اوږدې کډوالۍ وروسته د بېرته ستنېدلو پروسه د ډېرو افغانانو ژوند له سختو ننګونو سره مخامخ کوي، ځکه په افغانستان کې نه د کار زمینه شته او نه هم د امنیت بشپړ تضمین.
په همدې حال کې، د جواد اعتماد کورنۍ او نږدې ملګري د مدني ټولنو او نړۍوالو بنسټونو پر مداخلې ټینګار کوي، ترڅو د هغه قانوني او بشري حقونه خوندي پاتې شي.
محمد یوسف وفا په دې غونډه کې چې د سېشنبه په ورځ (د تلې لومړۍ) د بلخ د غونډو په تالار کې جوړه شوې وه ،زیاته کړه چې د ولس د زهیرولو پر ځای باید زړونه یې لاسته راوړل شي او «د دې بېچاره ولس خدمت وکړو ځکه دا ولس سخت ځپل شوی او زهیر شوی، ددې ولس له منځه داسې کورنۍ شته چې حتی د ماښام د خوړلو لپاره څه نه لري.»
که څه هم تر دې وړاندې یو شمېر طالب چارواکو د افغانانو د لوږې مسله یاده کړې وه، خو دوی تل ویل چې دا د خدای ازموینه ده؛ خو دا لومړی ځل دی چې یو طالب چارواکی په دومره صراحت د ولس د لوږې یادونه کوي.
وفا زیاته کړه، پخواني ټول قوانین لغوه دي او هره اداره باید له مرکز څخه خپل نوي شرعي او اسلامي قانون را وغواړي، ځکه دا د دوی د مشر امر دی. هغه وویل: «پخواني قوانین ټول لغوه دي، هره اداره دې له مرکز څخه خپل نوي شرعي اسلامي قانون وغواړي، ځکه دا د اسلامي نظام او د شرعي امیر له خوا امر دی.»
په دې غونډه کې همداراز پرېکړه وشوه، چې د دوی د عوایدو د زیاتېدو په موخه د ازادۍ مطبعې له لارې ټول دولتي اسناد چاپ شي او همداراز له ملي راډيو وغوښتل شول، چې د دوی لاسته راوړنې په ښه توګه تکثیر کړي.
دا په داسې حال کې ده، چې ملګرو ملتونو په ځلونو د افغان ولس د لوږې په تړاو ګڼ راپورونه خپاره کړي، خو په هغه وخت کې د طالبانو له لوري یاده مساله به ردېدله او دا دی د لومړي ځل لپاره د بلخ ولایت لپاره د طالبانو والي د ولس له دومره لوږې چې ان د شپې لپاره خواړه نه لري، خبر ورکړ.