یونېسف: په افغانستان کې ۲.۱۳ مېلیونه ماشومان ښوونځيو ته نه‌ځي

هغه د طالبانو ملي ټلوېزیون ته په خبرو کې ویلي، چې د دغې ډلې د کورنیو چارو وزیر سراج‌الدین حقاني امر کړی که په کابل کې د هغه درملنه ونه شي؛ باید بهر ته واستول شي.

پر سلیم پیګیر (د تلې پر ۱۷مه نېټه) د کابل ښار په ۱۰مه ناحیه کې حنظله جومات ته نږدې وسله‌وال برید وشو. د راپورونو له مخې؛ دوه کسان چې ځانونه یې له کاناډا څخه راستانه شوي افغانان بلل د هغه کور ته ورغلي او د خدای پامانۍ پر مهال یې پر پیګیر ډزې کړې دي.

د پیګیر کورنۍ پرون افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د پېښې په تړاو یو بریدګر نیول شوی او بل یې تښتېدلی دی. سلیم پیګیر د افغانستان په رسنیو کې له مشهورو سیاسي شنونکو دی.

هغه به د خپلو خبرو په ترڅ کې د طالبانو د ادارې ملاتړ کاوه؛ خو د نجونو د ښوونځیو، د انټرنېټ بندیز او ځینو نورو مواردو کې د طالبانو پر ادارې نیوکې هم کولې. تر اوسه کوم شخص یا ډلې د دغه برید مسوولیت نه‌دی منلی.

دغه سازمان زیاتوي، چې تر دې مهاله د دغه افغان هویت نه‌دی څرګند شوی او د هغه د پېژندنې هڅې روانې دي. یاد سازمان د روان کال د سپټمبر په لومړیو میاشتو کې هم راپور ورکړی و، چې په ایران کې د ۲۰۲۵ کال له پیل راهیسې لږترلږه ۵۹ افغانان اعدام شوي دي.

په ورته وخت کې د ایران د بشري حقونو سازمان هم د سپټمبر په لومړیو کې اعلان وکړ، چې په روان کال کې د ایران د اعدامونو شمېر د تېر کال پرتله دوه برابره ډېر شوی دی.

د دغه سازمان د شمېرو له مخې؛ ایراني چارواکو په تېرو ۸ میاشتو کې لږترلږه ۸۶۴ کسان اعدام کړي دي. تر دې وړاندې د ملګرو ملتونو د بشري حقونو ادارې ویلي و، چې د ایران حکومت د اعدام سزا لغوه کولو ډېر غوښتنلیکونه نه‌دي منلي.

نوموړي سازمان یو ځل بیا له ایران نه غوښتنه کړې، چې ژر تر ژره دې د اعدامونو لړۍ ودروي.

دغه سازمان د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، فېسبوک کمپنۍ (میټا پلټفورم) په دې وروستیو ورځو کې د یو شمېر هغو افغان خبریالانو چې له هېواده بهر د رسنیو او ټولنیزو شبکو له لارو د افغانانو د حقایقو، ستونزو او انساني وضعیت غږ نړۍ ته رسوي بند کړي دي.

فېسبوک کمپنۍ لا تر اوسه د یادو افغان خبریالانو د فېسبوک اکونټونو د بندښت په تړاو هېڅ رسمي دلیل نه دی وړاندې کړی او خبریالانو ته هم د وضاحت غوښتنې حق نه دی ورکړل شوی.

خبرپاڼه کاږي: «دا اقدام نه یوازې د خبریالانو د حقونو او د هغوی د مسلکي کار خنډ ګرځي، بلکې د بیان ازادۍ، د معلوماتو د لاسرسي او د ډېموکراسۍ ارزښتونو له اصولو سره هم په څرګنده توګه په ټکر کې دی.»

د افغانستان رسنیو ملاتړ سازمان له فېسبوک کمپنۍ څخه غوښتي، چې په لومړي سر کې د یادو افغان خبریالانو تړل شوي اکونټونه ژر تر ژره فعال کړي ګنې د دغې پرېکړې شفاف دلیلونه وړاندې کړي او یا هم هغه پالیسۍ دې بیا وارزوي چې د بیان ازادۍ د محدودېدو لامل شوې دي.

د یاد سازمان په وینا، افغان خبریالان د معلوماتو د ازاد بهیر، د خلکو د غږ رسونې او د ځواب‌ویلو د کلتور د ټینګښت لپاره کار کوي او «د هغوی خاموشه‌کول، د ټول ملت خاموشه‌کول دي.»

په بهر کې مېشت یو شمېر فعال افغان خبریالان وايي، پرته له دې چې د فېسبوک پالیسۍ خلاف کوم کار یې کړی وي، فېسبوکونه یې بند کړای شوي دي.

سمیتا شرما چې یوه خپلواکه هندۍ خبریاله ده او د بهرني سیاست په برخه کې تمرکز لري، پر خپلې اېکس پاڼې لیکلي چې بالاخره د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر اړ شو، چې د ښځینه خبریالانو له جدي پوښتنو سره مخ شي.

هغې همداراز زیاته کړه، چې د متقي خبرې د افغان ښځو له واقعي وضعیت سره هېڅ ورته والی نه لري.

له دې سره، د هندو ورځپاڼې مدیره سوهاسیني حیدر بیا ویلي چې هغې هېڅکله نه دي ليدلي چې د طالبانو له یوه چارواکي څخه په مطبوعاتي کنفرانس کې د ښځو د وضعیت په اړه دومره ډېرې پوښتني وشي.

هغې وویل، چې د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر په دې غونډه کې د افغان ښځو په اړه له پوښتنو سره مخ شو، خو روښانه ځواب یې ورنه کړ.

نوموړې زیاته کړه، د متقي دا ادعا چې یو پر څلورمه برخه ښځې زده‌کړې ته لاسرسی لري او د ځینو ټولنیزو ازادیو خوندیتوب شته، له حقیقته ډېره لرې ده.

د هندو ورځپاڼې مدیرې وویل، چې هغه د خپلو دندو د یوې برخې په توګه د افغان ښځو پروړاندې د طالبانو پالیسي څاري. هغې ټینګار وکړ، هغه څه چې امیر خان متقي ادعا کوي په افغانستان کې نشته.

مېرمن سوهاسیني حیدر یادونه وکړه، طالبان باید پوه شي کله چې دوی د هند په خاوره کې وي، دوی باید د دغه هېواد قوانین ومني او د جنسیتي برابرۍ ته درناوی وکړي.

یوه بله خپلواکه هندي خبریاله نانیما باسو وویل، چې د هند حکومت طالبان په رسمیت نه دي پېژندلي؛ خو له دې ډلې سره ډیپلوماټیکې اړیکې د نوي ډیلي لپاره ځانګړي پيغامونه او پایلې لري. هغې ټینګار وکړ، چې هند ته د طالبانو د چارواکو بلنه افغان ښځو او نړۍ ته پیغام لېږي.

دې خبریالې ویلي، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر ځوابونه د ښځو د زده ‌کړې په اړه «شوک ورکوونکي» وو.

هغې زیاته کړه: «طالبانو داسې ادعاوې وکړې لکه موږ چې د افغانستان له حاله ناخبره یو.»

د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي دا مهال په یوه رسمي شپږ ورځني سفر هند ته تللی دی. د طالبانو چارواکو د جمعې په ورځ افغان سفارت کې ښځینه خبریالانو ته اجازه ور نه کړه چې د امیرخان متقي د خبري ناستې ګډونوالې شي.

د طالبانو دا کار د هند د سیاستوالو، مدني ټولنو او رسنیو سخت غبرګونونه راوپارول. د هند د بهرنیو چارو وزارت د کورنیو نیوکو له زیاتوالي وروسته له طالب پلاوي وغوښتل، چې یوه بله ناسته د ښځینه او نارینه خبریالانو د مساوي حضور سره جوړه کړي.

د طالبانو پلاوي بیا د یکشنبې په ورځ د افغان سفارت په ودانۍ کې دویمه خبري ناسته د ښځو په حضور کې ترسره کړه. امیرخان متقي په دې دویمه ناسته کې د افغان ښځو د زده‌کړې او ازادۍ د حق په اړه د ګڼو پوښتنو سره مخ شو.

ډونالډ ټرمپ منځني ختیځ ته د خپل سفر پر مهال په «اېر فورس ون» الوتکه کې له خبریالانو سره په خبرو کې ویلي: «اورېدلي مې دي چې د پاکستان او افغانستان تر منځ هم جګړه روانه ده. باید صبر وکړم، څو بېرته راستون شم.» هغه همداراز یې زیاته کړه، اوس د یوې بلې جګړې پر حلولو بوخت دی وروسته به دغې موضوع ته سر ورښکاره کړي.

ټرمپ وایي: «زه د جګړو په حلولو کې ښه یم. د سولې په ټينګښت کې ښه یم او زه ویاړم چې دغه کار کوم.»

هغه همداراز په ډاګه کړه، د څو کلنو جګړو په پای ته رسولو او د سولې په ټينګښت سره یې میلیونونه کسان ژغورلي او دغه کار یې هم د نوبل د سولې جایزې د ترلاسه کولو لپاره نه دی کړی، بلکې د انسانانو د ژغورنې لپاره یې کړی دی.

د پاکستان او افغان طالبانو تر منځ د جګړې اور وروسته له هغې بل شو، چې د پاکستان هوايي ځواکونو د تېرې پنجشنبې د تلې ۱۷مه د افغانستان پر پلازمېنه کابل او پکتیکا بمبار وکړ. پاکستان پرته له دې چې په رسمي توګه د یاد برید مسوولیت ومني، ویې ویل چې د پاکستان د خلکو د امنیت لپاره هر هغه کار چې لازم وي کوي یې.

په هغه وخت کې د طالبانو دفاع وزارت یاد برید بې ساری، له تشدد څخه ډک او کرغېړن او له خپل حریم څخه یې دفاع خپل حق وباله او خبرداری یې ورکړ، که له دې وروسته وضعیت هر څومره ترینګلی کېږي مسوولیت به يې د پاکستان پوځ پر غاړه وي.

طالبانو بیا په دویمه شپه یې (د شنبې په ماخوستن د تلې ۱۹مه) په شاوخوا ۲۵۰۰ کیلومتره کرښه کې د «غچ اخیستنې» په نوم ځمکني عملیات پیل کړل او د شپې تر نیمايي شاوخوا ۱۲ بجو یې دوام وکړ او بیا طالبان رسماً د جګړې د پای اعلان وکړ.

اسلام اباد بیا پر پاکستان د افغان طالبانو بریدونه بې دلیله وبلل، خو افغان طالبانو خبرداری ورکړی، که پاکستان بیاځلې د افغانستان حریم نقض کړي، نو په کلکه به ځواب ورکړل شي.

له دغې جګړې وروسته په افغانستان او پاکستان کې تبلغاتو زور واخیست او لا تر اوسه هم په کره توګه روښانه نه ده، چې په دغې جګړه کې په دواړو خواوو کې څومره کسان وژل شوي او همداراز ولسي وګړو ته د اوښتې زیان کچه څومره ده.