د طالبانو د کډوالو ستونزو ته د رسېدنې عالي کمېسیون وايي، په تېرو ۲۴ ساعتونو کې شاوخوا څلور نیم زره افغان کډوال له ایران او پاکستان څخه په جبري توګه افغانستان ته ستانه شوي دي.
د یاد کمېسیون د دوشنبې د ورځې په راپور کې راغلي، چې د اسلامکلا، ورېښمو لار، تورخم او سپینبولدک له لارو ټولې ۷۸۰ کورنۍ هېواد ته بېرته راستنې شوي، چې د غړو شمېر یې نږدې ۴۴۰۰تنه ښودل شوی دی.
راپور زیاتوي، چې یادو کډوالو ته د بیړنیو مرستو ترڅنګ نغدې پیسې، د لېږد لګښت او د لنډمهاله استوګنې اسانتیاوې برابرې شوې دي.
د راپور له مخې، یوازې د کندهار له لارې له درې نیم سوه ډېرو کورنیو ته د لېږد لپاره ۲،۸میلیونه افغانۍ ورکړل شوې دي.
د نیمروز ولایت د ورېښمو د لارې د کډوالو لپاره هم روغتیايي خدمتونه برابر شوي.
په راپور کې ویل شوي چې د تورخم له لارې ستانه شوي افغانان د ننګرهار، کونړ، لغمان او کابل بېلابېلو سیمو ته لېږدول شوي او له ۱۷۸ کورنیو سره له یو نیم میلیونه افغانیو زیاته مرسته شوې ده.
په تورخم او سپین بولدک ولسوالیو کې ځینو افغان سوداګرو افغانستان انټرنشنل ته وویل چې د پاکستان حکومت د کراچۍ بندر ته ویلی، چې تر امرثاني پورې دې د افغان سوداګرو سوداګریز توکي نه باروي د طالبانو او پاکستان ترمنځ له جګړې وروسته پاکستان د تورخم او چمن لارې هم تړلې دي.
ځینو افغان سوداګرو نن سې شنبه، د تلې ۲۲مه وویل، چې په کراچۍ بندر کې د افغان سوداګرو د سوداګریزو توکو سلګونو کانټینرو د بارېدو مخنیوی شوی دی.
د سوداګرو په وینا، پاکستاني چارواکو ورته ویلي، چې د تورخم او سپین بولدک لارې تر نامعلوم وخته پورې تړلې دی.
په کراچۍ کې یو افغان سوداګر وویل:«یوازې په کراچۍ بندر کې د افغان سوداګر شاوخوا ۸۰۰ کانټینر ولاړ دي او که همداسې ولاړ پاتې شي نو پر هغو جریمه او مالیه راځي نو افغان سوداګرو ته د ورځې میلیونونه ډالر زیان رسیږي.»
د رارسېدلو معلوماتو له مخې، له تېرو درېو ورځو راهسې یوازې په تورخم او سپین بولدک کې د افغان سوداګرو شاوخوا ۲۰۰۰ کانټینر ولاړ دي.
د سوداګرو اندېښنې دا دي، چې په دې کانټینرو کې له مېوې څخه نیولې تر سبزي پورې هرڅه بار دي او دا احتمال شته، چې د ورځو په تېرېدو سره دا هر څه له منځه لاړ شي.
افغان سوداګر د پاکستاني چارواکو داسې غږونه هم له افغانستان انټرنشنل سره شریک کړل، چې دا روښانه کوي، چې په کراچۍ کې د دوی سوداګریز توکو د بیا بارېدو امر به ډېر وخت ونیسي او ټولو ټرانسپورټي کمپنیو ته امر شوی، چې د هېڅ افغان سوداګر کانټیر بار نه کړي.
افغان سوداګرو د طالبانو او پاکستان له حکومتونو وغوښتل، چې سیاست دې له سوداګرۍ جدا وساتي او د سوداګریرۍ مخنیوی دې نه کوي.
د یادونې وړ ده، چې د طالبانو او پاکستان ترمنځ تر نښتو وروسته نن درېیمه ورځ هم د تورخم، سپین بولدک، غلام خان، انګور اډې او خرلاڅي لارې بندې دي.
اېرنا خبري اژانس راپور ورکړی، چې له ایران نه د افغانانو د اېستلو سره په اقتصادي برخه کې د دغه هېواد ظرفیت محدود شوی او په ځینو مواردو کې له افغان کډوالو سره له تاوتریخوالي ډک چلند هم شوی دی.
د راپور له مخې؛ د دغه افغان کډوالو درېیمه برخه په خراسان رضوي ولایت کې اوسېدل. په راپور کې راغلي، چې دغه شمېر د بيرجند، بوشهر او نيشاپور ښارونو له نفوس سره برابر دی او د دغه کډوالو اېستلو ښې پایلې لرلې.
د ایران د بهرنيو چارو وزارت د شمال ختيځ استازي احمد معصوميفر وایي، د ۱۴۰۴لمریز کال په چنګاښ میاشت کې د افغان کډوالو اېستلو بهیر ځکه ګړندی شو چې د بېاسناده کډوالو اېستلو لپاره د دغه کال (د چنګاښ میاشتې ۱۵مه نېټه) ټاکل شوې وه؛ خو هغوی افغانستان ته د تګ نیت نه لاره. احمد معصوميفر زياته کړه، ۳۷زره بېاسناده افغان کډوال د چنګاښ میاشتې په ۴مه نېټه د دوغارون له لارې افغانستان ته اېستل شوي دي.
اېرنا لیکلي، چې له افغان کډوالو سره پر ناوړه او تاوتریخوالي ډک چلند هم سترګې نهشي پټېدای. راپور کاږي، چې دغه ناوړه چلند د ایران څو لسيزو مېلمه پالنې ته زیان ورساوه او د افغانانو له اېستلو سره په اقتصادي برخه کې د ایران کاري او مسلکي ظرفیت محدود شوی دی.
راپور زیاتوي، چې له ایران نه د افغان کډوالو اېستل د ملت غوښتنه وه او حکومت د ملت غوښتنه عملي کړه؛ خو په رسنیو کې داسې راپورونه هم خپاره شول، چې ملت په دې کار سخت ناراضه دی او د دغه کار پړه یې پر حکومت وراچوله.
د اېرنا په راپور کې راغلي، چې افغان کډوالو ته مخکې خبر ورکړل شوی و؛ خو افغان کډوالو رسنیو ته ویلي، چې دوی ته هیڅ ډول خبر نه و ورکړل شوی، ان دا چې د ایران حکومت پاسپورټ لرونکي افغانان هم له دغه هېواده په جبري توګه و اېستل.
ټایمز اف انډیا ورځپاڼې راپور ورکړی، چې د هند د امرتسر او کابل ترمنځ به مستقیمې الوتنې بېرته پيل شي. د هند د پارلمان غړي وېکرم جیت سېنګ ساهني هم د دغه الوتنو بیا پېلېدل ستایلي او دا کار یې د دواړو هېوادونو په ګټه بللی دی.
هغه ویلي، له افغانستان نه هند ته د وچې او تازه مېوو او نورو توکو صادرولو او له هند نه افغانستان ته د درملو واردولو لپاره به دغه الوتنې پیل شي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي ویلي، دغه اقدام د دواړو هېوادونو ترمنځ د اقتصادي او کلتوري اړیکو د بیا پیلېدو هیلې راژوندۍ کړې دي؛ هغه اړیکې چې له اوږدې مودې راهیسې د جیوپولیټیکي بدلونونو له امله محدودې شوې وې.
نوموړي دغه خبرې په نوي ډیلي کې د سوداګرۍ او صنایعو فډراسیون له استازو سره د غونډې پرمهال کړې دي. په راپور کې راغلي، چې دغه خبر په امرتسر کې د خلکو له تود هرکلي سره مخ شوی. امرتسر ښار پخوا د افغان سوداګرو یو مهم مرکز ګڼل کېده.
په راپور کې د (اېرلاینز هوټل) څښتن سچېن کمار په حوالې راغلي، دغه ښار یو وخت په افغان سوداګرو اباد و؛ دلته به افغان مېلمانه د اونیو، اونیو لپاره پاتې کېدل. هغه زیاته کړه، افغان سوداګر به تر یوې میاشتې پورې دلته اوسېدل.
هغه وړاندې وایي، د دغه الوتنو بیا پیلېدل نه یوازې سوداګریز فعالیتونه ګړندي کوي؛ بلکې د ګرځندوی صنعت به هم ورسره ژوندی شي. د هغه په وینا؛ کله چې د امرتسر پر ځای د کابل او ډيلي ترمنځ الوتنې پيل شوې، د وچې مېوې سوداګري هم د امرتسر پر ځای په ډیلي کې پيل شوه.
یو افغان سوداګر د نوم نه ښودلو په شرط ویلي، د دغه الوتنو له بیا پيلېدو سره به په امرتسر کې د سوداګرۍ او ګرځندوی صنعت بېرته وده وکړي.
د راپورونو له مخې؛ د تېر جمهوریت پرمهال هندوستان ډېرو افغانانو ته سوداګریزې، سیاحتي او روغتیایي وېزې ورکولې او هر کال به زرګونه افغانان هند ته تلل؛ خو د طالبانو له دویمې واکمنۍ سره د وېزو دغه لړۍ په ټپه ودرېده، اوس که له هند سره د هوا له لارې د افغانستان د مېوو او نورو مالونو سوداګري پيل شي؛ نو دغه کار به د افغانستان پر اقتصاد خورا مثبت اغېز وکړي.
له څو لسیزو راهیسي دا دود پاتې شوی، چې کله د افغانستان مېوې پخې شي پاکستان لاره پرې وتړي او یا مالیات دومره لوړ کړي، چې دغه صادرات په ټپه ودروي. دوه کاله مخکې افغان سوداګرو رسنیو ته وویل، چې د ډیورنډ کرښې هاغاړې ته پر اوښتونکو هغو موټرونو برید کېږي، چې هند ته سوداګریز توکي لېږدوي. په دې لړ کې له کندهار نه په انځرو بار یو موټر د ناپېژاندو کسانو تر برید لاندې راغی، چې د ګوادر له لارې یې هند ته انځر وړل.
د حالوش په نامه د بشري حقونو سازمان وایي، چې په اعدام محکوم شوی ۲۶کلن افغان د اصفهان زندان انفرادي خونې ته لېږدول شوی دی. دغه سازمان وایي، دغه ځوان حضرت اسحاقزی نومېږي او د فراه ولایت د جوین ولسوالۍ اوسېدونکی دی.
د یاد سازمان د معلوماتو پربنسټ؛ اسحاقزی درې کاله وړاندې په اصفهان کې د نشهیي توکو د قاچاق په تور ونیول شو او وروسته بیا محکمې په اعدام محکوم کړ؛ خو نوموړی پرون د اعدام لپاره ځانګړې خونې ته لېږدل شوی دی.
د «ههنګاو» په نوم د بشري حقونو سازمان د موندنو له مخې؛ د ۲۰۲۵ کال له پیله د سپټمبر تر ۶مې د ۵۹ افغانانو په ګډون ۹۰۶ کسان چې د ایران په زندانونو کې بندیان وو، اعدام شوي دي.
په ورته وخت کې د ایران د بشري حقونو سازمان تر دې مخکې ویلي و، چې یوازې په ۲۰۲۴کال کې په ایران کې ۸۰ افغان بندیان اعدام شوي. که څه هم د بشري حقونو بېلابېلو بنسټونو په ایران کې په لوړ شمېر کې د اعدامونو په اړه وخت ناوخت توند غبرګونونه ښودلي؛ خو د ایران حکومت بیا تل ویلي، چې د کورني ثبات او د امنیت د ټینګښټ په موخه د دوی دغه کړنه مهمه او د پام وړ ده.
دغو بنسټونو همداراز خبرداری ورکړی، چې افغان بندیان په ایران کې ډېری وخت د عادلانه محاکمې او وکیل ته د لاسرسي له حقه بېبرخې پاتې کېږي او د دوی د اعدام ډېری پېښې د کورنیو او رسنیو له خبرولو پرته ترسره کېږي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي په نوي ډیلي کې له افغان سوداګرو سره په خبرو کې ویلي، چې یوشمېر افغانان په هند کې بندیان دي او په دې اړه یې د هند له بهرنیو چارو وزیر سره خبرې کړې دي.
نوموړي ویلي:« موږ په هند کې ځینې بندیان لرو، چې یو شمېر یې په زندانونو کې او ځینې نور یې له زندانونو بهر دي؛ خو هېواد ته نهشي ستنېدای. په دې اړه مې د هند د بهرنیو چارو له وزیر سره خبرې وکړې هغه راسره ژمنه کړې، چې دغه ستونزه به حل کړي.»
متقي دغه راز د طالبانو او پاکستان ترمنځ وروستۍ جګړې ته په اشارې سره ویلي، چې افغانان په خپلو کې ستونزې لري؛ خو تل د بهرني یرغل پر وړاندې یو موټی دي او د وروستیو نښتو پرمهال دغه مسله ښه ثابته شوه.
امیرخان خان متقي وړاندې وايي، ټېکنالوژي به مهمه وي؛ خو وطنونه په «عقیدو، اېډیالوژۍ او هېوادنۍ جذبو» ساتل کېږي او افغانانو د تاریخ په اوږدو کې دا کار کړی.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر ادعا کړې، چې افغانستان پخوا د چارواکو کور و؛ خو اوس د دوی په واکمنۍ کې د هرچا کور دی او ټولو افغانانو پورې اړه لري. نوموړي ویلي، پخوا به چې چارواکو څوک غوښتل هغوی ته به یې په افغانستان کې د اوسېدو اجازه ورکوله؛ خو اوس داسې څه نهشته.
متقي له افغان سوداګرو سره په خبرو کې دا هم ویلي، چې ورځ تربلې یې له نړۍ سره اړیکې مخ په پراخېدو دي او ډېر ژر به د دوی ډیپلوماټ په هند کې د افغان سفارت د چارو مخ ته وړلو لپاره دغه هېواد ته ورشي.