د طالبانو د لوړو زدهکړو وزیر ندامحمد ندیم ویلي، په هېواد کې د علمي ودې په موخه بېلابېلو پوهنتونونو کې د ماسټرۍ او دوکتورا نوي پروګرامونه پیلوي. هغه هلمند ته د سفر پرمهال زیاته کړې، چې پر یو شمېر نورو تحصیلي فرصتونو هم کار کوي.
د ندیم په خبره؛ د افغانستان د ښوونیز نظام ټول درسي مواد او ښوونیز سیستم د «اسلامي او افغاني فرهنګ» له مخې تنظیم شوی دی. د نوموړي په وینا؛ د طالبانو اداره د خپلو ټولو علمي ژمنو په پوره کولو ټینګه ولاړه ده او د علومو په برخه کې د خپلو پروګرامونو د پیاوړتیا لپاره هڅې کوي.
هغه دا هم وویل، چې وزارت به ډېر ژر د «علمي پرمختګ» لپاره نوې طرحې او پروګرامونه پيل کړي؛ خو دغه څرګندونې داسې مهال کېږي، چې پر کابل واکمنې ډلې د نجونو پر مخ تر شپږم ټولګي پورته د ښوونځیو او پوهنتونونو دروازې تړلې دي. دغه ډله په نړۍواله کچه د اسلامي هېوادونو له لوري پر دې کړنه غندل شوې او یادو هېوادونو دغه کړنه له «اسلامي شریعت» سره په ټکر کې عمل یې بللی دی.
د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد له دې وړاندې ویلي و، چې دوی د نجونو د ښوونځیو د پرانېستلو په اړه هېڅ ډول ژمنه نهشي کولای. همداراز په دې وروستیو کې د طالبانو د لوړو زدهکړو وزارت ۶۷۹ علمي کتابونه او درسي مواد په دولتي او خصوصي پوهنتونونو کې د لوست او تدریس لپاره منعه اعلان کړي دي.
د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد وايي، چې د دوی د پلاوي او د پاکستان د استازو ترمنځ د خبرو دویم پړاو به نن درېیمه ورځ هم د ترکیې په استانبول کې دوام ولري. نوموړي وویل: «موږ د دې خبرو پایلو ته منتظر یو.»
مجاهد د خپلې ډلې تر ولکې لاندې ملي تلویزیون ته ویلي: «موږ باور لرو، چې ستونزې باید د خبرو له لارې حل شي؛ خو که پر افغانستان برید وشي، ورته به ځواب ورکړل شي.» د طالبانو او پاکستان ترمنځ د سولې خبرو لومړی پړاو د تلې میاشتې پر ۲۷مه د قطر په پلازمېنه دوحه کې ترسره شو. د اوربند تر سملاسي هوکړې وروسته، د خبرو دویم پړاو (د لړم په ۳مه) د شنبې په ورځ په استانبول کې پیل شو او لا هم خبرې روانې دي.
پاکستان د خبرو په لومړۍ ورځ طالبانو ته یو تفصیلي پلان وړاندې کړ، چې موخه یې د ترهګرۍ پر ضد ګډه مبارزه او له افغانستان نه د وسلهوالو د بریدونو مخنیوی دی. دا په داسې حال کې ده، چې طالبانو په وار، وار هغه ادعاوې رد کړې دي چې ګواکې د پاکستاني وسلهوالو ډلو غړي په افغانستان کې حضور لري او له هغه ځایه پر دغه هېواد بریدونه کوي.
اېکسپرېس ټربیون ورځپاڼې د باوري سرچینو په حواله لیکلي، د دغو خبرو موخه دا ده چې دواړه خواوې پر داسې مېکانېزم هوکړه وکړي چې پر دیورنډ کرښه د امنیتي ستونزو او د ترهګریزو فعالیتونو مخه ونیسي.
د طالبانو شپږ کسیز پلاوي کې د دغې ډلې د کورنیو چارو وزارت مرستیال رحمت الله نجیب، قطر کې د طالبانو سفیر سهیل شاهین، د حقاني شبکې لوړ پوړی غړی انس حقاني، د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت سیاسي رییس نور احمد نور، د یادې ډلې د دفاع وزارت د عملیاتو رییس نورالرحمن نصرت او پر کابل د واکمنو د بهرنیو چارو وزارت ویاند عبدالقهار بلخي شامل دي.
د اسلاماباد په پلاوي کې هم د پاکستان د استخباراتي ادارو او پوځ د استازو تر څنګ ځینې ډېپلوماټان هم شامل دي.
تورخم کې د بار وړونکو موټرو یو شمېر چلوونکو افغانستان انټرنشنل- پښتو ته ویلي، چې د دروازې د خلاصون په موخه یې د قران ختمونه پیل کړي دي. نن دوشنبه د (لړم ۵مه) ۱۶مه ورځ ده، چې دغه لاره تړلې او د مساپرو تر څنګ پرې د بار وړونکو موټرو تګ راتګ هم بند دی.
۱۷ورځې دمخه د طالبانو او پاکستاني عسکرو ترمنځ پر ډیورنډ کرښه د نښتو له امله پر یادې کرښې ټولې دروازې بندې شوې او د مساپرو تر څنګ یې سوداګر هم له کړاونو سره مخ کړي دي. د دواړه غاړو سوداګرو شکایتونه کړي، چې روان وضعیت ورته درانه مالي زیانونه اړولي دي. د بار وړونکو موټرو چلوونکو هم سرونه ټکولي او د مالونو د خرابېدو اندېښنې یې څرګندې کړې دي.
تر دې وړاندې هم د اسلاماباد او طالبانو ترمنځ د کشالو او سیاسي کړکېچونو له کبله پر ډیورنډ کرښې ټولې لارې بندې شوې دي. د افغانستان او پاکستان د سوداګرۍ ګډ مرکز په وار، وار غوښتنه کړې، چې د سیاسي کړکېچونو له کبله باید د سوداګرۍ مخه ډب نهشي.
لا تر اوسه هم نهده معلومه چې د تورخم، سپین بولدک، غلام خان، بهرامچې او انګور اډې لارې به کله بېرته د سوداګرۍ او مساپرو پر مخ پرانېستل شي.
باورونه دا دي، تر هغې چې په ترکیه کې طالبان او اسلاماباد د مسایلو په تړاو روان کړکېچ حل نهکړي؛ نو د دغو لارو د خلاصون امکان خورا کم دی. له دې سره هممهاله په دواړو هېوادونو کې د توکو بیې هم خورا لوړې شوې او د اسلاماباد په ګډون د پاکستان په ګڼو ایالتونو کې د رومیانو تر څنګ د سبزیجاتو بیې په بېسارې توګه لوړې شوې دي.
د اقتصاد پوهانو په وینا؛ د لارو بندښت د دواړو لوریو د سوداګرۍ تر څنګ د عامو وګړو په زیان تمامېږي او باید دغه تګ راتګ د سیاسي ناورینونو قرباني نهشي.
ډان ورځپاڼې په ترکیه کې د پاکستان او طالبانو ترمنځ د مذاکراتو په تړاو د خپل هېواد د ښکېلو چارواکو له قوله لیکلي، چې له کابل نه تللی پلاوی د مسایلو په تړاو بشپړ واک نهلري. راپور وایي، د مذاکراتو په منځ کې به د طالبانو استازي دباندې وتل او کندهار سره یې اړیکې نیولې.
د پاکستان د امنیتي سرچینو په وینا؛ د یکشنبې په ورځ د مذاکراتو دویمه ورځ ۹ساعتونو ته اوږده شوه او تر نیمې شپې یې دوام وکړ. ویل شوي، چې پاکستان خپله وروستۍ پرېکړه طالبانو ته سپارلې او ورته یې روښانه کړې چې د حل یوازینۍ لاره د افغانستان دننه د دوی ضد وسلهوالو ډلو پر ضد اقدامات دي.
پاکستاني چارواکي خبرداری ورکړ، چې د طالبانو اوسنی دریځ «د افغانستان تر څنګ د پاکستان او سیمې په ګټه نهدی.»
ورځپاڼه لیکي، د مذاکراتو په دویمه ورځ د پرمختګ هیلې موجودې وې؛ خو د طالبانو له لوري د لیکلي تضمین څخه انکار دغه بهیر بیا ګډوډ او نیمګړی پرېښود. د پاکستاني چارواکو په وینا؛ د طالبانو پلاوی چې له کابل او کندهار یې لارښوونې ترلاسه کولې، د پرېکړې کولو بشپړ واک یې نهلاره.
پاکستاني چارواکو دا هم ویلي، چې د خبرو پر مهال طالبانو وړاندیز وکړ چې اسلاماباد دې له ټيټيپي سره مخامخ خبرې وکړي؛ خو له اسلام اباد نه ورغلي پلاوي یې دغه غوښتنه رد کړې ده. د راپور له مخې؛ د پلاوي یو غړي ورته ویلي: «موږ له یوې ترهګرې ډلې سره خبرې نه کوو او د ټيټيپي ختمول د طالبانو مسوولیت دی.»
د پاکستاني پلاوي غړو زیاته کړې، چې اسلاماباد چمتو دی د خپلو خلکو د «امنیت لپاره هر ډول بیه پرې کړې؛ څو د افغانستان له خاورې پېښ شوی ګواښ لهمنځه یوسي.» دغه خبرداری یې هم ورکړی، چې د طالبانو د نهمنلو تګلارې یا هم د مقاومت په صورت کې به وضعیت د افغانانو په زیان تمام شي.
اسلاماباد به دغه مذاکراتو کې تر ټولو لویه تکیه پر دې ده، چې طالبان دې په خپله خاوره کې د ټيټيپي وسلهوالو په ګډون د بلوڅ بېلتونپالو پر ضد پرېکنده اقدامات او عملیات وکړي. د پاکستان په پلاوي کې د دغه هېواد لوړ پوړي امنیتي چارواکو او د څارګرې شبکې (ای اېس ای) د غړو تر څنګ پوځي کسان هم شامل دي.
د طالبانو پلاوي مشري د دغې ډلې د کورنیو چارو مرستیال مولوي رحمت الله نجیب کوي او د انس حقاني، سهیل شاهین او نورالرحمن نصرت تر څنګ عبدالقهار بلخي یې غړي دي. د ډېپلوماټیکو سرچینو له مخې؛ منځګړي هڅه کوي چې د دواړو لورو تر منځ د اړیکو لارې پرانیستې وساتي، څو د مذاکراتو د بشپړې ناکامۍ مخه ونیسي.
د ایران د بهرنیو چارو وزارت مرستیال وزیر کاظم غریب ابادي چې د یکشنبې په ورځ د (لړم ۴مه) کابل ته رسېدلی ویلي، له طالبانو سره په درېیو بنسټیزو مسایلو خبر کوي. هغه وایي، د اوبو سرچینې، د سرحدي حدودو دقیق په نښه کېدل او پر مدیریت یې له طالبانو سره خبرې کوي.
ایراني رسنیو راپورونه ورکړي، چې د طالبانو حکومت له نوموړي تود هرکلی کړی او د رغنده بحثونو ډاډ یې څرګند کړی دی. ایراف اژانس د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت د چارواکو له قوله لیکلي، چې د دغه پلاویو دا ډول رسمي سفرونه د دوه اړخیزو اړیکو فرهنګ لا پیاوړی کوي او هیله یې څرګنده کړې چې دواړه هېوادونه به یې روښانه او عملي پایلې ترلاسه کړي.
غریب ابادي ایراني رسنیو ته ویلي: «په دغو ټولو درېیو برخو کې د افغانستان او ایران تر منځ د همکارۍ د پراخېدو وړتیا شته، چې کولای شي د ګډو ستونزو په هواري او د دواړو هېوادونو د اړیکو په پیاوړتیا کې مهم رول ولوبوي.»
لومړی ګام؛ بنديان او مجرمین
د ایران د بهرنیو چارو وزارت مرستیال وزیر د طالبانو حکومت د فرمانونو او احکامو د څار او تعقیب رییس شمس الدین شریعتي سره خبرې کړې دي. په دې ناسته کې دواړو لورو د محکومو کسانو د لېږد، د مجرمینو د سپارلو او په افغانستان کې د زنداني ایراني وګړو د قونسلي حقونو پر اړوندو موضوعاتو بحث کړی.
ایراف اژانس د باوري سرچینو له قوله لیکلي، په دې تړاو لومړنۍ هوکړې شوې او ټاکل شوې ده چې تخنیکي خبرې به په نږدې راتلونکي کې ترسره شي. یاده رسنۍ وایي، دغه ډېپلوماټیک سفر د ایران د هغو موخو یوه برخه ده، چې غواړي د سیمهییزو اړیکو پیاوړتیا لپاره اقدامات وکړي او د حقوقي مسایلو تر څنګ د سرحدي مسایلو لپاره دوه اړخیزې حللارې ومومي.
ایراني رسنۍ وایي، سره له دې چې له دغه هېواده د ناقانونه افغان کډوالو د اېستلو طرحه عملي شوې؛ خو تهران بیا هم اعلان کړی چې هڅه کوي «هېڅ کډوال ماشوم له زدهکړو بېبرخې پاتې نهشي.»
د ايران د کورنيو چارو وزارت د وګړو او کډوالو د چارو مرکز مشر نادر یار احمدي ويلي، چې د ۱۴۰۴-۱۴۰۵ ښوونیز کال لپاره تر اوسه له ۳۲۰زرو زيات بهرني زدهکوونکي د دغه هېواد ښوونځيو کې شامل شوي. هغه زياته کړه، د هغو ناقانونه مېشتو کورنيو لپاره چې له هېواده د وتلو توان نهلري او د زدهکړو لپاره د مناسب عمر لرونکي اولادونه لري، ورته به د پوهنې وزارت له لارې رسمي خبرتیا خپره شي. نوموړی وایي، هڅه کوي کډوال ماشومان له زدهکړو بېبرخې پاتې نهشي.
د هغه په وینا؛ شاوخوا ۲۸۰زره ناقانونه مېشت افغان زدهکوونکي په وروستيو مياشتو کې له خپلو کورنیو سره له ايران نه وتلي او د تېر کال پرتله چې شمېر يې شاوخوا ۷۰۰زره و، دغه کچه را کمه شوې ده؛ خو بيا هم د ايران حکومت ژمنه کړې، چې د دغو ماشومانو د زدهکړو اسانتیاوې به برابروي.
د دغه ایراني چارواکي په خبره؛ دغه پرېکړه د ولسمشر مسعود پزشکيان په مستقيمه لارښوونه او د کورنيو چارو وزارت او د پوهنې وزارت په ګډه ناسته کې شوې ده. نادر یار احمدي ټينګار وکړ، چې دغه فرصت د ټولو ناقانونه مېشتو وګړو لپاره نهدی؛ بلکې يوازې هغو کورنيو ته ورکول کېږي، چې د ښوونځي د عمر ماشومان لري.
نوموړي زياته کړه: «دغه ماشومان د خپلې کورنۍ د پاتې کېدو يا وتلو په پرېکړه کې تاثیر نهلري؛ نو دولت پرېکړه کړې چې ورته د زدهکړو زمينه برابره کړي. البته له هر ډول ناقانونه نومليکنې به مخنيوی کېږي.»
د هغه په وینا؛ کورنيو ته د حاضرېدو اړتيا نهشته، ځکه د هغوی معلومات د کورنيو چارو وزارت سره شته. مستحقو کورنيو ته به رسمي بلنې ورکول کېږي او د شرايطو تر ارزونې وروسته به د دوی د ماشومانو نومليکنه ترسره شي.
نوموړي دا هم وويل، چې هغو کورنيو ته به د پاسپورټ د ورکړې په برخه کې لومړيتوب ورکړل شي چې اولادونه یې ښوونځیو ته ځي او د دغه کار د همغږۍ مسووليت د ايران د پوليسو ځواکونو ته سپارل شوی دی. هغه زياته کړه، د طالبانو سفارت ژمنه کړې چې د پاسپورټونو د صادرېدو بهير ګړندی کړي؛ څو زدهکوونکي وکولای شي پرته له ځنډه خپلې زدهکړې روانې وساتي.
په سيدا سيستم کې د ۳۲۰زرو زدهکوونکو نومليکنه
په همدې مهال، د ايران د پوهنې وزارت د نړۍوالو چارو او د بهرنیو ښوونځیو ریيس ډاکټر سليمي د يوشمېر کډوالو له ښوونځیو د ليدنې پر مهال وويل: «تر اوسه په سيدا سيستم کې له ۳۲۰زرو زياتو بهرنيو زدهکوونکو نومونه ليکل شوي او دا بهير لا هم روان دی. يوازې د هغه زدهکوونکو نومونه ليکل کېدای شي، چې له کورنيو چارو وزارت څخه رسمي معرفتنامه ولري.»
نوموړي وويل، چې د زدهکوونکو معلومات د ځانګړي کوډ له لارې ثبتېږي او تر اوسه د ثبت په دغه بهیر کې کومه ستونزه نهده رامنځته شوې.
دغه ایراني چارواکي د کډوالو د ښوونځيو له مديرانو وغوښتل، چې د افغان خيريه اشخاصو یا بنسټونو له مرستو څخه د نادولتي ښوونځيو د ملاتړ لپاره ګټه واخلي. هغه وایي: «ډېری خلک د دغو ښوونځيو له اړتياوو ناخبره دي؛ نو بايد د داوطلبانه مرستو له لارې یې ملاتړ وشي.»
د بېاسناده کډوالو ماشومانو د تعليم مساله هر کال د ښوونیز کال په پيل کې د کډوالو کورنيو ته يوه جدي ستونزه ده. راپورونه وایي، سره له حکومتي لارښوونو ان قانوني زدهکوونکي هم کله ناکله د نومليکنې په بهير کې له ستونزو سره مخ کېږي او ډېری وخت د ايراني زدهکوونکو له نومليکنې وروسته اجازه ترلاسه کوي.