د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت: د اسحاق ډار وروستۍ څرګندونې له واقعیت څخه لرې دي

انډریکا راټوټ د دغه سفر پرمهال د ملګرو ملتونو له استازو او سیمه‌ییزو چارواکو سره د یاد منار د ساتنې په اړه خبرې کړې دي. هغه ویلي:« دغه تاریخي منار نه یوازې د افغانستان د فرهنګي شتمنۍ برخه دی؛ بلکې د نړۍوالې ټولنې لپاره هم ارزښتناکه میراث ګڼل کېږي، چې ژغورنه یې زموږ ګډ مسوولیت دی.»

انډریکا راټوټ ټینګار کړی، چې نړۍواله ټولنه باید له ځنډ پرته د دغه ۹۰۰ کلن تاریخي منار د زیان رسېدو او له‌منځه تلو ګواښ مخه ونیسي؛ څو دغه میراث راتلونکو نسلونو ته خوندي پاتې شي.

جام منار چې د ۱۲مې پېړۍ په منځ کې جوړ شوی او شاوخوا ۶۵ متره لوړوالی لري، د اسلامي فن او معمارۍ بې‌سارې بېلګه ګڼل کېږي. د جام لرغونی ځای په ۲۰۰۲ کال کې د افغانستان د لومړي نړۍوال میراث په توګه وپېژندل شو. همدارنګه د منار د ساتنې د ناسم حالت او د لوټ کېدو د پایلو له امله، دا د یونسکو د نړۍوال میراث په نوملړ کې ثبت شو.

د ملګرو ملتونو د فرهنګي میراث ساتنې ادارې (یونسکو) له‌خوا پر اېکس پاڼه لیکل شوي چې، دوامداره هڅې او نړۍوال ملاتړ د جام منار د اوږدمهاله ساتنې لپاره اړین دي.

د ایران د ښوونې او روزنې وزارت په یوه نوي مکتوب کې د سیستان‌بلوچستان، فارس، قزوین او قم د ښوونې ریاستونو ته امر کړی، چې د هغو بهرنیو ماشومانو نومونه ثبت کړي چې له زده‌کړو پاتې شوي دي.

په دغه مکتوب کې چې د یاد وزارت د نړۍوالو چارو او بهرنیو ښوونځیو د مرکز رییس محمد سلیمي لاسلیک کړی راغلي، چې د رهبرۍ د عمومي تګلارو او د ښوونیزې شورا د پرېکړې له مخې هېڅ کډوال ماشوم باید له زده‌کړو پاتې نه‌شي.

په یادې لارښوونه کې ښوونځیو ته ویل شوي، د هغو بهرنیو زده‌کوونکو نومونه ثبت کړي چې تېر کال یې زده‌کړې کړې وې او همدارنګه ښوونځي مکلف دي چې د هغو ماشومانو نومونه هم ومني چې د اقامت قانوني اسناد لري.

د هغو ماشومانو په اړه چې اسناد نه‌لري ویل شوي، چې ښوونځي باید هغوی د بهرنیو وګړو د چارو دفترونو ته معرفي کړي؛ څو د «ښوونیز ملاتړ پاڼه» ترلاسه کړي. د مکتوب له مخې؛ دغه پرېکړه د دې لپاره شوې، چې د کډوالو ماشومانو د زده‌کړې پوښښ بشپړ شي او هېڅ ماشوم له ښوونځي پاتې نه‌شي.

یاد وزارت ټینګار کړی، چې د یادو څلورو ولایتونو چارواکي باید د دغه پرېکړې پلي کولو ته جدي پام وکړي. د یادونې ده، چې په ایران کې هر کال د نویو ښوونیزو کلونو په پیل کې د افغان او نورو بهرنیو ماشومانو د نوم‌لیکنې ستونزې راپورته کېږي؛ خو د ښوونې وزارت چارواکي بیا ټینګار کوي، چې «زده‌کړه د ټولو ماشومانو حق دی او هېڅ ماشوم باید له دې حقه بې‌برخې نه‌شي».

یاد افغانان چې شمېر یې شاوخوا ۲زره ښوول شوی، د جرمني د پخواني حکومت له‌خوا د کډوالو د ځانګړي پروګرام لپاره منل شوي وو؛ خو له هغه وروسته چې مېرڅ د ۲۰۲۵کال په مئ میاشت کې د لوموړي وزیر په توګه واک ته ورسېد، د بیا مېشتېدو پروګرام وځنډول شو او د دغه افغانانو قضیې بندې پاتې شوې.

د «اېر بریج کابل» په وینا؛ دغه کډوالو ته د جرمني له لوري یو لیک استول شوی، چې که دوی په جرمني کې له بیا مېشتېدو پروګرام نه وتل ومني؛ نو مالي مرستې او نور امتیازات به ترلاسه کړي.

د لیک له مخې؛ یوه پېغله کولای شي په پاکستان کې ۱۵۰۰یورو ترلاسه کړي او که افغانستان یا بل هېواد ته ولاړه شي؛ ۵۰۰۰یورو مرسته به هم ورسره وشي.

د جرمني د کورنیو چارو وزارت یوې ویاندې د یادې موضوع پخلی کړی او ویلي یې دي، چې دغه وړاندیزونه «په خپله خوښه د بېرته ستنېدو پروګرام» برخه دي. نوموړې ویلي: «کډوالو ته دا امکان ورکول کېږي، چې په خپله خوښه افغانستان یا بل درېیم هېواد ته ولاړ شي.»

د جرمني دغه پروګرام په اصل کې هغو افغانانو ته ځانګړی شوی و، چې له جرمني ځواکونو سره یې کار کړی او د طالبانو له‌خوا له ګواښ سره مخ دي؛ لکه خبریالان، وکیلان او د بشري حقونو فعالان. خو د «اېر بریج کابل» استازې اېوا بایر ویلي، د دوی په معلوماتو کې هېڅ یو افغان د جرمني دغه وړاندیز نه‌دی منلی. نوموړې زیاته کړې، ډېری کډوال د دغه پرېکړې له امله نهیلې شوي دي.

یادې ادارې د یوه افغان کډوال پیغام شریک کړی، چې په‌کې راغلي:«زه پیسو ته اړتیا نه لرم، زه یوازې دا غواړم چې خوندي ژوند وکړم.» یاده دې وي، چې پاکستان په وروستیو میاشتو کې د هغو افغانانو پر ضد د نیولو او شړلو لړۍ چټکه کړې، چې د اوسېدو قانوني اسناد نه‌لري.

د راپورونو له مخې؛ د تېر دوبي پر مهال له ۲۰۰ ډېر افغان کډوال چې د جرمني د بیامېشتېدو پروګرام برخه وو، افغانستان ته شړل شوي دي. که څه هم د جرمني د بهرنیو چارو وزارت په سپتمبر میاشت کې ویلي و، له پاکستان سره داسې «تفاهم» شوی چې د کال تر پایه به په دغه پروګرام کې شامل کسان نه نیول کېږي او نه هم افغانستان ته اېستل کېږي؛ خو د «اېر بریج کابل» د معلوماتو له مخې، د اکتوبر په وروستیو کې بیا هم د دغې ډلې ۱۷ افغانان د پولیسو له‌خوا نیول شوي دي.

دغه بنسټ زیاتوي، د دواړو هېوادونو ترمنځ وروستیو پوځي نښتو د افغانانو وضعیت لاکړکېچن کړی. د جرمني حکومت په تازه لیک کې منلې، چې د بیا مېشتېدو پروسه باید د ۲۰۲۵ کال تر پایه بشپړه شي؛ خو ورسره یې څرګنده کړې چې ښایي ټولې قضیې پر وخت بشپړې نه‌شي.

سره له دې د بیامېشتېدو پروګرام یوشمېر افغان کېس لرونکو د جرمني حکومت پر ضد محکمې ته شکایت کړی. د راپورونو له مخې؛ ۱۴افغانان تېره پنجشنبه د همدې حقوقي پرېکړې له لارې جرمني ته انتقال شوي دي.

دغه وزارت د سې‌شنبې په ورځ په یوه خبرپاڼه کې ویلي، چې د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزیر نورالدین عزیزي د افغانستان د سوداګرۍ او پانګونې خونې له غړو سره په لیدنه کې د افغان سوداګرو د ستونزو په اړه خبرې کړې دي.

په دغه ناسته کې افغان سوداګرو څرګنده کړې، چې د افغانستان شاوخوا ۸زره د ټرانزیټي توکو کانټینرونه په پاکستان کې د وتلو اجازه نه‌لري او له بلې خوا نږدې ۴زره د صادراتي توکو تش کانټینرونه د افغانستان له اړخه د پاکستان پر لور بند پاتې دي.

په دغه ناسته کې د سوداګرۍ خونې استازو وړاندیز کړی، چې د دغه ستونزو په اړه دې له پاکستاني چارواکو سره خبرې وشي او طالبان دې د یوې لارې پر ځای د څو بدیلو ټرانزیټي لارو د پرانیستو هڅه وکړي.

د خبرپاڼې له مخې؛ د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزیر پر دې ټینګار کړی، چې د سوداګریزو ستونزو د هواري او د دواړو هېوادونو د اقتصادي اړیکو د پیاوړتیا لپاره به هڅې روانې وي.

یاده دې وي، چې له نږدې یوې میاشتې راهیسې د افغانستان او پاکستان ترمنځ ټرانزیټي لارې تړلې دي. پر ډیورنډ کرښه تر نښتو او د پاکستان له هوايي بریدونو وروسته، د دواړه خواوو اړیکې ترینګلې شوې دي.

پاکستان ویلي، د لارو پرانیستلو په اړه به وروستۍ پرېکړه د استانبول له ناستې وروسته وکړي. تمه کېږي، چې په دغه ناسته کې به د طالبانو او پاکستان لوړپوړي پلاوي سره خبرې وکړي.

دغه بنسټ د طالبانو له‌خوا د ټولو بندی شویو خبریالانو د خوشې کېدو غوښتنه کړې ده.

په هغه اعلامیه کې چې یاد سازمان د سې‌شنبې په ورځ خپره کړې راغلي: «د خبریالانو د اجباري اعترافونو خپرول په سپکوونکو ویډیوګانو کې، د افغانستان د رسنیو د بې‌رحمانه ځپلو نوې مرحله ده. د طالبانو استخباراتي اداره له دې لارې غواړي وېره خپره کړي او خپلواک غږونه چوپ کړي.»

د دې نړۍوال سازمان د راپور له مخې، حمید فرهادي، مهدي انصاري، ابوذر صارم سرپلی، محمد بشیر هاتف او شکیب نظري هغه خبریالان دي، چې د طالبانو د ادارې پر ضد د تبلیغ په تور نیول شوي او بندیان دي. دغې ادارې همداراز ویلي، درې نور خبریالان هم په خپل‌سري ډول د طالبانو په بند کې دي، خو نومونه یې اخیستي نه دي.

دغه سازمان ویلي، چې ډېری له دې خبریالانو څخه د اجباري اعترافونو اخیستو ته اړ شوي او طالبانو د هغوی ویډیوګانې په ټولنیزو شبکو کې خپرې کړي، څو نور خبریالان ووېرېږي او مستقل ژورنالیزم بند کړي.

د بې‌پولې خبریالانو سازمان زیاته کړې، له هغه وخته چې طالبان د ۲۰۲۱ کال په اګسټ کې بیا واک ته رسېدلي، د افغانستان د رسنیو فضا په شدت سره محدوده شوې او تر اوسه لږ تر لږه ۱۶۵ خبریالان نیول شوي دي. همدارنګه افغانستان د ۲۰۲۵ کال د مطبوعاتو د ازادۍ په نړۍوال شاخص کې له ۱۸۰ هېوادونو څخه په ۱۷۵م مقام کې دی.

په ورته وخت کې، له هغه وخته چې د امر بالمعروف او نهې عن المنکر قانون تصویب شوی، په څه باندې ۲۰ ولایتونو کې د ژوندیو موجوداتو د انځورونو په خپرول بندیز لګول شوی دی.

خو په عین حال کې طالبان په پراخه توګه له ټولنیزو شبکو او هغو رسنیو څخه چې د دوی تر کنټرول لاندې دي، د خپلو چارواکو انځورونه او تبلیغاتي موخې خپروي.