د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو مرستندویه ماموریت (یوناما) ویلي، شاوخوا ۱.۵ مېلیونه افغانان د جدي معلولیت سره ژوند کوي چې ډېری یې د څو لسیزو جګړو پایله ده. یوناما ویلي، د دغه معلولیت لرونکو لویه برخه یې ماشومان دي.
د ایران د عدليې وزارت د بشري حقونو او نړۍوالو چارو مرستیال عسکر جلالیان افغانستان ته د ۲۹۱ افغان بندیانو د لېږد خبر ورکړی او ټینګار یې کړی، چې د دغه بهیر دوام «د انساني او بشري حقونو په چوکاټ کې» د طالب چارواکو همکارۍ پورې تړلی دی.
نوموړي زیاته کړې: « د ایران اسلامي جمهوریت د ښه ګاونډیتوب اصولو ته په درناوي د افغان وګړو چې یو شمېر یې په ایران کې د قانوني کړنو له مخې جرمونه کړي او محکوم شوي دي، خپل وطن ته ستنوي.»
جلالیان د دواړو هېوادونو ترمنځ د بندیانو د لېږد هوکړې ته اشاره وکړه، چې وړاندې لاسلیک شوې. هغه ویلي: «پر دې بنسټ ۲۹۱ افغان بندیان په خراسان رضوي کې طالب چارواکو ته سپارل شوي. دغه چاره د دواړو هېوادونو د اړوندو چارواکو په حضور کې ترسره شوه.»
هغه یادونه وکړه، چې دغه بندیان له خراسان رضوي، سویلي خراسان، لوېدیځ اذربایجان او کرمان ولایتونو څخه انتقال شوي. نوموړي وویل، هیلهمن دی چې دغه همکارۍ ته دوام ورکړي؛ څو ایران وکولای شي خپله انساني دنده ترسره کړي او نور افغان وګړي چې په ایران کې بنديان دي، خپل هېواد ته ولېږدوي.
هغه څرګنده کړې، چې د افغان بندیانو لهخوا ترسره شوي جرمونه تر ډېره د نشهیي توکو اړوند دي او د دوی لېږد به د دواړه خواوو هوکړې پر بنسټ وي. عسکر جلالیان وړاندې هم ویلي و، چې د ټولو بندیانو د لېږد لړۍ باید چټکه شي.
د امریکا دفاع وزارت (پنتاګون) ویلي، له افغانستان نه د امریکايي ځواکونو د وتلو په اړه د دغه وزارت څېړنه چې د امریکا پخواني ولسمشر جو بایډن په دوره کې پېل شوې وه؛ تر راتلونکي دوبي به بشپړه شي.
د پنتاګون ویاند کېنګزلي وېلسون په یوې خبري غونډه کې څرګنده کړه، د دغه څېړنې موخه دا ده چې د امریکا خلکو او پوځ ته د یادې پرېکړې په اړه بشپړ وضاحت وړاندې شي.
یاد وزارت په مئ میاشت کې ځانګړې ډله د دغه څېړنې لپاره اعلان کړه. د امریکا د جګړې وزیر پیټ هیګسټ وویل، چې د یادې ډلې دنده د امریکا خلکو او د دغه هېواد پوځ ته د بشپړ حساب ورکولو او شفافیت ډاډ ورکول دي.
د یاد وزارت ویاند د سېشنبې په ورځ په یوې خبري غونډه کې وویل، چې د دغه څېړنو په اړه تازه جزییات نهشته. د امریکا ولسمشر دونالد ټرمپ او د هغه جمهوري غوښتونکو متحدینو په دوامداره توګه د امریکا د پخواني ولسمشر جو بایډن پر ادارې له افغانستان نه د «ناورینه ډکه» وتلو له امله نیوکې کړې. ټرمپ ویلي و، چې په یادې پروسې کې ښکېل کسان به مسوول وګڼي.
دغه څېړنه وروسته له هغې د رسنیو او چارواکو د پام وړ شوه، چې یو افغان پناه غوښتونکي رحمان الله لکڼوال په واشنګټن کې د ملي ګارډ پر دوو عسکرو ډزې وکړې. لکڼوال د ۲۰۲۱کال په سپټمبر میاشت کې د «متحدینو د هرکلي» پروګرام له لارې امریکا ته داخل شوی و.
تر یادې پېښې وروسته، ټرمپ او ځینې امریکايي چارواکو څرګنده کړه، چې د بایډن ادارې د ډېرو افغان پناه غوښتونکو دوسیې په سمه توګه نهدي څېړلي. اوس ټرمپ امر کړی، چې د ۲۰۲۱ کال تر اګست وروسته امریکا ته د داخل شويو ټولو افغان پناه غوښتونکو دوسیې له سره ارزوي.
د طالبانو تر واک لاندې د کډوالو ستونزو ته د رسېدنې عالي کمېسیون د چهار شنبې په ورځ (د لېندۍ ۱۲مه) خبر ورکړی، د سېشنبې په ورځ له ایران او پاکستان نه ۶۸۹ کورنۍ چې ټولټال ۶۸۷۲ کسان کېږي؛ په جبري توګه افغانستان ته ستنې کړای شوې دي.
د دغه کمېسیون د راپور له مخې؛ دغه کډوال د کندهار د سپین بولدک، د ننګرهار د تورخم، د هلمند د بهرامچې، د هرات د اسلامکلا او د نیمروز د ورېښمو پله له لارې ستانه کړای شوي دي.
په راپور کې راغلي، د دغه کسانو له ډلې ۴زره او ۲۷۲ کډوال د سپین بولدک له لارې، ۶۹۶ کډوال د تورخم، ۱۲۴ د بهرامچې، ۲۲۴ د اسلامکلا او ۱۷۹ کډوال د ورېښمو پله له لارې ستانه شوي دي.
د یاد کمېسیون په راپور کې راغلي، چې ستنو شویو کډوالو ته اړین خدمات برابر شوي دي. د راپور د معلوماتو له مخې؛ دغه ستنو شویو کډوالو ته د یاد کمېسیون لهخوا نږدې ۱۰مېلیونه افغانۍ مالي مرسته هم شوې ده.
د تازه راپورونو له مخې؛ په پاکستان او ایران کې افغان کډوال له سختو ننګونو سره مخ دي. دواړه هېوادونه د افغانانو د کډوالۍ د محدودولو لپاره اقدامات پراخ کړي او د افغانانو د نیولو او جبري ستنولو لړۍ یې چټکه کړې ده.
په دغه دواړو هېوادونو کې مېشت افغان کډوال د پولیسو له ناوړه چلنده هم شکایت کوي او وایي، چې غیرانساني چلند ورسره کېږي. د بشري حقونو څارونکي او د کډوالو ملاتړو ادارو له دواړو هېوادنو غوښتي، چې د کډوالو خونديتوب ته پام وکړي.
په افغانستان کې اروپايي ټولنې خبر ورکړی، چې له یونسکو سره په ګډه د ۴.۷ مېلیونه یورو په ارزښت یوه نوې پروژه پیلوي چې موخه یې بېرته ستنېدونکو افغان کډوالو او کوربه ټولنو ته د سواد، مسلکي مهارتونو او د دوامداره عایداتي فرصتونو برابرول دي.
د اروپایي ټولنې د خبرپاڼې له مخې؛ د دغه پروګرام له لارې به د افغانستان په پنځو ولایتونو کې ۷۵۰۰ ځوانان او سپین ږېري چې ستنېدونکي کډوال او ځایي خلک هم پهکې شامل دي، زدهکړې ترلاسه کړي.
په افغانستان کې د اروپايي ټولنې استازولۍ پر اېکس پاڼه لیکلي:«موږ له یونسکو سره په ګډه د یوې نوې پروژې د پيلولو هرکلی کوو. دغه مرسته به د حیاتي مهارتونو روزنه او د سواد زدهکړو پروګرامونه چمتو کړي؛ ترڅو بېرته ستنېدونکي افغانان او کوربه ټولنې پیاوړې شي.»
د یادو څرګندونو له مخې؛ اروپايي ټولنه په افغانستان کې د مهارتونو پراختیا، زدهکړو او د افغانانو د اوږدمهاله عایداتي سرچینو د برابرولو ملاتړ ته دوام ورکوي.
دغه پروژه په داسې وخت کې اعلانېږي، چې په افغانستان کې د اقتصادي ستونزو، وزګارتیا او د ښوونې او روزنې د محدودیتونو له امله د خلکو اړتیاوې لا زیاتې شوې دي. له بل پلوه افغانستان ته بېرته ستنېدونکي کډوال هم له وزګارتیا سر ټکوي.
نیویارک ټایمز راپور ورکړی، چې د امریکا حکومت د ۱۹ هېوادونو د وګړو لپاره د کډوالۍ ټولې غوښتنې له ګرینکارټ نیولې تر تابعیته پورې په بشپړه توګه درولې دي. دغه پرېکړه په واشنګټن کې د ملي ګارډ پر دوو عسکرو تر برید وروسته شوې ده.
ورځپاڼې د اړوندو څانګو د چارواکو په حواله لیکلي، په دغه بندیز کې د هغه هېوادونو د وګړو لهخوا ثبت شوې ټولې قضیې شاملې دي چې د متحده ایالاتو حکومت په جون کې د تابعیت او کډوالۍ خدماتو څخه د تابعیت د غوښتنلیک ورکولو څخه منع کړي وو.
راپور زیاتوي، په دغه بندیز کې د ایران، افغانستان، ترکمنستان، یمن، لیبیا، سوډان، سومالیا، کیوبا او وېنزویلا هېوادونه شامل دي. نیویارک ټایمز لیکلي، دغه اقدام په واشنګټن کې د ملي ګارد پر دوو سرتېرو د تېرې اوونۍ تر برید وروسته شوی دی.
ورځپاڼې دغه پرېکړه د «کډوالۍ پر ضد د فشارونو د لا زیاتېدو» په توګه یاده کړې ده.