د قومونو او قبایلو چارو وزارت پخوانی سرپرست وزیر او په ایران کې د افغانستان پخوانی سفیر
نړۍ له بدو کړکېچنو او تاوتریخجنو پړاوونو تیریږي، د لویو جګړو د پېښېدو بالقوه ګواښ تر بل هروخت زیات او څانګور دی. ځواکمن هېوادونه د وسلو، تکنولوژۍ او اقتصاد ترڅنګ پر خپلو پیاوړیو ملتونو تکیه کوي.
پیاوړي ملتونه د بډایو فرهنګي بنسټونو په مرسته له هرې پېښېدونکې ملي، سیمهييزې او نړیوالې پېښې سره هممهال د مخامختیا ملي روایتونه Narratives جوړوي.
ملي روایتجوړونه څه ده؟
کله چې یوه ټولنه له لویو پېښو سره مخامخ کیږي، د عامه ذهنیت د سمې رهبرۍ لپاره داسې روایتونه جوړیږي، چې خلک د کړکېچونو په وړاندې له رواني پلوه وقایه کړلای شي. دا مهال ولسونه پر خپلو انتخابي ولسواکو حاکمیتونو باور څرګندوي اوبالمقابل حاکمیتونه خلکو ته ډاډ ورکوي، چې د دوی په مرسته به هېواد او ملت ژغوري. دغه دوهاړخیز باور د فرهنګي فعالیتونو په مدیریت شوي بهیر کې عامیږي او پایله یې دا وي، چې د یوه ډاډمن او پرځان متکي ملت د پېښو له هر ډول ګواښونکي ازمایښته بریالی او روغ راوځي.
په ملي روایت جوړونه او عامونه کې فکري مرکزونه، رسنۍ، ادبیات،پوهنتونونه، د تیاتر نندارې، سینما،موسیقي، انځوریز نندارتونونه او نخبه شخصیتونه مهمه ونډه لري.
په ۲۰۰۴ کې لویې سمندري زلزلې او څونامي په ۱۴ هېوادونو کې نږدې درې سوه زره تنه انسانان ووژل. دا یوه ناڅاپي طبیعي پېښه وه، خو ځینو لویو هېوادونو ډېر ژر په دې اړه د ملي روایتونو په جوړولو او عامولو سره وکړای شول، تر ناورین روسته خپلې ټولنې ډاډمنې کړي او د پساناورین له ګواښمنو څپو څخه یې وژغوري. فرهنګي روایت جوړوونکیو خپل ملتونه یووالي او روحي پیاوړتیا ته وهڅول او حکومتونو خلکو ته ډاډ ورکړ، چې روغتیايي خدمات، خواړه، هستوګنځایونه او د نظم راګرځول یې لومړیتوب ټاکلی او هرڅه مدیریت کیږي. ځینې کمزوري او له فرهنګي پلوه بېوزلي هېوادونه هم لګیا وو، چې همداسې چارې عملي کړي، خو ملي روایتونه یې جوړ نهکړای شول، په پایله کې تر نورو هېوادونو ډېر په پساناورین دورو کې وځپل شول.
همدا څوکاله وړاندې د کورونا (کووید) ناروغۍ پرمهال، موږ ولیده چې هرې ټولنې و هېواد په دې اړه له خپلو ټولو فرهنګي اوزارو څخه ګټه پورته کړه او خپل خلک یې د ملي روایتونو د جوړولو له څرنګوالي سره سم د دې مرګونې ناروغۍ په وړاندې راویښ کړل.
له کورونو مهراوځئ
لاسونه ومینځئ
یوبل ته ډېر مه نږدې کیږئ
واکسین جوړیږي، ډاډه اوسئ.
حکومت چمتو دی، مه وارخطا کیږئ
خواړه زېرمه کړئ
واټن ونیسئ
دا ناروغي پر ټولو ده، ویریږئ مه...
داسې پیغامونه هر هېواد خلکو ته ورکول، خو فرهنګي بریا متفاوته وه. له دې نړیوال کړکېچ او ناورین سره د ملي روایتونو د جوړولو له اړخه ډېر هېوادونه ناکام وو.
همدا څو ورځې وړاندې په وینزویلا کې د امریکايي برید له پېښې سره د لاتینې امریکا ځینو ولسونو او حکومتونو څنګه یو د بل په ملاتړ ملي روایتونه وپنځول او خپلې ټولنې یې له فکري وارخطايي و تیتپرکتیا څخه وژغورلې؟ ښايي د دې پوښتنې ځواب په بېلابېلو هېوادونو کې متفاوت وي. یوازې لاتینه امریکا نه ده، اوس به د امریکا د متحده ایالاتو له خواد ګرینلند له دعوا سره دنمارکیان څه کوي؟ کاناډا څنګه ځان له داسې دعوې خلاص کړ؟ اروپا به د روسیې په وړاندې د یوکراین په لانجه کې څنګه خپل ملتونه د ملي روایتونو په جوړولو خپل ملاتړي کړي؟ پاکیستان همدا اوس تر ټولو په بد حالت کې دی، خو پوځ یې د روایتونو په جوړولو لاهم د ټوټه ټوټه شوي وجود سره ګنډلي ساتلو هڅه کوي.
ایران د پرځېدا پر درشل ولاړ دی، په ایران کې دواړه ښکېل لوري ( واکمني او مخالفان) د خورا ځواکمنو فرهنګي امکاناتو په لرلو سره کوشش کوي ځانته ځانته ملي روایتونه وپنځوي او بریالي شي.
همداسې یې درواخله نور هېوادونه.
موږ افغانان له دې اړخه په څه حالت کې یو؟
له بده مرغه د ګڼو ګواښونو په وړاندې چې همدا اوس ورسره مخامخ یو، په افغانستان کې د ملي روایتونو او د یوې لویې برخې د اجماع پر بنسټ د ګډ دریځ د جوړولو چاره سمه پېژندل شوې نهده او د دغې چارې اوزار و وسایل هم یا نهشته یا یې په کارولونه پوهېږو. موږ د کړکېچ پر مهال د ملي روایتونو د جوړښت لپاره د فکرپنځوونې بنسټونه نهلرو.یو اصلي لامل یې دا دی، چې موږ ملي، مشروع او د خلکو له ارادې راپاڅېدلی حاکمیت نهلرو. د ملي فرهنګ د ساتنې و پالنې بنسټونه نهلرو. پوهنتونونه مو په څه حال کې دي؟ د ملي روایتونو په جوړولو او عامولو کې ښځې تر بل هر ټولنیز قشر زیات اغېز لري او موږ د ښځو خولې، سترګې، لاسونه و پښې ورتړلي او د کور زندانیانې دي. رسنۍ په شدت سانسوریږي، هنرونه تکفیر شوي. ادبیات مسخ شوي، کتاب ته د دوښمن په سترګه کتل کیږي او هغوی چې فکر کولای شي له صحنې ایستل شوي دي. زموږ فرهنګ جلاوطن دی، ځکه فرهنګیان مو لویه برخه جلاوطنه دي. هغه شمېر چې په وطن کې پاتې دي، د سانسور توره یې پر سر رازانګي. جلاوطني پخپله یو داسې درد دی، چې د ملي روایت جوړونې بهیر زیانمنوي. له هېواده بهر ملي روایت به خامخا د شته واکمنۍ پرخلاف جوړیږي. د افغانستان تاریخ وګورئ، په هېڅ دوره کې به په دومره شمېر استادان، لیکوال، مفکران، متخصصان، فرهنګیان، هنرمندان او روښانفکران ترې وتلي نهوي. دا دوره بیخي استثناء ده.
د کړکېچونو په وړاندې د عامه ذهنیت د وقایې لپاره د ملي روایتجوړونې فرهنګي بستر نهشته. د ټولیزو رسنیو لویه برخه فضا مسمومه او ککړه ده، یا مو ټولیزه پوهه کمه ده، یا دوښمن هېوادونه هڅه کوي، موږ په خپلو منځونو کې ښکېل کړي او یا پټې استخباراتي کړۍ ځینو ته پيسې ورکوي، چې یوازې ښکنځلي و سپکاوی وکړي. په سیاسي ناندریو کې یوازې همدا ښکنځلې او سپکاوی پاتې دی او رغنده فکر نهشته. ټولنه یې په دې فضا کې په شدت سره یو بېسویې او مبتذل استقطاب ته رسولې. ښايي ځینې به استدلال کوي، چې په ټولیزه فضا کې د نورو هېوادونو خلک هم ښکنځلې کوي او مبتذلې منځپانګې تولیدوي. دا استدلال ځکه سم نهدی، چې نورې ټولنې بیا د فکر و عالي روایتونو د جوړولو نور وسایل، تلویزیون، تخصصي رسنۍ، فرهنګي بنسټونه او ګڼ نور پلاتفورمونه لري. ټول خلک یې یوازې په خواله رسنیو کې خپرېدونکیو ناندریو تهناست نهوي.
موږ له بده مرغه په دې برخه کې ډېره تکیه پر همدې خواله رسنیو کوو. د پاکیستان په وړاندې د مخامختیا او شخړې په دغه موده کې د ملي روایت ځای تکفیري او داسې ایډیولوژیک سنګر نیولی دی، چې همدا ايډیولوژیک ځواک پخپله په پاکیستاني مدرسو کې فکري ریښه لري.
له پاکیستان سره د شخړو په دې زمانه کې د ملنګ جان پر کتابونو سانسور او بندیز لګیدلی، بله بختزمینه نهشته، چې غږ یې د وطن په دره دره کې وپیچي چې:
اې سربازه یاره خیژه په مورچل باندې...
دا پاکیستانی دوښمن مهپرېږده دې خاوره کې!
له بېسویې او مبتذلو ترانو څخه پخپلهد پاکیستانیت او پردیتوب بوی راځي.
د فرهنګ و هنر و فکر په داسې وچکالۍ کې به څنګه تر فکري پړاو روسته ملي روایت وپنځول شي او څوک به یې عام کړي؟
بلوچستان له پاکیستان څخه خپلواکي غواړي، په دې اړه زموږ ملي روایت څه دی؟
تر ډيورند پورېغاړه پښتانه له پاکیستان څخه تر پوزې راغلي، د منظور پښتین په یوه غږ میلیونونه پښتانه راټولیږي، په دې اړه زموږ ګډ او اکثریت فکري دریځ څه دی؟ ایا همدا موږ له پښتونژغورنې غورځنګ سره د ایمانونو د تول و ترازو د معیارونو له مخې له تکفیري چلند سره نهیو مخامخ؟په همدې برخه کې موږ کوم ملي روایتونه لرو؟ هغوی چې په دې اړه ملي روایتونو جوړ او عام کړل تکفیر نه شول؟
په ایران کې پېښې په چټکۍ بدلیږي، د افغانستان ګاونډی دی او پېښې یې تر هربل چا پر افغانستان ( بدې یا ښې) اغېزې لري، په دې اړه زموږ ملي روایت څه دی؟ هغه څه چې په منځني ختیځ کې پېښیږي، موږ یې په وړاندې د ځانژغورنې لپاره څومره فکر کړی او کوم نظریات مو تولید کړي دي؟
منځنۍ اسیا په راروانو شخړو کې تر ټولو مهمه سیمه ده او له موږ سره لاس په لستوڼي پرته ده، ته وا موږ به یې د اور له تپ څخه خوندي پاتې شو؟ په دې اړه زموږ ملي روایت څه دی؟
چین، هیند او روسیه لګیا دي، چې په نويو زبرځواکونو بدل شي او له لویدیځ سره ټانټې وژووي، درې واړه موږ ته څېرمه پراته دي او په کلکه مو په پېښو کې ښکېل هم دي، په دغې لویې سیالۍ کې زموږ ملي روایتونه څه دي؟
د ساړه جنګ پرمهال د ګډو روایتونو او ملي دریځونو له همداسې تشې سره مخامخ وو، نورو هېوادونو ترې لویې ګټې پورته کړې او موږ یې قرباني شوو.
اوس به له نوې سړې و تودې جګړې سره څنګه مخامخیږو؟
د فکر او ملي روایتونو د تولید شخصیتونه، بنسټونه او وسایل کوم، څومره، څنګه او چېرته دي؟
ایا په دې اړه مو فکر کړی؟
د دې اړتیاوو بنسټیز لاملونه د اقتصادي کمزورۍ، د ښځو د حقونو سیسټماتیک محدودیت، اقلیمي وچکالۍ او د سترو ستنېدونکو له فشارونو سره تړلي دي. دغه عمومي چوکاټ د حکومتولۍ د بحران ریښه روښانوي او د داخلي–خارجي اغېزو نقش واضح کوي.
متمرکز او غیر شفاف واکمن جوړښت
اوسنی سیاسي جوړښت د «امارت» تر چتر لاندې خورا متمرکز دی؛ ملا هبتالله اخوندزاده له کندهاره سترې پرېکړې کوي او د وزیرانو او د ادارو د مشرانو ټاکنه شخصي وفادارۍ او ایډیولوژیکي همغږۍ پورې اړونديږي.
د ۲۰۰۴ کال اساسي قانون او له هغه څخه راولاړ شوي نهادي توازنونه (مقننه، قضاییه، اجراییه) عملاً لغوه شوي او د «چک او بېلانس» مېکانیزمونه موجود نهدي. محاکم د حنفي فقهې تر سخت تعبیر لاندې فعالیت کوي او د جمهوري دورې د قوانینو یوازې هغه برخې منل کېږي چې له حاکم تعبیر سره ټکر نهلري. دا حالت د تصمیمنیونې شفافیت او عامه حسابورکونې بنسټونه له منځه وړي او د سیاسي مشروعیت بحران ژوروي.
د امیر له لوري د لوړې کچې چارواکو مستقیمه ګومارنه او د کندهار–کابل تر منځ «دو مرکزه» قدرتي نظم، چې پرېکړې له رسمي دولتي کانالونو بهر ابلاغېږي، د طالبانو په داخل کې د قدرت د انحصار روښانه نښې دي.
په ۲۰۲۴ او ۲۰۲۵ کلونو کې د امر بالمعروف طالبي قانون د عامه چلند د کنټرول لپاره مذهبي بنسټونو ته پراخ صلاحیتونه ورکوي، چې د حکومتدارۍ دننه د غیر انتخابي جوړښتونو نفوذ زیاتوي. دغې مسالې نهیوازې غیر طالب افغانان تر فشار لاندې نیولي، بلکې د طالبانو په لیکو کې یې د قدرت هرج و مرج جوړ کړی دی.
د شریعت سخت تعبیر
په ۲۰۲۴ کال کې د «امر بالمعروف او نهې عن المنکر» نوي قانون او اړوندو فرمانونو لهمخې د ښځو پر تګ راتګ د محرم لرلو شرط لا سخت شوی، پر ظاهري بڼه، کلتوري فعالیتونو (لکه نوروز او یلدا)، موسیقۍ او رسنیزو تولیداتو پراخ محدودیتونه وضع شوي. دا محدودیتونه د ښځو د کار او تعلیم په ساحه کې تر ټولو اغېزناک دي.
د ملګرو ملتونو پرمختیايي ادارې (UNDP) د ۲۰۲۵ کال په راپور «Socio‑Economic Review» کې وایي، چې په افغانستان کې د ښځو پر کار او تعلیم د سختو محدودیتونو له امله د ښځو اقتصادي ګډون بېسارې ټیټې کچې ته رسېدلی، خو په ۲۰۲۴ کې یوازې نږدې ۷٪ ښځې له کوره بهر په کار بوختې وې.
د یو این ډي پي د ارزونو لهمخې، دغه کمښت ناڅاپي نه، بلکې د سیسټماتیکو بندیزونو پایله ده، تر ټولو مهم یې د محرم شرط، د ښځو پر تګ راتګ محدودیت او هغوی له ډېرو مسلکي سکټورونو څخه ایستل دي. په راپور کې ټینګار شوی، چې دا محدودیتونه د ښځو د بشري حقونو له نقض پرته، د افغانستان د اقتصادي جوړښت لپاره هم ستر زیان دی.
یو این ډي پي په همدې راپور کې لیکي، چې د ښځو د کار بندیز یوازې لنډمهاله ستونزه نه ده، بلکې د افغانستان په اقتصاد کې د اوږد مهاله رکود د دوام یو مهم عامل دی. د دوی تحلیل ښيي چې د ۲۰۲۴ څخه تر ۲۰۲۶ پورې د ښځو پر کار بندیزونه او د زدهکړو پر وړاندې خنډونه به د افغانستان اقتصاد ته شاوخوا ۹۲۰ میلیونه ډالر مالي ضرر ورسوي. دا شمېر د هغو اقتصادي فرصتونو د لهمنځه تلو استازیتوب کوي، چې ښځې یې د تولید، خدماتو، روغتیا، تعلیم او سوداګرۍ په برخو کې رامنځته کولی شي.
دا ارزونه ښيي، چې د ښځو له فعال ګډون پرته نه یوازې تولیدي سکتور زیانمنېږي، بلکې کورني اقتصادونه، متوسطه طبقه او د بشري پانګې راتلونکی نسل هم د کمزورتیا له خطر سره مخ کېږي.
همدا راز اوچا او د بشري وضعیت نور نړۍوال ارزونکي بنسټونه د «امر بالمعروف او نهې عن المنکر» او نورو مذهبي پالیسیو په اړه په خپلو ۲۰۲۵–۲۶ HNRP تحلیلونو کې څرګندوي چې دا قوانین د ښځو پر تګ راتګ، کار، تعلیم او عامه برخه اخیستنه سخت محدودیتونه لګوي او دا محدودیتونه تر هر څه وړاندې د بشري خدماتو پر سیستم مستقیم اغېز کوي.
د دغو محدودیتونو ټولیز اغېز د اقتصادي رکود، بشري بحران او د ټولنیز ثبات د کمښت په توګه تعریفیږي.
د مشرتابه اختلافات او د واک جګړه
د طالبانو دننه د کندهار هسته، د حقاني شبکه او ځینې سیمهییز قوماندانان پر پالیسۍ او د قدرت په ناانډوله وېش اختلافات لري؛ په ځانګړي ډول د ښځو تعلیم، د طبي پوهنې او روغتيايي خدماتو په محدودیتونو کې «نرمکوونکي» او «سختکوونکي» دریځونه ښکاره شوي. د ۲۰۲۴–۲۰۲۵ امنیتي وضعیت کې همدا اختلافات د داخلي انسجام پر نفوذ ځانګړی اغېز لري.
د کندهار د سخت دریځې هستې او د حقاني شبکې نسبتاً نرم دریځې کړۍ ترمنځ داخلي اختلاف په وروستیو کې په عملي ډول روښانه شوی دی. د ښځو د تعلیم، د روغتیايي پوهنې او د نجونو د زدهکړو په اړه د پالیسیو پر سر څرګند درز رامنځته شوی، چې پکې د سراجالدین حقاني په څېر ځینې طالبان د تعلیم د بشپړ بندیز پر ضد نرمې نښې ښيي، خو د کندهار هسته یې په کلکه مخالفت کوي.
دغه اختلافات یوازې د ټولنیزو پالیسیو تر کچې محدود نه دي؛ بلکې د امنیتي او سیاسي پرېکړو په میدان کې هم ښکاره کېږي، لکه د ۲۰۲۵ په وروستیو کې له پاکستان سره د نښتو پر مهال د ځینو سیمهییزو قوماندانانو مستقل او غیر همغږي اقدامات.
د ملګرو ملتونو او نورو نړۍوالو ارزونې ښيي چې د طالبانو د داخلي انسجام کمزورتیا د پالیسیو په عملي کولو، امنیتي ثبات او د واک په وېش کې د ژورې بېباورۍ انعکاس دی.
بلخوا د ملګرو ملتونو د ۲۰۲۴–۲۰۲۵ امنیتي او سیاسي غونډو راپورونه څرګندوي، چې د طالبانو د حکومت د مشروعیت په اړه د امنیت شورا دایمي غړي په ژور اختلاف کې ښکېل دي، داسې چې د شورا د غړو تر منځ د تعامل، رسمیت پېژندنې او فشار د تګلارو په اړه هېڅ واحد دریځ نهدی رامنځته شوی.
د دغو غونډو د اسنادو لهمخې، لوېدیځ هېوادونه د بشري حقونو، د ښځو د تعلیم او کار د محدودیتونو او د شمولیت د نشتوالي له امله د رسمیت مخالف دي، په داسې حال کې چې ځینې هېوادونه لکه روسیه او چین د تعامل، ډېپلوماتیکو اړیکو او د طالبانو د استازو منلو ته نږدې دریځ لري، چې بېلګه یې په ۲۰۲۴ کې د چین له لوري د طالبانو د استازي د باورلیک منل او په هماغه کال کې د روسیې هغه قانون دی، چې د طالبانو د نوم لرې کولو لپاره زمینه برابروي.
دغه اختلافات په ګډه د دې لامل شوي، چې د نړۍوال مشروعیت موضوع د ملګرو ملتونو په سطحه له ګډې پرېکړې لرې پاتې شي او افغانستان د یوه غیر واضح ډېپلوماتیک وضعیت په منځ کې ایسار شي.
د نړۍوال مشروعیت نه موجودیت هم د طالبانو په داخلي کړیو کې یو درز رامنځته کړی، چې ځینې یې د کندهاري طالبانو د سخت دریځ پایله ګڼي.
اقتصادي رکود
له ۲۰۲۱ وروسته د افغانستان اقتصاد له ۱۸ څخه تر ۲۷ سلنې را ټیټ شوی دی؛ که څه هم ۲۰۲۴ کې شاوخوا ۲.۷٪ کوچنی مثبت بدلون ثبت شو، خو عمومي شاخصونه لا هم د رکود، فقر او د انسانپالو مرستو پر اتکا ټینګېدی شي. د ملګرو ملتونو پرمختیايي اداره وايي، ۷۵٪ وګړي د ورځنیو اړتیاو پوره کولو کې ستونزه لري؛ نړۍوال بانک د «Afghanistan Futures» په لړۍ کې د اقتصادي شاخصونو د کمزورتیا، بانکي محدودیتونو او خصوصي سکتور د ستونزو مستند تحلیل خپور کړی. د ښځو پر کار او حرکت بندیزونه د تولید، بشري پانګې او بازار د محدودېدو له لارې اقتصاد ته مستقیم زیان رسوي.
د نړۍوال بانک راپورونه ښيي، چې ډېری شرکتونو د پالیسۍ نامعلوم وضعیت، د نغدو پیسو بحران او لوژستیکي محدودیتونو له امله د پانګونې اراده له لاسه ورکړې ده.
بشري بحران او د خوراکي خوندیتوب وضعیت
د ملګرو ملتونو د ۲۰۲۶ کال د ژمي لپاره د بشري وضعیت ارزونې ښيي، چې افغانستان به په «کمحاصلاتو فصل» کې له خورا سختې لوږې سره مخ وي. د ملګرو ملتونو د ۲۰۲۵ کال د ډسمبر میاشتې د جینوا راپور په ډاګه کوي، چې د هېواد له درېیمې برخې څخه ډېر خلک ــ چې میلیونونه وګړي جوړوي ــ د IPC بحران یا د درېیمې درجې لوږې سره مخ دي، ځکه د وچکالۍ، اقتصادي ضعف او د فصلونو د کمزورۍ ګډ اغېز د خوړو لاسرسی محدود کړی دی. دغه راپور ټینګار کوي، چې د وچکالۍ له امله په یو شمېر سیمو کې د غلو - دانو حاصلات د اندېښنې وړ ټیټ شوي او د خوراکي موادو بیې لوړې شوي، چې د بېوزلو خلکو لپاره د خوړو د برابرولو توان نوره هم کمزوری کوي.
اوچا د ۲۰۲۶ د بشري اړتیاوو په تفصیلي پلان کې زیاتوي، چې په اتو ولایتونو کې د للمي غنمو په حاصلاتو کې ۸۰ سلنه کمښت راغلی دی، چې دا د هېواد د لوږې بحران لا پسې ژوروي. د دې تر څنګ، د اوبو رسونې، نظافت او روغتیايي خدماتو کمښت د کولرا د خپرېدو خطر زیات کړی، ځکه د خلکو لویه برخه غیر معیاري اوبه کاروي او ډېری کورنۍ د صابون یا لومړنیو حفظ الصحې وسایلو له کمښت سره مخ دي. همدغه وضعیت د موسمي ناروغیو د پراخېدو احتمال لوړوي، په ځانګړي ډول په هغو سیمو کې چې د راستنېدونکو کورنیو پراخ فشار پهکې لیدل کېږي.
دا ټولې نښې ښيي، چې د ژمي په موسم کې به د خوړو، پاکو اوبو او روغتیا د بحران اغېزې د بې ساري انساني ناورین بڼه خپلوي.
بېرته راستنېدونکي او داخلي بې ځایه شوي
په ۲۰۲۴ او ۲۰۲۵ کلونو کې له ایران او پاکستان څخه د سیاستونو بدلون له امله شاوخوا ۲.۵ میلیونه کسان افغانستان ته ستانه شوي؛ په ۲۰۲۶ کې تمه کېږي، چې دا بهیر به لا چټک شي او نېږدې نیم میلیون انسانان به نور هم افغانستان ته ستانه شي.
دا ستنېدنه د کوربه ولایتونو پر منابعو فشار زیاتوي او د کار، خوراک، سرپناه او خدماتو غوښتنه لا پسې ډېروي، چې طالبان نهشي کولی دغو ټولو ته د کار، سرپناه او خوراک مرسته ورسوي.
امنیتي وضعیت: داعش–خراسان او داخلي تاوتریخوالی
سره له دې چې تېر ته په کتو په افغانستان کې پراخ جګړهییز حالت کم شوی، خو داعش - خراسان ډلې په ۲۰۲۴ او ۲۰۲۵ کلونو کې لږ تر لږه ۲۳ بریدونه ترسره کړي؛ ملګرو ملتونو د ۲۰۲۳ له نومبر څخه د ۲۰۲۴ تر نومبره ۸۶۵۰ امنیتي پېښې ثبت کړي، چې پهکې ۱۵۶ ملکي کسان وژل شوي او ۴۲۶ نور ټپیان شوي دي.
په وروستیو کې له پاکستان سره جګړې، هوايي بریدونه او داخلي کشمکشونو هم مرګ ژوبله اړولې چې تر اوسه یې دقیق ارقام نهدي معلوم.
که په لنډ ډول ووایو، د افغانستان حکومتدارۍ بحران څو بعدي دی: متمرکز غیر شفاف قدرت، د شریعت سخت تعبیر، د ښځو سیستماتیک محدودیت، اقتصادي رکود، بشري بحران، امنیتي بېثباتي او نړیواله انزوا د دې سبب شوې چې د افغانستان د حکومتولۍ بحران او ملي کړکېچ لاپسې ژور کړي.
طالبان، اخوانالمسلمین او داعش د همدې سیاسي اسلام درې مهمې بېلګې دي، خو ترمنځ یې بنسټیز توپیرونه شته چې د سیمې او نړۍ پر سیاست ژور اغېز لري.
په وروستیو لسیزو کې د «سیاسي اسلام» اصطلاح د نړیوال سیاست، امنیتي بحثونو او رسنیزو تحلیلونو یوه مرکزي موضوع ګرځېدلې ده. خو ستونزه دا ده چې دا اصطلاح ډېری وخت په مبهم، ساده او عمومي ډول کارول کېږي؛ داسې انګېرل کېږي لکه طالبان، اخوانالمسلمین او داعش چې د یوه واحد فکر بېلابېل نومونه وي. حال دا چې د دغو درېیو جریانونو ترمنځ توپیرونه بنسټیز، ژور او د سیاست، جګړې او ټولنې پر راتلونکې مستقیم اغېز لري.
سیاسي اسلام
سیاسي اسلام هغه فکر ته ویل کېږي چې اسلام یوازې د فردي عبادت دین نه، بلکې د حکومت، قانون او ټولنیز نظم سرچینه ګڼي. خو دا فکر په یوه چاپېریال کې د انتخاباتو له لارې واک ته رسېږي، په بل ځای کې د ټوپک له لارې او په درېیم ځای کې د عام وژنې له لارې.
همدلته یوه اساسي پوښتنه راپېدا کیږي، چې ولې د یوه دین له نومه درې دومره متضادې سیاسي پروژې راټوکېدلې دي؟
ځواب یې په تاریخ، ټولنه، استعمار، جګړو او د قدرت په تشه کې نغښتی دی.
طالبان: محلي اسلام او قبیلوي سیاست
طالبان د سیاسي اسلام هغه بڼه وړاندې کوي چې ریښه یې تر ډېره محلي، قبیلوي او دودیزه ده.
د دوی فکري سرچینه د افغانستان او پاکستان د مدرسو دیني زدهکړې، د افغاني پخوانیو دودونو او د جګړې اوږده تجربه ده.
طالبان اسلام د یو کورني نظم او کنټرول وسیله بولي، نه د نړۍوال انقلاب پروژه. د دوی تمرکز پر افغانستان دی او که څه هم له نړۍوالو جهادي شبکو سره تاریخي اړیکې لري، خو اوسنی رسمي دریځ یې دا دی چې د نورو هېوادونو په چارو کې لاس وهنه نه کوي.
طالبان د سیاسي اسلام هغه بڼه ده چې د دولت د سقوط، کورنۍ جګړې او ټولنیزې ګډوډۍ له رحمته راولاړه شوه. دا ډله د ۱۹۹۰مو کلونو په نیمایي کې د افغانستان په جنوب کې د مدرسو له زدهکوونکو جوړه شوه، خو ډېر ژر یې وسلهواله بڼه خپله کړه.
دوی مطلق طالبي سیاسي جوړښت لري، چې د دې سیاسي جوړښت بنسټ پر متمرکز مشرتابه ولاړ دی، چېرې چې ټول واک د یوې محدودې کړۍ او په ځانګړي ډول د دیني امیر په لاس کې متمرکز وي. امیر نه یوازې سیاسي مشر ګڼل کېږي، بلکې د دیني مشروعیت سرچینه هم بلل کېږي، نو پرېکړې یې له نقد، سیاسي بحث او عامه حسابورکولو څخه پورته ګڼل کېږي. دا ډول جوړښت د واک د توازن، د قانون حاکمیت او د بنسټیزو ادارو رول له منځه وړي او پر ځای یې د شخصي اطاعت او بیعت فرهنګ پیاوړی کوي.
په داسې نظام کې مدني سیاست، ګوندي فعالیت او انتخابات د «فتنې» یا «غربي مفکورې» په نوم ردېږي. ولس د واک سرچینه نه بلل کېږي، بلکې په اطاعت مکلف ګڼل کېږي او سیاسي مشارکت ته د مشروعیت پر ځای د ګواښ په سترګه کتل کېږي. د انتخاباتو او مدني سیاست رد د دې لامل ګرځي چې واک د خلکو له ارادې بېاړیکې پاتې شي او هر ډول مخالفت یا بدیل فکر د دیني سرغړونې په توګه وځپل شي، چې پایله یې اوږدمهاله سیاسي انحصار او ټولنیزه بېثباتي ده.
طالبان ځان د دولت په توګه معرفي کوي، خو د دولت مفهوم یې له معاصرو سیاسي معیارونو سره ټکر لري، په ځانګړي ډول د ښځو، مدني ازادیو او قانون حاکمیت په برخه کې د دغې ډلې خشنې تګلارې د دوی او معاصرې دولتدارۍ تر منځ د واټن کرښه لا پیاوړې کوي.
طالبان سیاسي اسلام د کنټرول او اطاعت په معنا تعبیروي. د دوی له نظره، اختلاف فتنه ده او په سیاسي مشارکت کې تنوع ګناه ده.
دا ډله نړۍوال جهاد نه غواړي، ځکه جهاد د حکومت د نیولو وسیله بولي، نه د نړۍوال انقلاب پروژه. د دوی لپاره افغانستان هدف دی او غواړي په افغانستان کې بېساری واک ولري. له همدې امله داعش ورته تر ټولو لوی ګواښ ښکاري.
اخوانالمسلمین: قدرت د انتخاباتي صندوق له لارې
اخوانالمسلمین د سیاسي اسلام تر ټولو زړه او سازمانیافته بڼه ده. دا خوځښت په ۱۹۲۸ کال کې په مصر کې رامنځته شو او موخه یې د اسلامي ارزښتونو له لارې د ټولنې اصلاح وه، نه سمدستي وسلهوال انقلاب.
اخوانالمسلمین اسلام د سیاست، ټولنې او اخلاقو لپاره د یو اصلاحي او تدریجي چوکاټ په توګه مطرح کوي، نه د سملاسي انقلابي یا تاوتریخجن بدلون د وسیلې په توګه. دا جریان باور لري چې اسلامي ارزښتونه کولای شي د معاصرو سیاسي جوړښتونو دننه پلي شي، له همدې امله د سیاسي ګوندونو جوړولو ته مخه کوي او د قانوني او مدني لارو له لارې واک ته د رسېدو هڅه کوي. د دغه ډلې له نظره، سیاست د دعوت او اصلاح یوه بڼه ده، نه یوازې د واک د نیولو جګړه.
په همدې اساس، اخوانالمسلمین په انتخاباتو کې ګډون کوي او له موجودو دولتونو او سیاسي نظامونو سره معامله کوي، که څه هم دا دولتونه بشپړ اسلامي نه وي. دوی هڅه کوي د پارلمان، حکومت او مدني بنسټونو له لارې تدریجي بدلون رامنځته کړي او د ټولنې اخلاقي او سیاسي فضا بدله کړي. دا انعطافپذیره تګلاره اخوان المسلمین له سختدریځو ډلو جلا کوي، خو په عین حال کې یې د دولتونو له لوري د سیاسي فشار، محدودیتونو او ځپلو سره هم مخ کړې دي.
که څه هم ځینې څانګې یې له تاوتریخوالي سره تړاو لري، خو عمومي کرښه یې سیاسي مشارکت او تدریجي بدلون دی. همدا ځانګړنه ده چې اخوان المسلمین یې د لوېدیځ لپاره هم د منلو وړ او هم د شک وړ ګرځولي دي.
غوره بېلګه یې په افغانستان کې د حزب اسلامي ګوند دی چې فکري کرښې یې اخوان المسلمین ترسیموي او دوی په سیاسي مشارکت باور لري.
د کورنیو جګړو پر مهال هم ګلبدین حکمتیار چې د حزب اسلامي امیر و، په ټاکنو باور لاره او سیاسي مشارکت طرحه یې وړاندې کړې وه او د جمهوري دولت پر مهال هم په خپله په وروستیو ولسمشریزو ټاکنو کې نوماند و.
نورې عملي بېلګې یې په مصر کې لیدلی شو، چې محمد مرسي د انتخاباتو له لارې ولسمشر شو. دا د سیاسي اسلام په تاریخ کې لومړی ځل و چې یو اسلامي خوځښت د رایې له لارې واک ته ورسېد.
همدا راز په اردن، مراکش او تونس کې د اخوان المسلمین اړوند ګوندونه په پارلمانونو کې فعال وو او لا هم فعال دي.
اخوان المسلمین یوه نړۍواله شبکه لري، خو د داعش برعکس، د خلافت اعلان یا جبري نړۍوال جهاد نه مطرح کوي.
داعش: نړۍوال جهاد او مطلق تاوتریخوالی
داعش د سیاسي اسلام تر ټولو افراطي، سختدریځې او له تاوتریخوالي او ترهګرۍ ډکې بڼې استازیتوب کوي؛ داسې بڼه چې اسلام پکې د اخلاقي، ټولنیز او انساني ارزښتونو پر ځای د جګړې، تکفیر او وېرې د تولید لپاره کارول کېږي.
دا ډله دین د سیاسي واک د یوې وسلهوالې وسیلې په توګه تعریفوي او هر ډول فکري اختلاف ته د دښمنۍ په سترګه ګوري. د داعش په ادبیاتو کې دیني تفسیر تنګ، مطلق او بېانعطافه دی، چې د زور او وینې تویولو له لارې ځان «حق» ثابتوي.
د داعش له نظره، هر څوک چې له دوی سره موافق نه وي ـ که هغه مسلمان وي، عالم وي، حکومت وي یا عادي وګړی ـ «مرتد» ګڼل کېږي او د وژلو مستحق بلل کېږي. همدا تکفیري منطق د دې ډلې د بېساري وحشت بنسټ جوړوي؛ له عامه اعدامونو او ځانمرګو بریدونو نیولې تر ډلهییزو وژنو او ویډیویي تبلیغاتو پورې دوی روا بولي. داعش اختلاف نه زغمي او سیاسي، مذهبي او قومي تنوع د اسلام پر ضد «فتنه» ګڼي.
په سیاسي لحاظ، داعش دولتونه، سرحدونه او ملي هویتونه نامشروع بولي او دا ټول د «کفري نظام» برخې ګڼي. د دې ډلې یوازینی هدف د یوه فرضي نړۍوال خلافت تاسیس دی، داسې خلافت چې له جغرافیا، کلتور او ملي واقعیتونو څخه سترګې پټوي. همدا نړۍوال او سرحد-ماتوونکی تصور داعش د سیمهییزو ډلو په پرتله لا خطرناک کړی، ځکه چې دا ډله ځان یوازې په یوې سیاسي جغرافیا پورې محدود نه بولي، بلکې د نړۍ هر ځای د جګړې میدان ګڼي.
داعش نه محلي سیاست پېژني، نه قومي حساسیتونه او نه هم نړۍوال اصول. د دوی وسلهوال تکتیکونه—ځانمرګي بریدونه، عامه وژنې او وحشت—د سیاسي پیغام اصلي وسیله ده.
په همدې دلیل، داعش د طالبانو او اخوان دواړو لپاره دښمن دی، که څه هم درې واړه د اسلام له نومه استفاده کوي، خو د دوی لا ډېر افراطي او خشن فکر د نورو دواړو ډلو سره د بېلتون کرښه ترسیموي.
دا پرتلنه ښيي چې که څه هم طالبان، اخوانالمسلمین او داعش ټول د سیاسي اسلام تر چتر لاندې راځي، خو د واک، سیاست، ټولنې او نړۍ په اړه یې لیدلوري بنسټیز توپیرونه لري؛ له نسبي سیاسي واقعپالنې (اخوان المسلمین) نیولې تر محلي سختدریځۍ (طالبان) او بیا تر نړۍوال وحشت (داعش) پورې.
ایا ستونزه دین دی که دیني تعبیر؟
دا درې بېلګې ښيي چې د سیاسي اسلام درې بڼې (طالبان، اخوان المسلمین او داعش) نړۍ ته یو واحد خطر یا واحد بدیل نه دی. طالبان د محلي واک د ټینګښت لپاره دین کاروي، اخوان المسلمین دین د سیاسي مشارکت چوکاټ ګڼي او داعش دین د نړۍوال وحشت وسیله ګرځوي.
نړۍوال سیاست، رسنۍ او حتا سیمهییز دولتونه که دا توپیرونه له پامه وغورځوي، نو نه یوازې سم تحلیل به ونه کړي، بلکې د افراطیت د لا پیاوړتیا زمینه به هم برابره کړي.
تر هغو چې د سیاسي اسلام دا بېلابېلې بڼې په علمي، تحقیقي او بې پرې ډول ونه څېړل شي، د امنیت، بشري حقونو او ثبات بحث به نیمګړی پاتې وي.