د تېر جمهوري نظام پر مهال د ولسي جرګې پخوانۍ غړې مریم سلیمانخېل وايي، په افغانستان کې به نوی تعلیمي کال پيل شي، «خو د نجونو لپاره نه». هغه زیاتوي، د پنځم کال لپاره له شپږم ټولګي پورته د نجونو زدهکوونکو څوکۍ لا هم خالي پاتې دي.
مریم سلېمانخېل د یکشنبې په ورځ (د وري ۲مه) په خپله اېکسپاڼه د نوي ښوونیز کال د پیلېدو په درشل کې وویل، له شپږم ټولګي پورته د نجونو زدهکوونکو څوکۍ لا هم خالي پاتې دي.
مریم سلېمانخېل وايي: «دا د نن ورځې د بشري حقونو له سترو ستونزو څخه یوه ده».
د هر کال په تېرېدو سره له زدهکړو د محرومو شویو نجونو زدهکوونکو په شمېر کې ډېروالی راځي او د نړۍوالو بنسټونو په وینا، دغه شمېر به تر ۲۰۳۰ کال پورې ۴ میلیونو ته ورسېږي.
سره له دې چې د طالبانو په واکمنۍ کې نوی ښوونیز کال د وري په لومړۍ پیلېده، خو اوس دغه چاره د نامعلوم لامل لهمخې، د روانې اونۍ پای یعنې د پنجشنبې په ورځ د وري ۶مې ته ځنډول شوې ده.
سږکال به هم د نړۍوالو له فشارونو سره سره طالبان له شپږم ټولګي پورته د نجونو زدهکوونکو د زدهکړو دوام ته اجازه ورنهکړي.
د تېر جمهوري نظام پر مهال د ولسي جرګې پخواني غړي کمالناصر اصولي د نوي ښوونیز کال د پیلېدو په درشل کې غوښتنه کړې، چې له شپږم ټولګي پورته د نجونو زدهکوونکو پر مخ د ښوونځيو دروازې باید پرانېستل شي.
کمالناصر اصولي د یکشنبې په ورځ (د وري ۲مه) په خپله اېکسپاڼه ویلي: «د نجونو پر مخ د ښوونځیو دروازې خلاصې کړئ».
هغه تلویحاً طالبانو ته په خطاب کې ویلي، چې په دې کار سره د افغانانو راتلونکي نسلونه وژنئ او زیاته کړې یې ده: «د ښوونځیو د دروازو په بندولو سره تاسو د افغانانو راتلونکي نسلونه وژنئ».
طالبانو له بیا واکمنېدو شاوخوا یوه میاشت وروسته د ۲۰۲۱ کال په سپټمبر کې نجونې زدهکوونکې له شپږم ټولګي پورته د «امر ثاني» په نوم له زدهکړو منع کړې او د یونېسف په وینا د طالبانو په دې چارې سره، دمګړۍ په افغانستان کې څه باندې ۲ اعشاریه ۲ میلیونه نجونې د زدهکړو له دوامه محرومې شوي او تر ۲۰۳۰ کال پورې به دغه شمېر ۴ میلیونو ته ورسېږي.
سره له دې چې د طالبانو په واکمنۍ کې نوی ښوونیز کال د وري په لومړۍ پیلېده، خو اوس دغه چاره د روانې اونۍ پای یعنې د پنجشنبې په ورځ د وري په ۶مه ته ځنډول شوې ده.
د طالبانو پوهنې وزارت په یوه رسمي مکتوب کې، چې افغانستان انټرنشنل ته رسېدلی د دغې چارې د لامل په تړاو په واضحه توګه څه نهدي ویل شوي، خو د ډیورند کرښې ته څېرمه ولایتونو ډېری اوسېدونکي د پاکستان او طالبانو تر منځ د جګړې له امله د خپلو مېنو پرېښودو ته اړ شوي او له ډېورند کرښې لرې د ښوونځیو په ودانیو کې میشت دي.
د پاکستان او طالبانو ترمنځ په شخړو کې د ډیورنډ کرښې په اوږدو کې له پرتو ولسوالیو لسګونه زره کسان بې ځایه شوي او که جګړه وغځیږي د نورو خلکو د بېځایه کېدو اټکل هم کیږي.
پخواني ولسمشر حامد کرزي د جرمني د فرانکفورټ ښاروالۍ شورا ته د هوسۍ اندړ د بریالیتوب له امله مبارکي ویلې او زیاته کړې یې ده، که زمینه برابره وي افغان ښځې په داخل او خارج کې د ژوند په هره برخه کې ځلېږي.
هوسۍ ظریف اندړ د جرمني فرانفکورټ ښاروالۍ شورا ته لاره موندلې. هغه په ۱۴ نمبر د فرانکفورټ ښاروالۍ شورا ته د زرګونه رایو په ګټلو سره بریالۍ شوې ده.
پخواني ولسمشر حامد کرزي د یکشنبې په ورځ (د وري ۲مه) په خپله اېکسپاڼه هوسۍ ظریف اندړ ته د دغه بریالیتوب له امله مبارکي ویلې او زیاته کړې یې ده: «دا بریا د دوی د هلو ځلو پایله او د افغان ښځو د وړتیاوو او لیاقت نښه ده، چې د زمینې په برابرېدو سره د هېواد دننه او بهر د ژوند په بېلابېلو برخو کې ځلېږي».
هوسۍ ظریف اندړ هم د دغې مبارکۍ په تړاو له پخواني ولسمشر څخه مننه کړې او په فرانکفورت کې یې خپله بریا د ټولو افغانانو د یووالي او د هغوی د لوړ شعور نښه بللې ده.
هغې په خپله اېکسپاڼه ویلي: «دا واقعاً د درد ځای دی چې نن سبا په هېواد کې دننه زموږ خویندې خپلو هیلو ته نهشي رسېدلی. هیله منده یم چې دا بریا د افغان نجونو لپاره یو ډاډ او د هڅو پیلامه شي. راځئ چې په ټوله نړۍ کې د خپلو افغانانو او کادرونو لاسنیوی وکړو، ترڅو په ګډه خپل هېواد او ولس ته ویاړونه وګټو».
اغلې اندړ یوه افغانه فعاله ده، چې په فرانکفورټ کې د سیاست، ټولنیز عدالت، د کډوالو او بشري حقونو په برخو کې فعالیت کوي.
د کندهار ښار د شپږو ناحیو او پنځو ولسوالیو اوسېدونکي د اوبو له سخت ناورین سره مخ دي. د ښار اوسېدونکي وايي، چې د څښاک اوبه په پیسو پېري او د ولسوالیو یو شمېر اوسېدونکي بیا د اوبو د کمښت له امله کډوالۍ ته اړ شوي دي.
د طالبانو د مشر ملا هبتالله اخوندزاده د استوګنې ولایت کندهار د اوبو له سخت کمښت سره مخ دی. د دغه ښار اوسېدونکي وايي، چې د طالبانو د مشر تر سترګو لاندې له سختې تندې سره لاس او ګرېوان دي.
د کندهار ښار یو شمېر اوسېدونکو له افغانستان انټرنشنل-پښتو سره په خبرو کې ویلي، چې د دغه ښار په ۷مه، ۹مه، ۱۰مه، ۱۲مه او ۱۳مه ناحیو کې د ځمکې لاندې اوبو سطحه ډېره ټیټه شوې ده او زرګونه کورنۍ د خپلې اړتیا وړ اوبه په پیسو پېري.
د کندهار ښار د نهمې ناحیې اوسېدونکي شفیقالله افغانستان انټرنشنل-پښتو ته ویلي: «زموږ په کور کې د اوبو برمه وه چې ۷۰ متره ژوره وه، خو تېر کال یې اوبه وچې شوې. بیا مو بله برمه ۱۳۰ متره ووهله، هغه هم سږ کال وچه شوه؛ اوس هره اوونۍ یو ټانکر اوبه په ۵۰۰ افغانۍ پېرو».
د کندهار ښار د لسمې او دوولسمې ناحیو اوسېدونکي چې د اوبو د نشتوالي له امله له سختو ستونزو سره مخ دي، وایي چې د ښار په بېلابېلو سیمو کې د زرګونو کورنیو ژورې څاه ګانې وچې شوې دي او ان د څښاک اوبه په پیسو پېري.
د کندهار ښار اوسېدونکي پر طالبانو په نیوکې سره وايي، چې دغې ډلې د خلکو بنسټیزې اړتیاوې له پامه غورځولي او یوازې په نمایشي کارونو بوخته ده. کندهاریان غوښتنه کوي، چې ملا هبتالله دې د نمایشي پروژو پر ځای د دوی د اوبو ستونزه په اساسي ډول حل کړي.
د کندهار ښار اوسېدونکی محمد رفیق وایي: «طالبانو له څو میاشتو راهیسې د شهیدانو چوک، چوک مدد او ځینو نورو څلورلارو شاوخوا سړکونه پراخ کړل؛ دا یو نمایشي کار دی. موږ د ښار په زړه کې له تندې مړه کېږو. دا سمه ده چې سړک او نورو رغنیزو کارونو ته اړتیا لرو، خو په اوسنیو شرایطو کې زموږ لومړیتوب د اوبو د ستونزې حل دی».
په ورته مهال د کندهار په ځینو ناحیو کې د اوبو رسولو هغه سیسټم چې د تېر جمهوري نظام پر مهال جوړ شوی و، اوس هم نیمګړی فعالیت کوي. که څه هم یو شمېر مرستندویه موسسو هم د پاکو اوبو رسولو شبکې جوړې کړي دي، خو د کندهار ښار اوسېدونکي وايي چې یادې شبکې بسنه نه کوي. د هغوی په خبره، ډېری وخت په دغو شبکو کې د یوې وړې تخنیکي ستونزې له امله په ورځو ورځو پاکو اوبو ته لاسرسی نه لري.
په کندهار کې د اوبو ستونزه یوازې تر کندهار ښار پورې محدوده نه ده، بلکې د کندهار ولایت غورک، نېش، میوند، ارغستان، ریګستان او نورو ولسوالیو څخه د اوبو د کمښت له امله سلګونه کورنۍ کډه شوي دي.
په یادو ولسوالیو کې د اوبو د کمښت له امله ډېری کورنۍ د دغه ولایت ارغنداب، شاه ولیکوټ، ژیړۍ او پنجوايي ولسوالیو ته کډه شوي دي.
په کندهار کې د وچکالیو له امله د ځپل شویو ولسوالیو اوسېدونکي وايي، خپلې پلرنۍ ځمکې، کرنه او مالدارۍ یې یوازې د اوبو د نه شتون له امله پرېښودې.
د اوبو د برخې متخصصین هم د کندهار په ګډون د افغانستان په نورو لویو ښارونو کې د اوبو د کمښت په اړه سخت اندېښمن دي او وايي، چې اوسني واکمنان باید د نورو چارو ترڅنګ د اوبو په برخه کې هم پانګونې وکړي.
د اوبو برخې څېړونکی او د افغانستان د اوبو او چاپېریال ساتنې د متخصصانو شبکې غړي نجیبالله سدید افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته ویلي: «په کندهار، بلخ، کابل او نورو لویو ښارونو کې د اوبو د ناورین یو بل اړخ د اوبو د بیو لوړېدل دي؛ دا په دې معنا چې هغه کسان چې خپلو کورنیو ته خواړه نهشي برابرولی، اوس باید د اوبو غم هم وخوري. په کندهار کې پر نورو زېربناوو کار کېږي، خو د اوبو په برخه کې هېڅ پانګونه نه ده شوې. له اوبو پرته ژوند ناممکن دی، ستونزې ورځ تر بلې ډېرېږي او حکومت باید د دې ناورین د حل لپاره عاقلانه پرېکړه وکړي».
د کندهار اوسېدونکي وايي، طالبان د اوبو د کمښت او وچکالۍ په څېر بحرانونو د مخنیوي لپاره هېڅ تګلاره نه لري او د دوی دغه بېپروايي به د عامو او بېوزلو خلکو لپاره سختې پایلې ولري.
په افغانستان کې د اوبو کمښت ورځ تر بلې زیاتېږي او ګڼې کورنۍ اړې دي، چې د څښاک اوبو ترلاسه کولو لپاره اوږد مزل وکړي یا له ناپاکو سرچینو استفاده وکړي. د سره صلیب نړۍواله کمېټه وايي، دغه وضعیت د خلکو پر روغتیا، اقتصاد او ټولنیز ثبات جدي اغېز کړی دی.
د سره صلیب نړۍوالې کمیټې د راپور لهمخې، په افغانستان کې د اوبو کمښت د وچکالۍ، د ورښتونو کمښت، د نفوس د چټک زیاتوالي او د ځمکې لاندې اوبو د ټیټېدو له امله لاپسې ډېر شوی دی.
ډېری کورنۍ اړې دي، چې یا له ناپاکه اوبو استفاده وکړي او یا د اوبو د موندلو لپاره اوږد مزل وکړي چې تر ټولو ډېر بار یې د ښځو او ماشومانو پر اوږو دی. په ښارونو لکه کابل، مزارشریف او کندهار کې هم ورته ستونزې شته، چې خلک ورځ تر بلې شخصي څاهګانو او د اوبو ټانکرونو ته اړ کېږي.
د امریکا د کوینز بلفاسټ پوهنتون استاد مایکل سمپل وايي، که طالبان د امریکايي بندیانو د خوشې کولو په اړه د واشنګټن خبرداری له پامه وغورځوي، متحده ایالات به یې پر وړاندې اقدام وکړي.
امریکا د طالبانو په زندانونو کې د خپلو وګړو د خوشې کېدو په اړه طالبانو ته خبرداری ورکړی او ویلي یې دي، چې د طالبانو لهخوا د امریکايي وګړو نه خوشې کول به د یادې ډلې لپاره ښې پایلې ونهلري.
د کوینز بلفاسټ پوهنتون استاد مایکل سمپل له افغانستان انټرنشنل سره په مرکه کې زیاته کړې: «امریکایانو دا ځلې ګواښ کړی چې که چیرې طالبان د دوی خبرداریو ته پاملرنه ونهکړي، نو امریکا مجبوره کېږې چې د طالبانو پر وړاندې اقدام وکړي».
نوموړي ویلي، چې د امریکا د خبرداریو په اړه د طالبانو بېتفاوته کېدل به د یادې ډلې لپاره ډېرې خطرناکې پایلې ولري.
مایکل سمپل زیاته کړې: «که طالبان د امریکايي وګړو نه خوشې کول حیثیتي مسله وګڼې نو دا بیا د دوی لپاره ستره تېروتنه ده».
نوموړي دا څرګندونې پر داسې مهال کړې، چې د طالبانو په زندانونو کې د ډېنس کوېل، محمود شاه حبیبي، پاول اووربي او پاول جکسون په نومونو څلور امریکايي وګړي بندیان دي. د امریکا د ولسمشر مرستیال تازه طالبانو ته خبرداری ورکړی او ویلي یې دي، چې ټرمپ به تر هغه ارام نهشي، څو چې ټول امریکايان خوشې شوي نه وي.
فایننشل ټایمز په خپله سرمقاله کې ویلي چې د امریکا حکومت باید د پاکستان پر نظامي مشرتابه فشار راوړي چې په افغانستان کې بریدونه ودروي او طالبان هم باید له وسله والو سره د مقابلې لپاره تر فشار لاندې راوستل شي او هم وهڅول شي. ورځپاڼه وايي، نړۍ د افغانستان له وضعیت نه ناخبره ده.
فایننشل ټایمز لیکلي، چې د طالبانو له راستنیدو راهیسې نږدې پنځه کاله کې نړۍ په افغانستان کې پرمختګونو ته لږ پام کړی او هیڅ اغیزه یې نه ده کړې.
په دې موده کې طالبانو په عامه ژوند او د زده کړو په برخه کې پر ښځو سخت محدودیتونه لګولي او له پاکستان سره یې اړیکې هم په جدي توګه ترینګلې شوې دي.
د ورځپاڼې په سرمقاله کې ویل شوي، چې په افغانستان کې د امریکا او ناټو د حضور پر مهال پاکستان له واشنګټن سره د همکارۍ پرمهال د طالبانو ملاتړ کاوه او په دې نظر و چې دا ډله کنټرولولی شي، خو له ۲۰۲۱ کال وروسته، د دواړو خواوو ترمنځ اړیکې په چټکۍ سره خرابې شوې دي.
اسلام اباد کابل تورنوي چې بیلتون غوښتونکو جنګیالیو ته پناه ورکوي چې په تیرو څلورو کلونو کې یې په پاکستان کې شاوخوا ۴۰۰۰ کسان وژلي دي.
ورځپاڼې ویلي، چې پاکستان په وروستیو میاشتو کې د کرښې هاخوا هوايي بریدونه کړي دي ځکه چې سیمې ته د لویدیځ پاملرنه کمه شوې ده.
په منځني ختیځ کې جګړې د لویدیځ او سیمه ییزو قدرتونو لکه چین، قطر، سعودي عربستان او ترکیې پام ځانته اړولی دی، ځکه چې کړکیچ مخ په زیاتیدو دی.
ورځپاڼه خبرداری ور کوي، چې د شخړې خپریدل کولی شي په جنوبي او منځنۍ اسیا کې ثبات وګواښي او افغانستان یوځل بیا د ترهګرۍ د تولید مرکز وګرځي.
په دې مقاله کې ویل شوي چې دا پروسه د متحده ایالاتو او چین په ګډون د لویو قدرتونو مداخلې ته اړتیا لري.
د متحده ایالاتو حکومت باید د پاکستان په نظامي مشرتابه فشار راوړي چې له کرښې هاخوا بریدونه ودروي، په داسې حال کې چې طالبان باید له وسله والو سره د مقابلې لپاره هم تر فشار لاندې راوستل شي او هم وهڅول شي
ورځپاڼه د چین رول ته هم اشاره کوي او وايي چې بیجینګ، د پاکستان د مخ پر ودې ځواک او متحد په توګه په افغانستان کې ستراتیژیکې ګټې لري او کولی شي په دې مرحله کې د منځګړي په توګه عمل وکړي.
فایننشل ټایمز ټینګار کوي، چې د اوربند په رامینځته کولو کې د تیرو ناکامیو او د طالبانو د دریځ له بې ثباتۍ سره سره، د دې بحران خطرونه دومره لوړ دي چې نړۍ نور نشي کولی له پامه یې وغورځوي.