رويټرز خبرې اژانس د ځایي رسنیو له قوله راپور ورکړی چې د ټیکساس په پورټ ارټور کې د «والیرو» تیلو د تصفیې په فابریکه کې تر چاودنې وروسته پراخه اورلګیدنه رامنځ ته شوې. راپور زیاتوي چې دغه فابریکه د ورځې د ۳۸۰ زره بېرله تېلو د تصفیې ظرفیت لري.
ځايي رسنیو او چارواکو تر اوسه د زیان او پېښې لامل په اړه څه نه دي ویلي، خو رویټرز د ځایي رسنیو له قوله لیکلي چې ښايي دا چاودنه د صنعتي تودوخې له کبله رامنځ ته شوې وي.
د کولمبیا په سوېل کې د یوې پوځي الوتکې د غورځېدو له امله ۸ کسان مړه او ۸۳ نور ټپیان شوي دي. چارواکي وایي، د پېښې اصلي لامل تر اوسه نه دی روښانه شوی. دا الوتکه چې د "سي-۱۳۰ هرکولس" ډوله وه، د پوتومایو ولایت کې د الوتنې پر مهال لوېدلې ده.
د کولمبیا دفاع وزیر جان پېدرو سانچز وایي، د الوتکې د غورځېدو علت لا هم نه دی معلوم او تر دې دمه داسې هېڅ نښه نه ده لیدل شوې، چې دا پېښه دې د کومو وسلهوالو یا جرمي ډلو د برید پایله وي. هغه زیاته کړې، چې الوتکه د الوتنې لپاره په ښه تخنیکي حالت کې وه او عملې یې هم لازمې وړتیاوې لرلې.
د کولمبیا د هوايي ځواک قوماندان کارلوس سیلوا ویلي، چې په دې الوتکه کې ۱۱۴ مساپر او ۱۱ تنه عمله سپاره وو. د پوتومایو والي په وینا، له مساپرو څخه دوه تنه د پولیسو افسران وو او پاتې ۱۱۲ تنه نور پوځیان وو.
سياېناېن راپور ورکړی، هغه ویډیو یې ارزولې چې د پېښې ځای پهکې تثبیت شوی دی. دا ویډیو ښيي، چې د سي-۱۳۰ هرکولس الوتکه د کاوکایا له هوايي ډګر څخه پورته شوه، خو وروسته د یوې کلیوالې سیمې پر سر ورو ورو خپله لوړه ارتفاع له لاسه ورکړه. د انځورونو لهمخې، الوتکه له هوايي ډګر څخه تر دوو میلو هم کم واټن کې ولوېده.
د پېښې له ځایه اخیستل شوي انځورونه ښيي، چې له دړې وړې شوې الوتکې څخه توره لوخړه او د اور لمبې پورته کېدې.
د سي-۱۳۰ ډوله بار وړونکې الوتکې په نړۍ کې په پراخه کچه کارېږي او دا وړتیا لري، چې په لېرې پرتو سیمو او سختو شرایطو کې هم فعالیت وکړي.
د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د دوشنبې په ورځ وویل چې د امریکا او ایران ترمنځ په وروستیو ۲۴ ساعتونو کې خبرې شوې دي او دواړه خواوو پر «مهمو ټکو» هوکړه کړې او ښايي ډېر ژر د جګړې د پای لپاره یوه هوکړه وشي.
ټرمپ وویل چې د منځني ختیځ لپاره د هغه استازي سټیو ویتکوف او د هغه نږدې سلاکار او زوم جیرډ کوشنر د یکشنبې په ورځ له ایراني چارواکو سره خبرې کړې دي او دا بهیر به د دوشنبې په ورځ هم دوام وکړي.
هغه خبریالانو ته وویل: «موږ ډېرې پیاوړې خبرې درلودې. وګورو چې پایله یې څه کېږي. موږ پر مهمو ټکو، نږدې پر ټولو ټکو موافقه لرو».
ټرمپ وروسته په ټېنېسي ایالت کې وویل چې د یوې هوکړې امکان ډېر لوړ دی: «له ایران سره موږ له ډېر وخت راهیسې خبرې کوو، خو دا ځل هغوی جدي دي».
د مولدویا جمهوریت د پولیسو یوه پخواني چارواکي ویلي، چې له افغانستان څخه اروپا ته د هیرویین قاچاق د اوږدې مودې راهیسې د منظمې جرمې شبکې له لوري کنټرولېده، خو په وروستیو کلونو کې یې د لېږدولو لارې بدلې شوې دي.
د روسي «ایزوستیا» خبري اژانس د راپور له مخې، ولادیمیر چبان، چې د مولداوی د مخدره موادو ضد پولیسو پخوانی مشر و، ویلي چې په ډېرو مواردو کې د قومې ځانګړتیاوو لرونکې جرمې ډلې په دې شبکو کې رول لري.
چبان زیاته کړې: «په هغو قضیو کې چې موږ یې څېړنه کړې، په ډېرو هیرویینو پورې اړوند جرمونو کې د کرد قومې ډلې ښکېلې وې، ځینې یې له کردستان د کارګرانو ګوند سره مخکې اړیکې لرلې.»
هغه همدارنګه ویلي چې د ترکیې چارواکو په دې موضوع کې محتاطانه عمل کاوه او معلومات یې محدودو کسانو ته ورکول، ځکه چې دا مسله د هېواد د کورني امنیت سره تړلې وه.
چبان په خپلو خبرو کې د هیرویینو د لېږدولو دوه اصلي لارې هم تشریح کړي، هغه وایي چې یوه لاره د اذربایجان، گرجستان او روسیې له لارې اروپا ته رسیږي او بله لاره د ترکیې له لارې بلغاریا ته ځي او بیا اروپا ته رسېږي.
د راپور له مخې، د بلغاریا د سرحدي کنټرول د پیاوړتیا له امله، د قاچاق یوه برخه لاره بدله شوې او اوس د هیرویین انتقال له ترکیې څخه اروپا ته په عمده توګه د سمندر له لارې ترسره کېږي.
دا شواهد ښيي چې د افغانستان څخه اروپا ته د نشه يي موادو قاچاق لارې په دوامداره توګه بدلېږي او د امنیتي اقداماتو او سیمهایزو بدلونونو له اغېزو سره مخ دي.
په ورته وخت کې، طالبان د بیا واکمنېدو له وخت راهیسې ادعا کوي چې د افغانستان په کچه د نشه يي موادو د کرنې او قاچاق پر ضد مبارزه کوي او په دې برخه کې یې د پام وړ بریاوې ترلاسه کړي.
چین، نن د دوشنبې په ورځ د منځني ختیځ د شخړې له ټولو لوریو، په ځانګړې توګه له امریکا او اسراییل څخه وغوښتل چې پوځي عملیات ودروي، او خبرداری یې ورکړ چې که جګړه وغځېږي، د "زیانمنونکي دورې" سبب ګرځي.
د چین د منځني ختیځ ځانګړي استازي، ژای جون، په یوه خبري غونډه کې ویلي: «هغه څوک چې زنګ وتړل، باید هماغه یې خلاص کړي.» نوموړي دا څرګندونې وروسته له هغه وکړې چې د سعودي عربستان، متحده عرب امارات او کویت سفرونه یې کړي و.
په یوې بلې خبري غونډه کې د چین د بهرنیو چارو ویاند لین جیان خبرداری ورکړ چې د ځواک کارول یوازې د "زیانمنونکي دورې" سبب کېږي او دا جګړه باید پیل شوې نه وای.
هغه زیاته کړه: «که شخړې وغځېږي او شدیدېږي، ټول سیمه به په ګډوډۍ کې ډوبه شي.»
بل لور ته د چارو کارپوهان وایي، چې دا حالت کولی شي د نړیوالې اقتصادي ودې مخه ونیسي او د چین د صادراتو غوښتنه کمزوري کړي.
د افغانستان لپاره د بریتانیا ځانګړي استازي ریچارډ لینډسي ویلي، په داسې حال کې چې په افغانستان کې نوی تعلیمي کال پیلېږي، میلیونونه نجونې یو ځل بیا د زدهکړې له حق څخه بې برخې شوې دي.
نوموړي ټینګار کړی چې له زدهکړو څخه د ښځو او نجونو محرومول د هېواد راتلونکې زیانمنوي او د افغانستان د ټولو ټولنو پرمختګ ټکنی کوي.
لینډسي زیاته کړې چې زدهکړه باید د ټولو لپاره برابره او د لاسرسی وړ وي، څو د افغانستان د دوامدار پرمختګ لپاره بنسټونه پیاوړي شي.
په افغانستان کې تعلیمي کال په داسې حال کې پیلېږي چې په هېواد کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته، د نجونو پر زدهکړو پراخ محدودیتونه لګول شوي دي. له شپږم ټولګي پورته د نجونو ښوونځي تړل شوي او ښځې له پوهنتونونو څخه منع شوې دي.
دغه بندیزونه له د ۲۰۲۱ کال راهیسې دوام لري او په نړیواله کچه یې پراخ غبرګونونه راپارولي دي. د بشري حقونو سازمانونه او نړیوالې ادارې دا پرېکړې د نجونو د بنسټیزو حقونو ښکاره سرغړونه بولي.
کارپوهان وايي چې د نجونو له زدهکړو محرومول نه یوازې د فردي ودې مخه نیسي، بلکې د افغانستان پر اقتصادي، ټولنیز او کلتوري پرمختګ هم ژور منفي اغېز کوي.