د حماسي غوسې د عملیاتو درې اوونۍ

د کولمبیا دفاع وزیر جان پېدرو سانچز وایي، د الوتکې د غورځېدو علت لا هم نه دی معلوم او تر دې دمه داسې هېڅ نښه نه ده لیدل شوې، چې دا پېښه دې د کومو وسله‌والو یا جرمي ډلو د برید پایله وي. هغه زیاته کړې، چې الوتکه د الوتنې لپاره په ښه تخنیکي حالت کې وه او عملې یې هم لازمې وړتیاوې لرلې.

د کولمبیا د هوايي ځواک قوماندان کارلوس سیلوا ویلي، چې په دې الوتکه کې ۱۱۴ مساپر او ۱۱ تنه عمله سپاره وو. د پوتومایو والي په وینا، له مساپرو څخه دوه تنه د پولیسو افسران وو او پاتې ۱۱۲ تنه نور پوځیان وو.

سي‌اېن‌اېن راپور ورکړی، هغه ویډیو یې ارزولې چې د پېښې ځای په‌کې تثبیت شوی دی. دا ویډیو ښيي، چې د سي-۱۳۰ هرکولس الوتکه د کاوکایا له هوايي ډګر څخه پورته شوه، خو وروسته د یوې کلیوالې سیمې پر سر ورو ورو خپله لوړه ارتفاع له لاسه ورکړه. د انځورونو له‌مخې، الوتکه له هوايي ډګر څخه تر دوو میلو هم کم واټن کې ولوېده.

د پېښې له ځایه اخیستل شوي انځورونه ښيي، چې له دړې وړې شوې الوتکې څخه توره لوخړه او د اور لمبې پورته کېدې.

د سي-۱۳۰ ډوله بار وړونکې الوتکې په نړۍ کې په پراخه کچه کارېږي او دا وړتیا لري، چې په لېرې پرتو سیمو او سختو شرایطو کې هم فعالیت وکړي.

ټرمپ وویل چې د منځني ختیځ لپاره د هغه استازي سټیو ویتکوف او د هغه نږدې سلاکار او زوم جیرډ کوشنر د یکشنبې په ورځ له ایراني چارواکو سره خبرې کړې دي او دا بهیر به د دوشنبې په ورځ هم دوام وکړي.

هغه خبریالانو ته وویل: «موږ ډېرې پیاوړې خبرې درلودې. وګورو چې پایله یې څه کېږي. موږ پر مهمو ټکو، نږدې پر ټولو ټکو موافقه لرو».

ټرمپ وروسته په ټېنېسي ایالت کې وویل چې د یوې هوکړې امکان ډېر لوړ دی: «له ایران سره موږ له ډېر وخت راهیسې خبرې کوو، خو دا ځل هغوی جدي دي».

د روسي «ایزوستیا» خبري اژانس د راپور له مخې، ولادیمیر چبان، چې د مولداوی د مخدره موادو ضد پولیسو پخوانی مشر و، ویلي چې په ډېرو مواردو کې د قومې ځانګړتیاوو لرونکې جرمې ډلې په دې شبکو کې رول لري.

چبان زیاته کړې: «په هغو قضیو کې چې موږ یې څېړنه کړې، په ډېرو هیرویینو پورې اړوند جرمونو کې د کرد قومې ډلې ښکېلې وې، ځینې یې له کردستان د کارګرانو ګوند سره مخکې اړیکې لرلې.»

هغه همدارنګه ویلي چې د ترکیې چارواکو په دې موضوع کې محتاطانه عمل کاوه او معلومات یې محدودو کسانو ته ورکول، ځکه چې دا مسله د هېواد د کورني امنیت سره تړلې وه.

چبان په خپلو خبرو کې د هیرویینو د لېږدولو دوه اصلي لارې هم تشریح کړي، هغه وایي چې یوه لاره د اذربایجان، گرجستان او روسیې له لارې اروپا ته رسیږي او بله لاره د ترکیې له لارې بلغاریا ته ځي او بیا اروپا ته رسېږي.

د راپور له مخې، د بلغاریا د سرحدي کنټرول د پیاوړتیا له امله، د قاچاق یوه برخه لاره بدله شوې او اوس د هیرویین انتقال له ترکیې څخه اروپا ته په عمده توګه د سمندر له لارې ترسره کېږي.

دا شواهد ښيي چې د افغانستان څخه اروپا ته د نشه يي موادو قاچاق لارې په دوامداره توګه بدلېږي او د امنیتي اقداماتو او سیمه‌ایزو بدلونونو له اغېزو سره مخ دي.

په ورته وخت کې، طالبان د بیا واکمنېدو له وخت راهیسې ادعا کوي چې د افغانستان په کچه د نشه يي موادو د کرنې او قاچاق پر ضد مبارزه کوي او په دې برخه کې یې د پام وړ بریاوې ترلاسه کړي.

د چین د منځني ختیځ ځانګړي استازي، ژای جون، په یوه خبري غونډه کې ویلي: «هغه څوک چې زنګ وتړل، باید هماغه یې خلاص کړي.» نوموړي دا څرګندونې وروسته له هغه وکړې چې د سعودي عربستان، متحده عرب امارات او کویت سفرونه یې کړي و.

په یوې بلې خبري غونډه کې د چین د بهرنیو چارو ویاند لین جیان خبرداری ورکړ چې د ځواک کارول یوازې د "زیانمنونکي دورې" سبب کېږي او دا جګړه باید پیل شوې نه وای.

هغه زیاته کړه: «که شخړې وغځېږي او شدیدېږي، ټول سیمه به په ګډوډۍ کې ډوبه شي.»

بل لور ته د چارو کارپوهان وایي، چې دا حالت کولی شي د نړیوالې اقتصادي ودې مخه ونیسي او د چین د صادراتو غوښتنه کمزوري کړي.

نوموړي ټینګار کړی چې له زده‌کړو څخه د ښځو او نجونو محرومول د هېواد راتلونکې زیانمنوي او د افغانستان د ټولو ټولنو پرمختګ ټکنی کوي.

لینډسي زیاته کړې چې زده‌کړه باید د ټولو لپاره برابره او د لاسرسی وړ وي، څو د افغانستان د دوامدار پرمختګ لپاره بنسټونه پیاوړي شي.

په افغانستان کې تعلیمي کال په داسې حال کې پیلېږي چې په هېواد کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته، د نجونو پر زده‌کړو پراخ محدودیتونه لګول شوي دي. له شپږم ټولګي پورته د نجونو ښوونځي تړل شوي او ښځې له پوهنتونونو څخه منع شوې دي.

دغه بندیزونه له د ۲۰۲۱ کال راهیسې دوام لري او په نړیواله کچه یې پراخ غبرګونونه راپارولي دي. د بشري حقونو سازمانونه او نړیوالې ادارې دا پرېکړې د نجونو د بنسټیزو حقونو ښکاره سرغړونه بولي.

کارپوهان وايي چې د نجونو له زده‌کړو محرومول نه یوازې د فردي ودې مخه نیسي، بلکې د افغانستان پر اقتصادي، ټولنیز او کلتوري پرمختګ هم ژور منفي اغېز کوي.