د ملګرو ملتونو کارپوهانو پر پاکستان او افغانستان غږ وکړ، چې باید تازه اوربند اعلان کړي او د سولې هوکړې ته ورسیږي. کاپوهانو د پاکستان بریدونه غیر قانوني ګڼلي او وايي، اسلام اباد داسې معتبر شواهد نه دي وړاندې کړي چې وښيي ټي ټي پي د طالبانو په امر په پاکستان کې بریدونه کړي وي.
په جینوا کې د ملګرو ملتونو کارپوهانو د سې شنبې په ورځ په یوه اعلامیه کې وویل، چې دوی له پاکستان او طالبانو غواړي دایمي اوربند ومني، د شخړې اصلي لاملونه حل کړي او له نړیوالو قوانینو د سرغړونو په تړاو حساب ور کړي.
د ۲۰۲۶ کال د فبرورۍ له ۲۶مې راهیسې په افغانستان کې لږ تر لږه ۲۸۹ ملکیان وژل شوي یا ټپیان شوي دي، چې ۷۶ کسان پکې وژل شوي او ۲۱۳ ټپیان دي، او له ۱۱۵ زرو ډېر خلک بې ځایه شوي دي.
ملکی زیربناوې، لکه روغتیايي مرکزونه، کورونه، بازارونه او د بې ځایه شویو خلکو ځایونه زیانمن شوي دي. ښوونځي او لارې تړل شوې او سوداګري ځنډول شوې ده.
د کارپوهانو په وینا، د مارچ پر۱۶مه د پاکستان هوایي برید چې د درملنې پر مرکز شوی، ښايي سلګونه کسان پکې وژل شوي او ټپیان شوي وي. کارپوهانو وویل: «موږ دا برید غندو، د قربانیانو له کورنیو سره خپله ژوره خواخوږي څرګندوو او د ټپيانو د ژر رغېدو هیله کوو».
هغوی د طالبانو په بریدونو کې په پاکستان کې هم د ملکیانو پرمرګ ژوبلې، بې ځایه کېدو او د ښوونځیو پر تړل کېدو اندېښنه ښودلې ده.
کارپوهانو غوښتنه کړې، چې ټولې خواوې د نړیوالو بشري حقوقو او نړیوال بشردوستانه قانون درناوی وکړي، په ځانګړې توګه ملکي وګړي او ملکی تاسیسات خوندي وساتي، ټولې احتمالي سرغړونې په شفافه، خپلواکه او بې پرې توګه وڅېړي، عاملان محاکمه شي او قربانیانو ته جبران ورکړل شي.
پاکستان ادعا کړې چې دا بریدونه له ټي ټي پي د طالبانو د ملاتړ په ځواب کې دي، خو طالبان یې ردوي.
کارپوهانو ټینګار کړی چې ټولې ادارې او طالبان باید د ټي ټي پي په څېر وسله والو نه خلک خوندي کړي.
کارپوهانو وویل: « پر افغانستان د پاکستان برید د ځواک د استعمال له بندیز سرغړونه ده او دلته پرته له دې چې طالبانو پر پاکستان برید کړی وي یایې ټي ټي پي جنګیالي ور لیږلي وي، د ځاني دفاع حق نشته».
هغوی زیاته کړې چې پاکستان لا داسې معتبر شواهد نه دي وړاندې کړي چې وښيي ټي ټي پي د دوی په خاوره کې د طالبانو په امر یا تر کنټرول لاندې بریدونه کړي وي.
د یادو کارپوهانو په وینا، د نړیوالې محکمې پرېکړه ښيي چې یوازې د وسله والو ډلو موجودیت د بل هېواد لپاره د ځاني دفاع حق نه جوړوي او پاکستان د ملګرو ملتونو امنیت شورا ته د ځاني دفاع د ادعا خبر نه دی ورکړی.
کارپوهانو ویلي، «د غیر قانوني ځواک استعمال دا معنا لري چې پاکستان د دې بریدونو د ټولو قربانیانو د ژوند حق تر پښو لاندې کړی دی. ځینې بریدونه چې ملکیان پکې وژل شوي، ښايي له نړیوال بشردوستانه قانون سرغړونه هم وي».
هغوی څرګنده کړې چې «حکومتونه مکلف دي خلک له ترهګرۍ وساتي، خو باید دا په بشپړه توګه د نړیوال قانون په رعایت وکړي».
هغوی ټینګار کړی، چې د نړیوال قانون له مخې، اړوندې خواوې باید د شخړو سوله ییز حل ته لاره پیدا کړي، چې نړیوال امنیت ته خطر پېښوي.
ملګرو ملتونو د کابل د روږدو درملنې پر مرکز د پاکستان په هوايي بریدونو کې د۱۴۳کسانووژل کېدل تایید کړي، خو طالبان دغه شمېر۴۰۰تنه ښيي او دوه تنه ټپیان نن مړه شوي دي.
یوناماپه خپل یوه رپوټ کې ویلي، چې د فېبرورۍ له وروستیو څخه تر نن پورې له ۷۵ تر ۲۱۲ پورې ملکي افغانان وژل شوي او سلګونه نور ټپیان دي.
دا لویه پوښتنه لا هم پاتې ده، چې ملکي وګړي په نښه کیږي، پاکستان ولې د طالبانو لوړ پوړي مشران نه په نښه کوي؟
د پاکستان د جګړې محاسبه څه ده؟
د ایران، ټي ټي پي او القاعدې د مشرتابه د له منځه وړو ستراتیژیو ته په پام، په جنګیالیو ډلو کې، چې ډېری په مذهبي باورونو جګړې کوي، د مشرانو هدف ګرځول سملاسي د نوې مشرتابه د زیږون لامل ګرځي او دا کله کله تر لومړنۍ هغې راډیکاله او ننګوونکې وي.
د پاکستان د پوځ پخوانی جنرال انعام الحق وايي چې اسلاماباد د طالبانو پر ضد بشپړه جګړه نه کوي، بلکې یو کلبریټډ یا محاسبه شوی فشار کاروي. د نوموړي په وینا، پاکستان په شعوري ډول د طالبانو مشرتابه نه په نښه کوي، او له حاکم نظام سره اړیکې هم نه پرې کوي خو د وسلو ډیپوګان، منځنۍ کچې قوماندانان او سرحدي پوستې یې په نښه کوي، ځکه پاکستان غواړي طالبان تر فشار لاندې وساتي .
جنرال انعام الحق ټینګار کوي چې پاکستان نه غواړي داسې «سره کرښه» تېره کړي چې جګړه په بشپړ ناورین بدله کړي.
هغه وايي، چې په اسلاماباد کې یوه مهمه اندېښنه دا ده چې که د طالبانو ستر مشران ووژل شي، په افغانستان کې به د ځواک تشه رامنځته شي، نښتې به پراخې شي، بېثباتي به د خیبر پښتونخوا او بلوچستان امنیت لا خراب کړي چې پاکستان ته یې بیا کنټرول سختېدلی شي.
د پاکستان یوه ارزونه داده چې د طالبانو لپاره یوهمنظمه بدیل مشرتابه نه شته او د هغوی رهبرۍ سقوط به ټولې سیمې ته خطر پېښ کړي.هغه بهرنۍ وسله والې ډلې، چې دمګړۍ د طالبانو تر اغیز او کنټرول لاندې دي، د طالبانو د مشرتابه د له منځه تلو په صورت کې چین، د منځنۍ اسیا هېوادونو او خپله پاکستان ته سرایت کولای شي.
له همدې امله د اسلام اباد یو انتخاب د طالبانو په منځ کې همکارۍ ته د متمایلو ډلو لټول دي.
د جنرال انعام الحق له نظره، اسلاماباد د طالبانو دننه د نفوذ شبکې هم لټوي. د حقاني شبکې په څېر ډلې «نسبتاً ځان ته نږدې» ګڼي، خو پر نورو ډلو، چې له پاکستان سره کمه همغږي لري، فشار زیاتوي.
د پاکستان په هوايي بریدونو کې هدف ګرځول شوې ډېری سیمې د حقانیانو له نفوذه بهر سیمې دي.
د سیمه ییزو سرچینو د معلوماتو له مخې، پر ډیورنډ کرښه ډېری جنګېدونکي طالبان د کندهار د حوزې دي، چې له ملا هبت الله سره تړاو لري او د حقانیانو ونډه پکې کمه ده. سرچینې ددې یو لامل دا هم ګڼي، چې هبت الله اخوندزاده د افغانستان په جنوب لویدیزو ولسوالیو کې ډېری ځان ته نږدې کسان پر پوځي او حکومتي دندو ګومارلي دي.
جنرال انعام الحق د طالبانو ترمنځ د اسلام اباد دغسې وېش یو ډول «د داخلي توازن» سیاست ګڼي، څو د طالبانو جوړښت پر خپل ځای پاتې شي.
یو شمېر افغان شنونکي هم دغه لید ته ورته نظرونه لري او د طالبانو د مشرتابه هدف ګرځول یو « انتخاب» ګڼي.
د پوځي چارو کارپوه او د کابل پوهنتون پخوانی استاد پوهاند عظیم رحیمي وايي، چېد پاکستان لپاره د طالبانو د مشرتابه هدف ګرځول یو انتخاب دی، خوپه عاجله او دوامداره توګه یې نه کاروي. هغه زیاته کړه: «یوازې هغه وخت به دا انتخاب کاروي چې «ضرورت» او «سیاسي او امنیتي محاسبه» موجوده وي، پاکستان په دې وخت کې کله هم په حقيقي ډول د طالبانو د رژیم سقوط نه غواړي، بلکې محدود فشارکاروي».
نوموړی وايي، په سیمهییزه کچه، د عراق او افغانستان د تېرو جګړو تجربې پاکستان دې پایلې ته رسولی چې د واکمن نظام ړنګول اوږدمهاله بحران زېږوي.
ولې د ټي ټي پي مشران نه په نښه کیږي؟
د فبروري له ۲۷مې نه د مارچ تر ۱۳مې پورې په افغانستان کې د پاکستان د هوايي بریدونو غوڅ اهداف د طالبانو سرحدي پوستې، لواوې، کنډکونه او د وسلو او مهماتو مرکزونه ثابت شوي.
د پاکستان د پوځ پخوانی ډګروال محمود شاه وايي، چېله طالبانو سره د پاکستان د شخړې اصلي محرک د تحریک طالبان پاکستان فعالیتونه دي. د هغه په وینا،د طالبانو له واک ته رسېدا وروسته په قبایلي سیمو کې بریدونه ډېر شوي، پر پوځي اډو او پولیسو بریدونه زیات شوي او د سرحدي پوستو د نیولو هڅې زیاتې شوېي چې له امله یې د پاکستان اندېښنې زیاتې شوې دي.
نوموړیزیاتوي، «پاکستان په پیل کې هڅه وکړه چې له طالبانو سره خبرې وکړي، خو له ناکامۍ وروسته هوايي بریدونو ته اړ شو».
خو پاکستاني طالبان، چې اسلام اباد پر افغانستان خپل بریدونه پرې توجیه کوي، په دغو بریدونو کې نه دي په نښه شوي، یا لږترلږه شواهد او اسناد یې له رسنیو سره نه دي شریک شوي.
په افغانستان او قبایلي سیمو کې سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د پاکستاني طالبانو ځینې مشران پر افغانستان له بریدونو سره هممهاله په پاکستان کې د خپل نفوذ سیمو ته ستانه شوي دي. پر دې سربېره د خیبر پښتونخوا په قبایلي ولسوالیو او حتا د پېښور، بنو، لکي مروت او مردان په څېر ښارونو په شاوخوا کې د ټي ټي پي د فعالیت او نفوذ ښودنې مانورې هم ډېرې شوې دي.
دې ته په پام، د پاکستان د هوايي بریدونو د هدف په اړه ابهامات پر خپل ځای پاتې دي.
که هدف پاکستاني وسله وال وي، په بګرام هوايي ډګر، کابل او هغو قول اردوګانو ولې بریدونه کیږي، چې د ټي ټي حضور پکې نشته او نه یې هم هلته تراوسه د مرکزونو موجودیت تثبیت شوی؟
په دې اړه د ګڼو شنونکو باور دادی، چې اسلام اباد په افغانستان کې د امریکايي وسلو له منځه وړل غواړي، چې د امریکا او پاکستان دواړو له ګډو ګټو سره تړلې مساله ده.
معتبر راپورونه چې د امریکا متحده ایالاتو د رسمي ادارو او رسنیو له لوري خپاره شوي، ښيي چې د ۲۰۰۴ څخه تر ۲۰۱۶ کلونو پورې امریکا متحده ایالاتو د افغانستان ملي پوځ او پولیسو ته د بېلابېلو ډولونو ۵۹۹,۶۹۰ میله وسلې چې سپکې او درنې وسلې پکې شاملې دي، مرسته کړې دي. په دې وسلو کې ډېری یې سپکې وسلې وې؛ لکه M16، M4، او سنایپر ټوپکونه چې شمېر یې ۳۵۸,۵۳۰ میله ته رسېږي. ډېری دغه وسلې د افغانستان ملي پوځ ته سپارل شوې وې.
په همدې موده کې ۱۶,۱۹۱ د ملاتړ وسایل؛ لکه د شپې لید دوربینونه، مخابراتي مانیټرې، کوچني کشفي الوتکې (ScanEagle) او کشفي بالونونه هم امنیتي او دفاعي ځواکونو ته ورکړل شوي دي، چې په دې کې تر ټولو زیات د شپې لید دوربینونه وو چې شمېر ۱۶,۰۳۵ و.
په هوايي برخه کې د ۲۰۰۴ څخه تر ۲۰۱۶ پورې په ټولیز ډول ۲۰۸ الوتکې چې پکې MI-17 او MD-530 هېلیکوپټرونه (۱۱۰ الوتکې)، د ترانسپورتي الوتکو ډولونه؛ لکه C-208، C-128، C-130، T-182، G-222، AN-32 (۶۰ الوتکې)، د برید وړتیا لرونکي A-29 الوتکې (۲۰ الوتکې) او کشفي الوتکې PC-12 (۱۸ الوتکې) شاملې وې، امنیتي او دفاعي ځواکونو ته مرسته شوې دي.
همدارنګه، امریکا متحده ایالاتو په همدې موده کې ۷۵,۸۹۸ د بېلابېلو ډولونو وسایط؛ لکه رینجر، هاموي، لارۍ او ټانکونه د افغانستان امنیتي او دفاعي ځواکونو ته مرسته کړې دي. په دې کې تر ټولو زیات ۴۲,۶۰۴ رینجر موټرونه او ۲۲,۱۷۴ هاموي وسایط شامل وو. دغه دوه ډوله وسایط په امنیتي او دفاعي ځواکونو کې ورځني ډېر کارېدونکي وسایل وو، چې یوه برخه یې د چاودنو، انتحاري بریدونو او اوږدمهاله کارونې له امله خپل قابلیت له لاسه ورکړی و.
پاکستان د ملګرو ملتونو امنیت شورا ته په تېرو پنځو کلونو کې په مکرر ډول له هغو امریکايي وسلو شکایت کړی، چې له افغان ځواکونو او متحده ایالاتو نه افغان طالبانو ته پاتې شوې او ددې وسلو یوه برخه د ټي ټي پي د جنګیالیو لاس ته لوېدلې ده.
د طالبانو حکومت په رسمي ډول منلې، چې دوه ځله یې د ټي ټي پي او پاکستاني طالبانو ترمنځ د خبرو اترو منځګړتوب کړی او ۹۰ سلنه ددوی ترمنځ په خبرو کې پرمختګ شوی و، خو د پاکستان په پوځي مشرتابه کې بدلون او د عمران خان د حکومت نسکورېدو دغه هڅې بې پایلې کړې.
د طالبانو په منځ کې یوه ستره برخه مشران له پاکستان سره په اړیکو کې یو خنډ د دغه هېواد نوې مشرتابه ګڼي، چې دوی ورته « خاصه حلقه» وايي. د هغوی په باور، د پوځ نوې مشرتابه له پاکستاني وسله والو سره خبرې اترې ردوي او هغوی د وسلې اېښودو ته رابولي.
دغو ابهاماتو او د ټي ټي پي او طالبانو د مشرتابه نه هدف ګرځېدو، د طالبانو او پاکستان ترمنځ جګړې په تړاو د توطیې تیوري هم پیاوړې کړې ده.
د سیاسيچارو شنونکی روښان کروړ روان کړکېچ ته د شک یا «مهندسي شوې جګړې» په سترګه ګوري.
د هغه له نظره، بهرني ګواښونه کله ناکله هيوادونه جوړوي او پیاوړی کوي.
هغه وايي، « پر کابل د پاکستان برید طالبانو ته ډير فرصتونه په لاس کې ورکړل چې ولسي ملاتړ ومومي. د ټي ټي پي او طالبانو مشرتابه نه په نښه کول د دې ګواهي ورکوي، چې جګړه مهندسي شوې ده».
خو د لاهور پوهنتون استاد محمد فیاض د پاکستان بهرنۍ تګلاره په وروستیو دوو کلونو کې “منظمه او همغږې شوې” بولي. د ده په اند،پاکستان نه غواړي یو نوی کورنی یا سیمهییز بحران جوړ کړي، غواړي سرحدونه خوندي کړي، اقتصاد ته لومړیتوب ورکړياو په افغانستان کې د رژیم بقا ته زیان و نه رسوي.
د نوموړي په وینا، د طالبانو پر ضد د جګړې پراخول د راډیکالیزم څپه زیاتوي او اسلاماباد هڅه کوي چې یوازېټي ټي پيد “فوري ګواښ” په توګه مهار کړي، نه دا چې د طالبانو واکمني په نښه کړي.
د هغه په باور، پاکستان پوهېږي چې د طالبانو مشرتابه له منځه وړل د یوې پراخې خونړۍ تشې لامل کېږي او اسلاماباد غواړي، یوازې طالبان تر فشار لاندې وساتي.
خو ددې جګړې له پیل راهیسې د افغانستان او پاکستان ترمنځ سوداګریزې لارې ټولې تړلې دي، طالبانو د پاکستان پرځای له منځنۍ اسیا او هند سره پر سوداګرۍ تمرکز کړی او د دواړو هېوادونو ترمنځ اوسنۍ پولې له تاوتریخوالي او ناکراریو سره مخ دي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار پر افغانستان د بریدونو په تړاو ویلي، چې دغه عملیات د اسلام اباد د ترهګرۍ ضد ستراتیژۍ یوه برخه دي، خو د جګړې له پایلو ښکاري، چې په دغو بریدونو کې اهداف روښانه نه دي.
د شنونکو په باور، په ظاهره دا بریدونه د ټي ټي پي د ګواښ د مهارولو لپاره توجیه کېږي، خو په عمل کې نه د ټي ټي پي مشران په نښه شوي او نه هم په طالبانو کې د هغوی ملاتړي په نښه شوي، برعکس ملکي مرګ ژوبله رامنځته شوې او په لسګونو زره خلک د ډیورنډ کرښې په دواړو غاړو کې له خپلو سیمو بې ځایه شوي. له خلکو او امنیتي تدابیرو نه د سیمې تشېدل ډیورنډ کرښه د ناامنیو له نویو څپو سره مخ کولای شي.
شنونکي د دغه حالت څو احتمالي تعبیرونه ښيي؛ یا دا چې پاکستان خپله ستراتېژي لا نه ده تثبیت کړې او د ازمویښتي فشار سیاست تعقیبوي، یا دا چې اصلي اهداف تر رسمي اعلانونو ډېر پېچلي او پټ دي.