د ماشومانو د ژغورنې ادارې ویلي، چې د افغانستان په شمالي ولایتونو کې د سختې وچکالۍ له امله ماشومان ښوونځیو ته د تګ پر ځای شاقه کارونو ته اړ شوي دي او هلته د هرو پنځو ماشومانو له ډلې یوازې یو یې ښوونځي ته ځي.
د ماشومانو د ژغورنې ادارې په خپل نوي راپور کې خبرداری ورکړی، چې په شمالي ولایتونو کې د اوبو سخت کمښت او پرلهپسې وچکالۍ د ماشومانو ژوند له جدي ګواښ سره مخ کړی دی.
یادې ادارې د ۲۰۲۵ کال په سپټمبر کې په بلخ، جوزجان، سرپل او فاریاب ولایتونو کې د ۵۳۵ کورنیو په منځ کې څېړنه ترسره کړې او د یادې ارزونې لهمخې یې په خپل راپور کې ویلي، چې په یادو ولایتونو کې د وچکالۍ له امله د للمي غنمو ۸۰ سلنه فصلونه لهمنځه تللي، چې له امله یې کورنیو د عاید سرچینې له لاسه ورکړي او ماشومان یې د کار کولو لپاره ښارونو ته لېږلي دي.
په راپور کې راغلي، چې د سختې وچکالۍ له امله له هرو درېیو څخه د دوو برخو کورنیو غړو ویلي، چې د ژوند د سختېدو له امله یې ماشومان درنو کارونو ته اړ شوي دي او د یادې ادارې د ارزونې لهمخې، د هرو پنځو ماشومانو له ډلې یې یوازې یو ماشوم ښوونځي ته ځي.
د یادې ادارې موندنې ښيي، چې د کورنیو مالي ستونزې او د نفقې برابرولو لپاره د ماشومانو مجبوریت د دې لامل شوی، چې ۷۹ سلنه ماشومان ښوونځي ته د تګ فرصت له لاسه ورکړي.
په دغه راپور کې د خوړو د څار نړۍوالې ادارې له قوله ویل شوي، چې د شدیدې خوارځواکۍ سره مخ د ۳،۷ میلیونه کم عمره ماشومانو ترڅنګ شاوخوا ۹ میلیونه ماشومان له سختې لوږې سره مخ دي.
په افغانستان کې د ماشومانو د ژغورنې ادارې رییس بوجار هوکسا ویلي: «وچکالي په خاموشۍ سره د ماشومانو ژوند تباه کوي. د اوبو د سخت کمښت د څلور کلنې دورې له امله ماشومان وږي دي، کار ته اړ شوي او له ښوونځیو بېبرخې پاتې دي. ځمکه وچه شوې او د خلکو معیشت لهمنځه تللی. ماشومان باید د دغه اقلیمي ناورین بیه پرې نهکړي».
نوموړي پر مرسته کوونکو غږ کړی، چې په بېړنۍ توګه مالي مرستې زیاتې کړي تر څو د ډېرو ماشومانو د کار او لوږې مخه ونیول شي.
دغه امریکايي وګړي چې په تېرو نږدې پنځو کلونو کې نیول شوي، ځینو یې په افغانستان کې په بېلابېلو برخو کې فعالیت کاوه او ان ځینې یې له یوې لسیزې راهیسې په افغانستان کې مېشت وو.
د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ بیا د یادو امریکایي وګړو د نه خوشې کېدو په تړاو په وار وار پر طالبانو تندې نیوکې هم کړې دي.
د بندیانو د خوشې کولو په برخه کې د امریکا د ولسمشر ډونالډ ټرمپ ځانګړي استازي ادم بولر، د افغانستان لپاره د امریکا پخواني استازي زلمي خلیلزاد او د قطر هېواد منځګړیتوب مهم رول درلود.
لومړی امریکايي وګړی رایان کوربټ چې یو سوداګر و، د ۱۴۰۱ کال د زمري په ۱۹مه نیول شوی و. نوموړی د ۸۹۵ ورځو بند تېرولو وروسته د ۱۴۰۳ کال د کب په ۲مه نېټه د طالبانو له زندان څخه خوشې شو. کوربټ له ډېرو کلونو راهیسې له خپلې کورنۍ سره په افغانستان کې مېشت و.
دا په داسې حال کې ده، چې له کوربټ سره ویلیام مککنتي هم په همدې نېټه خوشې شو.
داسې ویل کېږي، چې د دغو دوو امریکايي وګړو په بدل کې د محمدخان په نوم کس چې په امریکا کې د نشهيي توکو د قاچاق او ترهګرۍ په تور په عمر بند سزا محکوم شوی و، خوشې شو.
ورپسې د جورج ګلزمن په نوم یو سیلاني او د امریکايي هوايي شرکت تخنیکي کارکوونکی چې د ۱۴۰۱ کال د لیندۍ په ۲۱مه نیول شوی و، د ۸۲۹ ورځو بند وروسته د ۱۴۰۴ کال د وري میاشتې په لومړۍ نېټه خوشې شو.
د یاد امریکايي وګړي د خوشې کېدو لپاره د افغانستان لپاره د امریکا پخواني استازي زلمي خلیلزاد او د بندیانو په چارو کې د ټرمپ استازي ادمبولر کابل ته سفرونه هم لرل او په یادو سفرونو کې یې د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي سره مخامخ لیدنې هم وکړي.
د دغه امریکايي زنداني د خوشې کېدو په بدل کې کوم معلومات نه دي ورکړل شوي، خو د هغه له خوشې کېدو سره سم امریکا د طالبانو د کورنیو چارو وزیر سراجالدین حقاني د نیولو پر سر د ۱۰ میلیونو ډالرو انعام لغوه کړ.
وروسته د فيهال په نوم یوه بله امریکايي وګړې د طالبانو له بند څخه ازاده شوه.
فيهال په مرستندویه او تعلیمي پروژو کې کار کاوه چې د ۱۴۰۳ کال د سلواغې میاشتې په ۱۳مه نېټه د طالبانو لهخوا نېول شوې وه او تر ۵۶ ورځني بند وروسته د ۱۴۰۴ کال د وري په ۱۰ خوشې شوه.
وروسته د ۱۴۰۳ کال د تلې میاشتې په ۷مه نېټه امیر امیري هم له ۳۰۰ ورځني بند وروسته خوشې شو. په افغانستان کې د یاد کس د فعالیتونو په اړه جزییات نه دي شریک شوي.
ډینس کویل وروستی امریکايي وګړی و، چې د طالبانو له زندان څخه څو ورځې مخکې خوشې شو. نوموړی د ژبو څېړونکی دی چې په افغانستان کې یې ۱۷ کاله ژوند کړی و. ډینس کویل د ۱۴۰۳ کال د سلواغې په اتمه نېټه نیول شوی و او له ۴۲۱ ورځني بند وروسته د ۱۴۰۵ کال د وري په څلورمه نېټه خوشې شو.
طالبانو یاد امریکايي وګړی د هبتالله په امر خوشې کړ. د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت ویلي و، چې هبتالله اخوندزاده ته د ډینس د مور لیک رسېدلی و او نوموړی یې د شفقت لهمخې خوشې کړ.
دا په داسې حال کې ده، چې درې تنه امریکايي وګړي محمودشاه حبیبي، پاول اوربي او پولینیسس جکسن لا هم د طالبانو په بند کې دي.
په دې لړ کې د افغان ـ امریکایي وګړي محمودشاه حبیبي قضیه تر ټولو جنجالي ده، ځکه طالبان د هغه نیول په رسمي ډول نهمني او په اړه یې ناخبري ښيي.
خو محمودشاه حبیبي په کابل کې د القاعده د مشر اېمن الظواهري له وژل کېدو څو ورځې وروسته د ۱۴۰۱ کال د زمري په ۱۹مه نېټه د طالبانو د استخباراتو لهخوا ونیول شو او د ۱۳۲۳ ورځو په تېرېدو سره لا هم د طالبانو په بند کې دی.
واشنګټن پر طالبانو د فشار راوړلو په موخه په همدې میاشت کې د امریکا د بهرنیو چارو وزارت افغانستان د «غېر قانوني نیونو» د ملاتړو هېوادونو په نوملړ کې شامل کړ.
تر دې وړاندې د ټرمپ استازي ادام بولر د امریکايي وګړو د ناقانونه بندي کولو په نوملړ کې د افغانستان شاملېدو ته په اشارې ویلي وو، داسې هېوادونه نهشي کولای له امریکا سره اړیکې ولري.