د بلوچستان اعلی وزیر: افغان خاوره باید د پاکستان پر ضد ونه کارول شي

د یونیسف د معلوماتو له مخې، د تورخم دروازې پرانیستل ښايي د کډوالو د بېرته ستنېدو بهیر نور هم چټک کړي. اټکل کېږي چې شاوخوا ۱.۹۲میلیونه افغانان په پاکستان کې ژوند کوي او د لا ډېرو د ستنېدو احتمال شته.

مرستندویو بنسټونو ویلي چې دا بهیر په داسې حال کې روان دی چې د طالبانو او پاکستان ترمنځ نښتې هم زیاتې شوې دي. دا نښتې چې د فبرورۍ له وروستیو پیل شوې، د خلکو د بې‌ځایه کېدو، د ملکي تلفاتو او د مهمو زیربناوو د زیان سبب شوې دي. یونیسف دا وضعیت «بحراني او چټک بدلېدونکی» بللی دی.

د ملګرو ملتونو د راپور له مخې، د فبرورۍ له وروستیو تر د مارچ تر نیمایي پورې لږ تر لږه ۲۸۹ملکي وګړي وژل شوي یا ټپیان دي، چې له دې ډلې ۷۶تنه وژل شوي دي. ښځې او ماشومان د قربانیانو له نیمایي زیات جوړوي.

همداراز، شاوخوا ۱۱۵زره کسان د تاوتریخوالي له امله تازه بې‌ځایه شوي، که څه هم د دې شمېر د تایید بهیر لا روان دی خو ډېری دا بې‌ځایه شوي کسان په سختو شرایطو کې ژوند کوي او روغتیايي خدمتونو، پاکو اوبو او سرپناه ته محدود لاسرسی لري.

د یاد سازمان په وینا، دا وضعیت د افغانستان موجود بشري بحران نور هم ژور کړی دی. په ۲۰۲۶کال کې شاوخوا ۲۱.۹میلیونه کسان، چې له دې ډلې ۱۱.۶میلیونه ماشومان دي، بشري مرستو ته اړتیا لري.

نښتو همداراز کورونو، روغتیايي مرکزونو او بنسټیزو زیربناوو ته زیان اړولی او په ځانګړي ډول په لیرې پرتو سیمو کې د اساسي خدمتونو وړاندې کول یې ټکني کړي دي. په وروستیو اوونیو کې لسګونه د تغذیې مرکزونه تړل شوي او د ناامنۍ له امله سلګونه درسي ټولګي او لنډمهالي ښوونیز مرکزونه هم بند شوي دي.

په ننګرهار کې د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور ریاست د اطلاعاتو امر، قریشي بدلون، نن (جمعه، د وري ۷مه) ویلي چې پاکستان تېره شپه یو ځل بیا تورخم د هر ډول تګ راتګ پر مخ وتاړه.

د هغه په وینا، د دې لارې په تړل کېدو سره سلګونه کورنۍ چې افغانستان ته د بېرته ستنېدو په حال کې وې، د ډیورنډ کرښې هغې غاړې ته بند پاتې شوې دي.

پاکستان پرون له شاوخوا یوې میاشتې وروسته تورخم د کډوالو د بېرته ستنېدو پر مخ بېرته پرانیستی و، خو بیا یې وتاړه.

شاوخوا شپږ میاشتې کېږي چې د افغانستان او پاکستان ترمنځ لارې د نښتو له امله تړل شوې دي. په دې موده کې تورخم او سپین بولدک یوازې د پاکستان څخه د ایستل شویو کډوالو د بېرته ستنېدو لپاره پرانیستي وو، خو له تېرو نږدې څلورو اوونیو راهیسې تورخم د دې بهیر پر مخ هم تړل شوی و.

په ختیځ کې د طالبانو د ۲۰۱ خالد بن ولید قول اردو نن جمعه د وري پر ۷مه یو شمیر د کورنیو رسنیو خبریالان د چرخکې په واسطه د نورستان برګمټال ولسوالۍ ته لېږدولي و.

ځايي خلکو خبریالانو ته ویلي، چې په سیمه کې د طالبانو وسلوال شته دي او د پاکستاني ځواکونو مخکې راتګ یې رد کړ.

له دې وړاندې په ټولنیزو رسنیو کې داسې راپورونه خپاره شول، چې طالبانو د نورستان په برګمټال او کامدېش ولسوالیو کې پوستې پرېښي او پاکستاني ځواکونو له ډیورنډ کرښې دې غاړې ته مخکې تګ کړی دی.

د نورستان د طالبانو د والي ویاند فریدون صمیم د چارشنبې په ورځ تایید کړه، چې پاکستاني ځواکونه پر هغو موټرو بریدونه کوي چې غواړي د کامدیش او برګمټال ولسوالیو ته داخل شي، له همدې امله د دغو دواړو ولسوالیو لارې د ترافیکو پر مخ تړلې دي.

په سیمه کې محلي سرچینو افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي و، چې کامدیش، برګمټال او د کونړ ناړۍ ولسوالۍ پر یوه لیکه پرتې دي او د نورستان خلک د اکمالاتو لپاره د ناړۍ لار کاروي، خو پاکستاني ځواکونه له غره څخه ډزې کوي او پر لاره موټر نه شي تېرېدای.

د سرچینې په وینا، طالبانو له پارون نه متبادله لاره پیل کړې، خو ددې لارې نښلول ډېر وخت غواړي.

دغه بنسټ د جمعې په ورځ، د وري په ۷مه، په خپره کړې اعلامیه کې ویلي چې د جګړو نړیوال بشردوستانه قوانین ټولې ښکېلې خواوې مکلفوي چې د ملکي وګړو د ساتنې لپاره «پرله‌پسې پاملرنه» وکړي او ډاډ ترلاسه کړي چې د برید موخه قانوني او پوځي وي.

د دغه سازمان د اسیا څانګې مشرې، پاتریشیا ګاسمن، ویلي چې شته شواهد ښيي د پاکستان هوايي برید پر دغه مرکز غیرقانوني و. هغې زیاته کړه: «پاکستاني چارواکي باید بې‌طرفه څېړنه وکړي څو څرګنده شي چې ولې دا برید پر داسې مرکز وشو چې له ملکي کسانو ډک و او څوک باید ځواب‌ویونکی وي.»

د راپور له مخې، د پاکستان جنګي الوتکو د کب په۲۵مه شپه په کابل او ننګرهار کې لږ تر لږه ۹هدفونه په نښه کړي دي. په دغو بریدونو کې د کابل ختیځ کې د «امید» په نوم دروږدو کسانو د درملنې مرکز هم په نښه شوی، چې سلګونه ناروغان پکې تر درملنې لاندې وو.

د پاکستان د اطلاعاتو وزیر، عطاءالله تارړ، ویلي چې د هېواد هوايي ځواکونو «دقیق بریدونه» د طالبانو پر پوځي تاسیساتو او د مهماتو پر زیرمو کړي، خو د روږدو کسانود درملنې مرکز ته یې اشاره نه ده کړې.

د نړیوالو سازمانونو د راپورونو له مخې، په دې برید کې لږ تر لږه ۱۴۳کسان وژل شوي او له ۲۵۰ډېر ټپیان دي، چې ډېری یې ملکي ناروغان بلل شوي دي.

د بشري حقونو څار سازمان موندلې چې د مهماتو د زېرمو د شتون کومه نښه نه ده لیدل شوې، لکه ثانوي چاودنې یا د وسلو اړوند نور شواهد. په راپور کې راغلي چې دا مرکز د مهماتو د خوندي ساتلو لپاره کافي فضا نه لرله.

دغه سازمان ټینګار کړی چې روغتونونه او روغتیايي مرکزونه د جګړې د قوانینو له مخې ځانګړې ساتنه لري او یوازې هغه وخت دا خوندیتوب له لاسه ورکوي چې د پوځي موخو لپاره وکارول شي. حتی په هغه صورت کې هم باید مخکې له مخکې خبرداری ورکړل شي.

د یاد سازمان په وینا، هېڅ داسې شواهد نه دي موندل شوي چې د «امید» مرکز د پوځي اهدافو لپاره کارېدلی وي، او د پاکستان دا برید د جګړې د قوانینو له مخې د نامتناسبو بریدونو د منع اصل نقضوي.

تر جګړې وړاندې د پاکستان لنډمهاله لومړي وزیر انوارالحق کاکړ پر یادې لارې د پاسپورټ جبري کېدو تګلاره تطبیق کړه، چې له امله یې پر دغه لاره د سوداګرو تګ راتګ خورا اغېزمن شو.

د چمن سوداګرو، لغړي ټولنې او سیاسي ګوندونو د یادې پرېکړې پر ضد پرلت پیل کړ او غوښتنه یې وکړه، چې تګ‌راتګ دې پر پاکستاني شناختي کارټونو او تذکره وشي. له اوږده پرلت وروسته حکومت دا خبره ورسره ومنله او په په اړه یې اعلان هم وکړ؛ خو بیا یاده پرېکړه تطبیق نه‌شوه.
اوس یو ځل بیا سوداګرو او لغړي ټولنې سبا (د وري ۸مه) پرلت اعلان کړی. د کارګرو ټولنې مشر او د پرلت ویاند حاجي صادق خان اڅکزي په دې اړه افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، چې دوی په دومداره توګه دوه نیم کاله په پرلت ناست وو؛ خو غوښتنې یې لاهم نه‌دي منل شوې او اوس یو ځل بیا دې ته اړ شوي، چې پرلت ووهي.
هغه وایي، د چمن د خلکو روزګار له یادې لارې سره تړلی دی او د لارې تړل پاتې کېدو له کبله ۱۰۰زره کورنۍ بې‌روزګاره شوې دي. نوموړي زیاته کړې، کله چې د پاسپورټ جبري کېدو تګلاره عملي شوه؛ نو د دواړه خواوو سوداګرو پاسپورټونو جوړ کړل او په ډېرو پېسو یې یو کلنې ویزې ولګولې؛ خو د روانې جګړې له امله اوس په پاسپورټ هم تګ‌راتګ بند دی او د چمن ۳زره ځايي سوداګر هغې غاړې ته بند پاتې دي.

صادق خان اڅکزي وويل، که څه هم پر دغه لار سوداګري په ټپه درېدلې؛ خو د انساني قاچاق کاروبار وده وکړې ده. ښاغلي اڅکزي وويل، کله چې په ایران کې جګړه پیل شوه نو پاکستاني وګړي ډیر په عزت او خوندیتوب هېواد ته راستانه شول او همداسې د واګې پوله د جګړې پرمهال هم یوه ورځ نه‌ده تړل شوې؛ خو د چمن-سپین بولدک له ولسونو سره بیا ډېر ناوړه چلند کېږي.

نوموړي وويل، د افغانستان په زرګونه کانټنرونه په کراچۍ بندر کې بند پاتې دي او ورته د تګ اجازه نه ورکول کېږي چې امله يې سوداګر له سخت زیان سره مخ دي. هغه وويل، که ټول سیاسي او قومي مشران سره یو نه‌شي؛ نو دوی نه‌شي کولی چې خپلې غوښتنې په دولت ومني.