په غزني کې د طالبانو امنیه قومندانۍ د جمعې په ورځ (د وري ۷مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو ویلي، چې د یاد ولایت د خوګیاڼو ولسوالۍ په علي خانخېل کلي کې د یوه پخواني ماین په چاودنه کې دوه ماشومان وژل شوي او دوه نور ټپیان دي.
په خبرپاڼه کې راغلي، چې ټپیان روغتون ته لېږدول شوي او د پېښې لامل بېاحتیاطي بلل شوې ده.
د افغانستان انټرنشنل د پلټونو لهمخې، په تېرو پنځو کلونو کې له څلور زرو ډېرو کسانو ته ناچاودو توکو مرګ ژوبله اړولې ده.
د راپور لهمخې، د عمر او جنسیت پر بنسټ شمېرې ښيي چې په تېرو پنځو کلونو کې هلکانو ته له نیمایي ډېره (۲،۳۵۱) مرګ ژوبله اوښتې ده.
نارینه ۱،۰۷۶ تنه زیانمن شوي، په داسې حال کې چې د نجونو او ښځو شمېر په ټوله کې ۷۵۱ دی. دغه وضعیت د دې ښکارندوی دی چې ماشومان د څارویو ساتنې، لوبو، کرنې او د فلزي توکو یا کباړ راټولولو پر مهال له ګواښناکو سیمو سره ډېر په اړیکه کې دي.
د افغانستان د کانونو او صنایعو خونې مسوولین وايي، چې د برېښنا کمښت د صنعت د ودې مخه نېولې او د افغانستان د صنعت پر مختګ یې له ستونزو سره مخ کړی دی.
د افغانستان د کانونو او صنایعو خونې مرستیال خان محمد وردګ د طالبانو تر واک لاندې ملي ټلویزیون ته ویلي، چې د برېښنا د کمښت له امله د افغانستان د صنعت وده له ستونزو سره مخ شوې ده.
خان محمد وردګ زیاته کړې: «په افغانستان کې برېښنا یوه لویه ستونزه ده، چې زموږ صنعت یې ټکنی کړی دی او له ستونزو سره مخامخ دی. خو لويې پروژې په لاره اچول شوي چې انشاءالله په راتلونکو دوو درېیو کلونو کې به د برېښنا ستونزه حل شي».
له دې سره سم، یو شمېر صنعتکارانو ویلي، د برېښنا د ستونزې د نه حل کېدو په صورت کې به د افغانستان د صنعت وده ستونزمنه وي.
د شېرباز کمینزاده په نوم صنعتکار زیاته کړې: «که چېرې زموږ د برېښنا ستونزه حل شي او طالبان چې څه وايي هغه عملي کړي، نو افغانستان کې به یو صنعتي انقلاب رامنځته شي».
بل خوا د طالبانو تر واک لاندې د افغانستان برېښنا شرکت وايي، چې تېرکال یې د برېښنا په ټولو پروژو کې لومړیتوب صنعتکارانو ته ورکړی او هڅه کوي، چې د صنعتکارانو د برېښنا د کمښت ستونزه حل کړي.
د افغانستان د برېښنا شرکت ویاند محمد صادق حقپرست زیاته کړې: «د صنعتکارانو لپاره چې د افغانستان د اقتصاد اساسي ستنه ده او د برېښنا له لحاظه به د دوی ستونزې حل کړو. په ۱۴۰۴ کال کې مو په ټولو پروژو کې لومړیتوب صنتعکارانو ته ورکړی وو».
د افغانستان صنعتکاران له ډېر پخوا راهیسې د برېښنا د کمښت له ستونزې سره مخ دي، چې له امله د هېواد په ځینو ولایتونو کې صنتعکارانو خپلې تولیدي فابریکې هم بندې کړې دي.
دا په داسې حال کې ده، چې طالبانو څو میاشتې وړاندې له عزیزي ګروپ سره د لس میلیاردو ډالرو په ارزښت د لس زره مېګاواټه برېښنا تړون لاسلیک کړ او طالبانو ویلي، چې د برېښنا د یادې پروژې په عملي کېدو سره به په افغانستان کې د برېښنا د کمښت ستونزه حل شي.
د جرمني د فرانکفورټ د ایالتي پارلمان غړې هوسۍ ظریف اندړ وايي، له څه باندې ۱۶۰۰ ورځو راهیسې له شپږم ټولګي پورته د افغان نجونو پر مخ د تعلیم دروازې بندې دي. دا وايي، افغان نجونې یوازې د تعلیم د حق غوښتنه لري او په وینا یې دغه حق باید ترې وانهخیستل شي.
د جرمني د فرانکفورټ ښاروالۍ شورا غړې هوسۍ ظریف اندړ د جمعې په ورځ (د وري ۷مه) په خپله اېکسپاڼه لیکلي، له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر مخ د تعلیم دروازو تړل یوازې د نجونو ستونزه نه، بلکې دا د ټولنې د راتلونکې ستونزه ده.
هغې زیاته کړې: «موږ په ټولنه کې تر هر څه زیات تعلیم ته اړتیا لرو. تعلیم هغه رڼا ده چې ناپوهي لهمنځه وړي او یو ملت د پرمختګ پر لور بیایي».
هغه وايي، ښځه د ټولنې نیمه برخه جوړوي او د پوښتنې په توګه مطرح کوي، که نیمه ټولنه له زدهکړو بې برخې شي، نو څنګه کولای شو د بشپړې ودې او پرمختګ تمه ولرو؟
هوسۍ ظریف اندړ وايي: «که یوه ښځه تعلیم وکړي، یوازې یو فرد نه بلکې ټوله کورنۍ او ورسره ټوله ټولنه تعلیم مومي. تعلیم یافته مور کولای شي یو پوه نسل وروزي، یو بیدار فکر رامنځته کړي او یو قوي ملت جوړ کړي».
هوسۍ اندړ زیاتوي، نن ورځ، افغان نجونې یوازې د خپل حق غوښتنه کوي «د تعلیم حق» او په وینا یې«دا حق باید ترې وانخیستل شي».
د یادونې وړ ده، چې پرون (پنجشنبه د وري ۶مه) په افغانستان کې نوی تعلیمي کال پیل شو، خو له شپږم ټولګي پورته نجونې زدهکوونکې لا هم بېبرخلیکه دي. یونېسف ویلي، که همدا وضعیت همداسې دوام وکړي، نو تر ۲۰۳۰ کال پورې به له زدهکړو د پاتې نجونو زدهکوونکو شمېر ۴ میلیونو ته ورسېږي.
د پاکستان دفاع وزیر خواجه اصف له جیونیوز ټلوېزیوني شبکې سره په یوې مرکه کې ویلي، چې په افغانستان کې د عملیاتو د پای لپاره کوم ځانګړی وخت نهدی ټاکل شوی او دا عملیات به روان وي. هغه زیاته کړې، چې د ډېرو پایلو لاسته راوړلو لپاره باید دا عملیات په بشپړه توګه ترسره شي.
نوموړی وايي: «زما په فکر موږ خپل فشار وارد کړی دی، دا چې اوږد مهال کې به څه کېږي له هغې نه یم خبر، خو موږ چې د کومې موخې لپاره بریدونه پیل کړي لا نهدي پوره شوي». د هغه په خبره، د نړۍ پام اوس مهال منځني ختیځ او ایران کې روانې جګړې ته دی.
د طالبانو او اسلاماباد تر منځ د کشالې د حل لپاره د سیمې هېوادونو د هڅو په تړاو خواجه اصف وویل، چې قطر او ترکیې په ډیپلوماټیکه کچه د دغو مسایلو د حل لپاره هڅې کړي او په باور یې، ښايي چین هم د دغو مسایلو په حل کې مهم رول ولوبوي.
د پاکستان د دفاع وزیر په خبره، چین په افغانستان کې خپلې پانګونې لري او اوس مهال یې هلته ډېر فعالیتونه روان دي.
د اسلاماباد او طالبانو تر منځ له تېرو څو میاشتو راهیسې سخت کړکېچ روان دی، چې دواړو لورو په ډیورند کرښه کې پر یو بل بریدونه هم کړي دي. پاکستان پر کابل او یو شمېر نورو ولایتونو د جېټ الوتکو بمبارۍ هم کړي او طالبان بیا ادعا لري، چې د ډرون الوتکو په وسیله یې د غچ اخیستنې په موخه په راولپندۍ او اسلاماباد کې پوځي مرکزونه په نښه کړي دي.
له دې سره هم مهاله د بشري حقونو بنسټونو نیوکه کړې، چې په دغو نښتو کې اکثریت قربانیان ملکي افغانان دي او تر اوسه پورې سلګونو کسانو ته مرګ ژوبله اوښتې ده. ترکیې، قطر، سعودي عربستان او چین د دواړو لورو تر منځ د مسایلو د حل لپاره هڅې کړې، خو کومه پایله یې لا نهده ورکړې.
همدا راز د پاکستان او افغانستان دیني عالمانو هم په یوې ګډې اعلامیې کې له کابل او اسلاماباده غوښتي، چې اوربند تر لوی اختره وغځوي او خپل منځۍ مسایل د خبرو اترو له لارې حل کړي.
د ورلډ ویژن په نوم یوه خېریه بنسټ افغانستان کې د پراخې بېوزلۍ او لوږې د زیاتېدو په اړه خبرداری ورکړی، او ویلي یې دي چې ګڼ شمېر افغانې کورنۍ د خپلو بیړنیو اړتیاوو د پوره کولو لپاره اړ دي هغه مغذي خوراکي توکي وپلوري چې خپله یې تولیدوي.
دې بنسټ د جمعې په ورځ د وري په ۷مه، ویلي، ډېرې کورنیو د پېرلو توان له لاسه ورکړی او له جدي اقتصادي ستونزو سره مخ دي. د راپور له مخې، اقتصادي سقوط، اقلیمي بدلونونه او د نغدو پیسو کمښت د خلکو پر ژوند سخت اغېز کړی او د هغوی ورځنی ژوند یې له جدي ننګونو سره مخ کړی دی.
ورلډ ویژن زیاتوي چې د دغو ستونزو له امله د ماشومانو کار زیات شوی، ډېر ماشومان له زدهکړو پاتې شوي او له لوږې سره مخ دي، چې دا وضعیت د هغوی د خوندیتوب خطرونه هم زیاتوي.
په راپور کې راغلي چې اوږدمهاله وچکالۍ، د اوبو کمښت او د چاپېریال له منځه وړل د افغانستان پر کرنه او کلیوالي اقتصاد سخت تاثیر کړی او د خوراکي توکو تولید او د خلکو عاید یې کم کړی دی.
دغه بنسټ همدارنګه وایي چې د اقلیمي بدلونونو له امله بېځایه کېدل زیات شوي او سلګونه زره کسان کډوالېدو ته اړ شوي، چې دې کار د خوړو، اوبو، روغتیايي خدمتونو او خوندي چاپېریال ته لاسرسی لا ستونزمن کړی دی.
ورلډ ویژن ښوونځي د پوهاوي د لوړولو لپاره مهم بللي، خو ټینګار یې کړی چې له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زدهکړو محدودیتونه د هغوی د پوهاوي کچه راټیټه کړې او دا کار بېوزلي او جنسیتي نابرابرۍ لا پسې زیاتوي.
د برېتانیا د وارویک کراون محکمې یو افغان پناه غوښتونکی احمد ملاخېل پر یوې ۱۲ کلنې نجلۍ د جنسي تېري په جرم په ۱۵ کاله بند محکوم کړ. دغه ۲۳ کلن پناه غوښتونکی تېره میاشت د تښتونې، جنسي تېري او د ماشومې د ناسم انځور اخیستو په تور هم مجرم بلل شوی وو.
د برېتانیا پولیسو د جمعې په ورځ د وري په اوومه اعلان وکړ، چې محکمې پر احمد ملاخېل له قرباني سره د هر ډول تماس د مخنیوي لپاره نامحدود بندیز هم لګولی دی. نوموړی له دې سربېره د دې پېښې اړوند جرمونو له امله په ۱۲ میاشتې نور بند هم محکوم شوی دی.
کولت اوکیف چې د پلټنو مشري یې کوله وویل: «کله چې احمد ملاخېل پر یوې تنکۍ نجلۍ دا وحشتناک برید وکړ، نه یوازې یې یو ډېر دروند جرم ترسره کړ، بلکې هغه بنسټیز ارزښتونه یې هم تر پښو لاندې کړل چې زموږ ټولنه پرې ولاړه ده».
هغه د قرباني د «بې ساري زړورتیا» ستاینه هم وکړه او زیاته یې کړه: «د قرباني بیان موږ ته دا زمینه برابره کړه، چې لازم شواهد راټول کړو او ډاډ ترلاسه کړو چې پر ملاخېل عدالت پلی کېږي».
هغه ټینګار وکړ، چې هېڅ سزا نشي کولای هغه رواني زیان جبران کړي چې قرباني ته رسېدلی دی.
د محکمې د راپور له مخې، احمد ملاخېل د تېر کال د جولای په ۲۲مه، برېتانیا ته له داخلېدو یوازې څلور میاشتې وروسته، یاده نجلۍ له یوه پارکه یوې تشې کوڅې ته بیولې او هلته یې پرې «ډېر وېروونکي جنسي جرمونه» ترسره کړي دي. دا پېښه په برېتانیا کې د سختې اندېښنې لامل شوې وه.
د پولیسو د پخواني راپور لهمخې، احمد ملاخېل د هغه بانکي کارت له لارې وپېژندل شو، چې د کورنیو چارو وزارت له خوا ورته ورکړل شوی وو. د څار کامرو وښودله چې هغه له پېښې وروسته قرباني یوه کوچني دوکان ته بیولې وه او هلته یې د هماغه کارت په وسیله انرژي (ریډ بول) اخیستې وه.
د پولیسو په وینا، لږ وروسته له دې چې دوکان ته ننوتل، نجلۍ د تېښتې فرصت وموند او له هغه څخه پر تېښته بریالۍ شوه.
دغه پناه غوښتونکي د تښتونې تور رد کړی او ادعا یې کړې، چې دا اړیکه د نجلۍ په خوښه او د هغې په «غوښتنه» وه. هغه ویلي وو، چې فکر یې کاوه نجلۍ ۱۹ کلنه ده.
قرباني نجلۍ په خپل ثبت شوي ویډیويي بیان کې ویلي: «هغه زما کالي واېستل. هېڅ یې نه ویل، یوازې یې خندل. ما ټینګار کاوه، چې له ما لرې شه او ورته مې ویل چې زه ماشومه یم، خو هغه خپل کار ته دوام ورکاوه».