طالبان وايې تېرکال یې پر اړمنو کسانو د ۱۰ میلیونه ډالرو په ارزښت مرستې وېشلې دي

په خبرپاڼه کې راغلي، چې ټپیان روغتون ته لېږدول شوي او د پېښې لامل بې‌احتیاطي بلل شوې ده.

د افغانستان انټرنشنل د پلټونو له‌مخې، په تېرو پنځو کلونو کې له څلور زرو ډېرو کسانو ته ناچاودو توکو مرګ ژوبله اړولې ده.

د راپور له‌مخې، د عمر او جنسیت پر بنسټ شمېرې ښيي چې په تېرو پنځو کلونو کې هلکانو ته له نیمایي ډېره (۲،۳۵۱) مرګ ژوبله اوښتې ده.

نارینه ۱،۰۷۶ تنه زیانمن شوي، په داسې حال کې چې د نجونو او ښځو شمېر په ټوله کې ۷۵۱ دی. دغه وضعیت د دې ښکارندوی دی چې ماشومان د څارویو ساتنې، لوبو، کرنې او د فلزي توکو یا کباړ راټولولو پر مهال له ګواښناکو سیمو سره ډېر په اړیکه کې دي.

د افغانستان د کانونو او صنایعو خونې مرستیال خان محمد وردګ د طالبانو تر واک لاندې ملي ټلویزیون ته ویلي، چې د برېښنا د کمښت له امله د افغانستان د صنعت وده له ستونزو سره مخ شوې ده.

خان محمد وردګ زیاته کړې: «په افغانستان کې برېښنا یوه لویه ستونزه ده، چې زموږ صنعت یې ټکنی کړی دی او له ستونزو سره مخامخ دی. خو لويې پروژې په لاره اچول شوي چې ان‌شاءالله په راتلونکو دوو درېیو کلونو کې به د برېښنا ستونزه حل شي».

له دې سره سم، یو شمېر صنعتکارانو ویلي، د برېښنا د ستونزې د نه حل کېدو په صورت کې به د افغانستان د صنعت وده ستونزمنه وي.
د شېرباز کمین‌زاده په نوم صنعتکار زیاته کړې: «که چېرې زموږ د برېښنا ستونزه حل شي او طالبان چې څه وايي هغه عملي کړي، نو افغانستان کې به یو صنعتي انقلاب رامنځته شي».

بل خوا د طالبانو تر واک لاندې د افغانستان برېښنا شرکت وايي، چې تېرکال یې د برېښنا په ټولو پروژو کې لومړیتوب صنعتکارانو ته ورکړی او هڅه کوي، چې د صنعتکارانو د برېښنا د کمښت ستونزه حل کړي.

د افغانستان د برېښنا شرکت ویاند محمد صادق حق‌پرست زیاته کړې: «د صنعتکارانو لپاره چې د افغانستان د اقتصاد اساسي ستنه ده او د برېښنا له لحاظه به د دوی ستونزې حل کړو. په ۱۴۰۴ کال کې مو په ټولو پروژو کې لومړیتوب صنتعکارانو ته ورکړی وو».

د افغانستان صنعتکاران له ډېر پخوا راهیسې د برېښنا د کمښت له ستونزې سره مخ دي، چې له امله د هېواد په ځینو ولایتونو کې صنتعکارانو خپلې تولیدي فابریکې هم بندې کړې دي.

دا په داسې حال کې ده، چې طالبانو څو میاشتې وړاندې له عزیزي ګروپ سره د لس میلیاردو ډالرو په ارزښت د لس زره مېګاواټه برېښنا تړون لاسلیک کړ او طالبانو ویلي، چې د برېښنا د یادې پروژې په عملي کېدو سره به په افغانستان کې د برېښنا د کمښت ستونزه حل شي.

د جرمني د فرانکفورټ ښاروالۍ شورا غړې هوسۍ ظریف اندړ د جمعې په ورځ (د وري ۷مه) په خپله اېکس‌پاڼه لیکلي، له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر مخ د تعلیم دروازو تړل یوازې د نجونو ستونزه نه‌، بلکې دا د ټولنې د راتلونکې ستونزه ده.

هغې زیاته کړې: «موږ په ټولنه کې تر هر څه زیات تعلیم ته اړتیا لرو. تعلیم هغه رڼا ده چې ناپوهي له‌منځه وړي او یو ملت د پرمختګ پر لور بیایي».

هغه وايي، ښځه د ټولنې نیمه برخه جوړوي او د پوښتنې په توګه مطرح کوي، که نیمه ټولنه له زده‌کړو بې برخې شي، نو څنګه کولای شو د بشپړې ودې او پرمختګ تمه ولرو؟

هوسۍ ظریف اندړ وايي: «که یوه ښځه تعلیم وکړي، یوازې یو فرد نه بلکې ټوله کورنۍ او ورسره ټوله ټولنه تعلیم مومي. تعلیم یافته مور کولای شي یو پوه نسل وروزي، یو بیدار فکر رامنځته کړي او یو قوي ملت جوړ کړي».

هوسۍ اندړ زیاتوي، نن ورځ، افغان نجونې یوازې د خپل حق غوښتنه کوي «د تعلیم حق» او په وینا یې«دا حق باید ترې وانخیستل شي».

د یادونې وړ ده، چې پرون (پنجشنبه د وري ۶مه) په افغانستان کې نوی تعلیمي کال پیل شو، خو له شپږم ټولګي پورته نجونې زده‌کوونکې لا هم بې‌برخلیکه دي. یونېسف ویلي، که همدا وضعیت همداسې دوام وکړي، نو تر ۲۰۳۰ کال پورې به له زده‌کړو د پاتې نجونو زده‌کوونکو شمېر ۴ میلیونو ته ورسېږي.

نوموړی وايي: «زما په فکر موږ خپل فشار وارد کړی دی، دا چې اوږد مهال کې به څه کېږي له هغې نه یم خبر، خو موږ چې د کومې موخې لپاره بریدونه پیل کړي لا نه‌دي پوره شوي». د هغه په خبره، د نړۍ پام اوس مهال منځني ختیځ او ایران کې روانې جګړې ته دی.

د طالبانو او اسلام‌اباد تر منځ د کشالې د حل لپاره د سیمې هېوادونو د هڅو په تړاو خواجه اصف وویل، چې قطر او ترکیې په ډیپلوماټیکه کچه د دغو مسایلو د حل لپاره هڅې کړي او په باور یې، ښايي چین هم د دغو مسایلو په حل کې مهم رول ولوبوي.

د پاکستان د دفاع وزیر په خبره، چین په افغانستان کې خپلې پانګونې لري او اوس مهال یې هلته ډېر فعالیتونه روان دي.

د اسلام‌اباد او طالبانو تر منځ له تېرو څو میاشتو راهیسې سخت کړکېچ روان دی، چې دواړو لورو په ډیورند کرښه کې پر یو بل بریدونه هم کړي دي. پاکستان پر کابل او یو شمېر نورو ولایتونو د جېټ الوتکو بمبارۍ هم کړي او طالبان بیا ادعا لري، چې د ډرون الوتکو په وسیله یې د غچ اخیستنې په موخه په راولپندۍ او اسلام‌اباد کې پوځي مرکزونه په نښه کړي دي.

له دې سره هم مهاله د بشري حقونو بنسټونو نیوکه کړې، چې په دغو نښتو کې اکثریت قربانیان ملکي افغانان دي او تر اوسه پورې سلګونو کسانو ته مرګ ژوبله اوښتې ده. ترکیې، قطر، سعودي عربستان او چین د دواړو لورو تر منځ د مسایلو د حل لپاره هڅې کړې، خو کومه پایله یې لا نه‌ده ورکړې.

همدا راز د پاکستان او افغانستان دیني عالمانو هم په یوې ګډې اعلامیې کې له کابل او اسلام‌اباده غوښتي، چې اوربند تر لوی اختره وغځوي او خپل منځۍ مسایل د خبرو اترو له لارې حل کړي.

دې بنسټ د جمعې په ورځ د وري په ۷مه، ویلي، ډېرې کورنیو د پېرلو توان له لاسه ورکړی او له جدي اقتصادي ستونزو سره مخ دي. د راپور له مخې، اقتصادي سقوط، اقلیمي بدلونونه او د نغدو پیسو کمښت د خلکو پر ژوند سخت اغېز کړی او د هغوی ورځنی ژوند یې له جدي ننګونو سره مخ کړی دی.

ورلډ ویژن زیاتوي چې د دغو ستونزو له امله د ماشومانو کار زیات شوی، ډېر ماشومان له زده‌کړو پاتې شوي او له لوږې سره مخ دي، چې دا وضعیت د هغوی د خوندیتوب خطرونه هم زیاتوي.

په راپور کې راغلي چې اوږدمهاله وچکالۍ، د اوبو کمښت او د چاپېریال له منځه وړل د افغانستان پر کرنه او کلیوالي اقتصاد سخت تاثیر کړی او د خوراکي توکو تولید او د خلکو عاید یې کم کړی دی.

دغه بنسټ همدارنګه وایي چې د اقلیمي بدلونونو له امله بې‌ځایه کېدل زیات شوي او سلګونه زره کسان کډوالېدو ته اړ شوي، چې دې کار د خوړو، اوبو، روغتیايي خدمتونو او خوندي چاپېریال ته لاسرسی لا ستونزمن کړی دی.

ورلډ ویژن ښوونځي د پوهاوي د لوړولو لپاره مهم بللي، خو ټینګار یې کړی چې له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زده‌کړو محدودیتونه د هغوی د پوهاوي کچه راټیټه کړې او دا کار بې‌وزلي او جنسیتي نابرابرۍ لا پسې زیاتوي.