د بشري حقونو لپاره د سویلي اسیا سازمان په یوه تازه خپره شوې خبرپاڼه کې د پاکستان له خوا په کابل کې د روږدو کسانو د درملنې پر مرکز برید، د نه منلو وړ بللی او په دې اړه یې د خپلواکو پلټنو غوښتنه کړې ده.
یاد سازمان ویلي، نړیوال بشري قوانین په واضح ډول ملکي تاسیسات خوندي بولي او د پاکستاني پوځ له لوري پر ملکي روغتون برید “ناقانونه او د نه منلو وړ” بلل کېږي.
د راپورونو له مخې، په دغه برید کې شاوخوا ۴۱۱ ملکیان وژل شوي او له ۲۶۵ډېر نور ټپیان شوي دي.
دغه سازمان له طالب چارواکو او نور دولتونو غوښتي چې باید د نړیوالو بشري قوانینو درناوی وکړي، قربانیانو ته بیړنۍ مرسته برابر کړي، او د دې ډول مرګونو پېښو د تکرار د مخنیوي لپاره عملي او واضح ګامونه پورته کړي.
سازمان په پای کې څرګندوي چې د ملکي وګړو ساتنه د نړیوال قانون یو بنسټیز اصل دی او ټول اړخونه د دې درناوي ته مکلف دي.
د طالبانو د خوست والي دفتر وايي، چې د خوست ولایت د علیشېرو-ترېزيو او ځاځي میدان ولسوالیو سلګونو اوسېدونکو د لاریون پر مهال د پاکستاني پوځ پر وړاندې د ولسي پاڅون لپاره خپل چمتووالی اعلان کړی.
د طالبانو د خوست والي ویاند په اېکس خواله رسنۍ کې لیکلي، چې د پاڅون ګډونوالو ددې ډلې او د خپلو سیمو د ساتنې او د هر ډول احتمالي ګواښونو پر وړاندې د درېدو ژمنتیا څرګنده کړه.
هغه انځورونو چې طالبانو خپاره کړي پکې یو ډله خلک ښکاري، چې د لاریون پرمهال یو ډزې وسلې له ځوانانو سره لېږدوي.
تېره ورځ د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویاند، طاهر اندرابي، اعلان کړی چې اسلاماباد د لنډمهاله اوربند له پای ته رسېدو وروسته، په افغانستان کې د «غضب للحق» په نوم عملیات بېرته پیل کړي دي.
اندرابي په خپلو خبرو کې ویلي چې دا عملیات «هدفمند» دي او د کوچني اختر په مناسبت اعلان شوی اوربند پای ته رسېدلی دی. د هغه په وینا، پاکستان دا عملیات د فبرورۍ په ۲۶مه (۷کب) پیل کړي وو.
پاکستان ادعا کوي، چې دا پوځي اقدامات یې د هغو بریدونو په غبرګون کې ترسره کړي چې د دې هېواد پر وړاندې کېږي، او همدارنګه یې د تحریک طالبان پاکستان د ملاتړ په تور د افغانستان له خاورې د «پارونکو اقداماتو» یادونه کړې ده.
د راپور له مخې، طالبانو او پاکستان له څو اوونیو نښتو وروسته د سعودي عربستان، ترکیه او قطر په منځګړیتوب لنډمهاله اوربند ته رسېدلي وو، خو طالبانو د اختر په ورځو کې پاکستان د اوربند په ماتولو تورن کړ.
د افغانستان د بهرنیو چارو پخوانی وزیر، محمد حنیف اتمر، وایي چې نړیواله ټولنه او د اسلامي همکاریو سازمان باید د پاکستان په هوايي بریدونو کې د ملکي افغانانو مرګ ژوبلې په اړه خپله چوپتیا ماته کړي. هغه له طالبانو غوښتنه کړې، چې لویه جرګه دې راوغواړي ترڅو داخلي اختلافات حل شي.
اتمر نن د جمعې په ورځ د وري پر ۷مه په اېکس خواله رسنۍ کې لیکلي، چې د ۲۰۲۶ کال په مارچ پر ۱۶مه په کابل کې د روږدو کسانو د درملنې په مرکز باندې د پاکستان هوایي برید د «غیرقانوني برید» او «ممکنه جنګي جرم» په توګه بیان کړ، او له پاکستاني چارواکو یې وغوښتل چې د پلټنې او حساب ورکول ترسره کړي.
محمد حنیف اتمر د پوښتنې په ډول لیکلي:« د هغو خلکو په وړاندې د بریدونو لپاره کوم توجیه کیدی شي چې د ټي ټي پيد جوړولو یا ملاتړ مسؤلیت نه لري؟ ایا د هغو خلکو په نښه کولو کې کوم جرئت یا عزت شته چې د هوایی دفاع هیڅ وسیله نه لري؟.»
اتمر ویلي، چې داسې ښکاري چې دا عملیات د نړیوال بشري قانون او د اسلام د اساسي اصولو په ښکاره سرغړونه کې ترسره کیږي.
نوموړی زیاتوي، چې د طالبانو چارواکي او د افغانستان پراخ سیاسي مخالفین باید په بیړني ډول د ګډ ملي اقدام په اړه فکر وکړي، په شمول د بیړنۍ لویې جرګې د رابللو ترڅو داخلي اختلافات حل شي، ملي پخلاینې ته وده ورکړل شي، او د هیواد او خلکو د ساتنې لپاره ګډې هڅې پیاوړې شي.
د یادونې وړ ده، چې د بشري حقونو څار بنسټ ویلي، چې په کابل کې د روږدو کسانو د درملنې پر مرکز د پاکستان هوايي برید «غیرقانوني او ښايي جنګي جرم» وي.
دغه بنسټ د دې پېښې د بېړنۍ، بېطرفه څېړنې او د پاکستاني چارواکو د حسابورکونې غوښتنه کړې ده.
د راپور له مخې، د پاکستان جنګي الوتکو د کب په۲۵مه شپه په کابل او ننګرهار کې لږ تر لږه ۹هدفونه په نښه کړي دي. په دغو بریدونو کې د کابل ختیځ کې د «امید» په نوم دروږدو کسانو د درملنې مرکز هم په نښه شوی، چې سلګونه ناروغان پکې تر درملنې لاندې وو.
د نړیوالو سازمانونو د راپورونو له مخې، په دې برید کې لږ تر لږه ۱۴۳کسان وژل شوي او له ۲۵۰ډېر ټپیان دي، چې ډېری یې ملکي ناروغان بلل شوي دي خو طالبانو شاوخوا تر ۴۰۰ پورې د کسانو د وژل کېدو پخلی کړی و.
د خیبر پښتونخوا ایالتي سترې محکمې د ۱۲ افغان کډوالو د جبري ستنولو مخه نیولې او اړوندو ادارو ته یې سپارښتنه کړې چې تر بل حکم پورې دې یاد کسان له هېواده نه باسي.
محکمې د دغو کډوالو له لوري د ثبت شوې عریضې په اړه د تېرې اورېدنې لیکلی حکم صادر کړی، چې له مخې یې د سرحدي او کډوالو چارو وزارت څخه د ۱۴ ورځو په موده کې د وضاحت غوښتنه شوې ده.
د محکمې په حکم کې ویل شوي چې د فدرالي پلټنو ادارې خپل ځواب وړاندې کړی، خو د دولت استازي د کډوالو چارو وزارت له لوري د ځواب لپاره د اضافي وخت غوښتنه کړې وه. محکمې د راتلونکې اورېدنې پورې د ځواب د وړاندې کولو مهلت ورکړی دی.
د عریضه کوونکو د وکیل کاشف جان په وینا، دغه کسان افغان وګړي دي چې دا مهال په خراسان کمپ کې مېشت دي. نوموړي ویلي چې یادو کډوالو په پاکستان کې د پاتې کېدو لپاره د کډوالو د ملاتړ له نړیوالې ادارې سره اړیکه نیولې او غوښتنې یې لا هم تر ارزونې لاندې دي.
وکیل له محکمې غوښتي چې تر هغه وخته پورې چې وروستۍ پرېکړه نه وي شوې، دغه کډوال دې له هېواده ونه ایستل شي.
له هغه راهیسې چې له طالبانو سره د اسلاماباد اړیکې ترېنګلې شوې؛ پاکستان د پلازمېنې په ګډون په یوشمېر ښارونو کې د افغان کډوالو پرضد عملیاتو ته زور ورکړی. په دې وروستیو کې پاکستاني پولیسو د افغانانو د نیولو لپاره ان د دوی د کورونو دروازې هم ماتې کړې دي.
د ناروې د کډوالو شورا وایي، اوس مهال د ایران د جګړې له امله د څلورو میلیونو څخه ډېر افغانان د تر ټولو زیانمنو خلکو په ډله کې شمېرل کېږي. دغه شورا زیاتوي، چې ډېری افغانان د خوندي ځای موندلو توان نه لري او یا ورته اجازه نه ورکول کېږي چې د جګړې او ناامنو سیمو ووځي.
یادې شورا د جمعې په ورځ، د وري ۷مه، په خپره شوې خبرپاڼه کې ویلي چې په ایران کې ډېری افغان کورنیو خپل یوازینی عاید له لاسه ورکړی، ځکه چې غیر رسمي کارونه نشته او اقتصادي فعالیتونه کمزوري شوي دي. راپورونه ښيي چې ګڼ افغانان په هغو ښارونو کې مېشت دي چې د بریدونو، سیاسي بېثباتۍ او امنیتي ګواښونو له امله ډېر زیانمن دي.
دغه شورا زیاتوي چې ډېری افغانان د خوندي ځای موندلو توان نه لري او یا ورته اجازه نه ورکول کېږي چې د جګړې او ناامنۍ له سیمو ووځي. د جګړې له پیلېدو وروسته تر اوسه له ۳۵ زرو ډېر افغانان اړ شوي چې له ایران څخه بیرته افغانستان ته ستانه شي، خو تر اوسه هم له یو میلیونه ډېر افغانان د شړلو له ګواښ سره مخ دي، هغه هېواد ته چې د هغوی د منلو وړتیا نلري.
د شورا چارواکو خبرداری ورکړی چې د سیمې بشري وضعیت ورځ تر بلې خرابېږي. د دوی په وینا:
«هره اونۍ په دې جګړه میلیاردونه ډالر لګېږي، خو زموږ د ژوند ژغورنې مرستې له سخت مالي کمښت سره مخ دي. نړیوال تمویل باید زیات شي، څو د خلکو لوږه، بېکوري او نور کړاوونه کم شي.»
دغه شورا وايي که جګړه دوام وکړي نو په سیمه کې به پراخ انساني ناورین رامنځته شي او احتمال شته چې میلیونه خلک د پولو د اوښتو هڅه وکړي، چې دا به د سیمې پر لا زیانمن حالت دروند فشار واچوي.
اداره زیاتوي چې ټولو اړخونو ته پکار ده نړیوال بشري قانون ته درناوی وکړي، ملکي وګړي او ملکي بنسټونه خوندي وساتي او د شخړې د حل لپاره سیاسي لار غوره کړي.
د شورا په خبره، په ایران کې د یو میاشتني پرلهپسې بمبار وروسته، ملکي خلک له سختو روحي او فزیکي زیانونو سره مخ دي. میلیونه کسان د خوندي ځای په لټه کې تښتېدلي او نور په وېره کې پاتې دي ځکه هېڅ ځای خوندي نه ښکاري. د شورا د معلوماتو له مخې، د امریکا، اسراییل او ایران د بریدونو له امله په سیمه کې تر ۲۷۰۰ ډېر کسان وژل شوي، چې تر نیمایي زیات یې په ایران کې دي.
د جګړې له امله په ګڼو ښارونو کې کورونه، روغتونونه او ښوونځي زیانمن شوي دي. د ایران په ګڼو سیمو کې خلک د کړکیو د شیشو د ماتېدو د مخنیوي لپاره خپلې کړکۍ ټېپوي، ځکه د همدې ټوټو له امله ډېر ملکي وګړي ټپیان شوي دي. همدارنګه، د انټرنېټ پرچاوې او د بانکي خدمتونو ګډوډۍ د خلکو ورځنی ژوند لا ستونزمن کړی دی.
دغه شورا وايي چې د دوی کارکوونکي په ډېر سختو شرایطو کې د جګړې له امله اغېزمنو کورنیو سره د مرستې هڅې کوي او په داسې حال کې کار ته ادامه ورکوي چې د چاودنو غږونه هره شپه اوري او خپل ژوند ته اندېښمن وي.
په ایران کې د جګړې، اقتصادي ستونزو او پرلهپسې بریدونو له امله د بشري ناورین کچه ورځ تر بلې لوړېږي. د راپورونو له مخې، په دغه هېواد کې شاوخوا ۳،۲ میلیونه کسان دننه بېځایه شوي. دغه شورا زیاتوي چې له ۴،۴ میلیونو څخه ډېر افغانان په ایران کې ژوند کوي چې ۱،۴ میلیونه یې بې اسناده دي او ۷۸ سلنه یې په ښارونو کې مېشت دي. د جګړې د زیاتېدو له امله یوازې د فبرورۍ له ۲۸مې تر د مارچ ۲۱مې پورې ۳۵ زره افغانان بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي، خو لا هم میلیونونه کسان د بېځایه کېدو له خطر سره مخ دي.
ملګري ملتونه وایي، چې د روان میلادي کال له پیل راهیسې تر اوسه له پاکستان څخه تر ۱۶۰زرو زیات کډوال افغانستان ته ستانه شوي دي، چې دې بهیر پر بشري مرستو د فشار کچه لوړه کړې ده.
د یونیسف د معلوماتو له مخې، د تورخم دروازې پرانیستل ښايي د کډوالو د بېرته ستنېدو بهیر نور هم چټک کړي. اټکل کېږي چې شاوخوا ۱.۹۲میلیونه افغانان په پاکستان کې ژوند کوي او د لا ډېرو د ستنېدو احتمال شته.
مرستندویو بنسټونو ویلي چې دا بهیر په داسې حال کې روان دی چې د طالبانو او پاکستان ترمنځ نښتې هم زیاتې شوې دي. دا نښتې چې د فبرورۍ له وروستیو پیل شوې، د خلکو د بېځایه کېدو، د ملکي تلفاتو او د مهمو زیربناوو د زیان سبب شوې دي. یونیسف دا وضعیت «بحراني او چټک بدلېدونکی» بللی دی.
د ملګرو ملتونو د راپور له مخې، د فبرورۍ له وروستیو تر د مارچ تر نیمایي پورې لږ تر لږه ۲۸۹ملکي وګړي وژل شوي یا ټپیان دي، چې له دې ډلې ۷۶تنه وژل شوي دي. ښځې او ماشومان د قربانیانو له نیمایي زیات جوړوي.
همداراز، شاوخوا ۱۱۵زره کسان د تاوتریخوالي له امله تازه بېځایه شوي، که څه هم د دې شمېر د تایید بهیر لا روان دی خو ډېری دا بېځایه شوي کسان په سختو شرایطو کې ژوند کوي او روغتیايي خدمتونو، پاکو اوبو او سرپناه ته محدود لاسرسی لري.
د یاد سازمان په وینا، دا وضعیت د افغانستان موجود بشري بحران نور هم ژور کړی دی. په ۲۰۲۶کال کې شاوخوا ۲۱.۹میلیونه کسان، چې له دې ډلې ۱۱.۶میلیونه ماشومان دي، بشري مرستو ته اړتیا لري.
نښتو همداراز کورونو، روغتیايي مرکزونو او بنسټیزو زیربناوو ته زیان اړولی او په ځانګړي ډول په لیرې پرتو سیمو کې د اساسي خدمتونو وړاندې کول یې ټکني کړي دي. په وروستیو اوونیو کې لسګونه د تغذیې مرکزونه تړل شوي او د ناامنۍ له امله سلګونه درسي ټولګي او لنډمهالي ښوونیز مرکزونه هم بند شوي دي.