په تېره یوه اونۍ کې؛ په چمن کې د افغان کډوالو ۱۲۴ هټۍ، مارکېټونه او پمپونه تړل شوي دي

نوموړي زیاته کړې، چې دغه غالۍ او ټغرونه پاکستان، ترکیه، متحده عربي اماراتو، امریکا، چین، ازبکستان، اېټالیا، هالنډ، جرمني، قزاقستان، هند او یوشمېر نورو هېوادونو ته صادر شوي دي. هغه ټینګار کړی، چې په دې برخه کې د شته ستونزو د حل لپاره هڅې روانې دي.

له بل پلوه بیا د افغانستان د غالیو ټولنه وایي، بهر ته یې د غالیو د صادرولو لپاره بدیلې لارې موندلې دي او د تېرکال پرتله یېپه صادراتو کې زیاتوالی راغلی دی. د افغانستان د غالیو ټولنې مشر عبدالله رحمان قل وایي، دامهال په افغانستان کې ۱.۲ مېلیونه خلک د غالیو اوبدلو پر تولید بوخت دي.

د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت ویاند عبدالسلام جواد تر دې وړاندې هم ویلي و، چې افغانستان په ۱۴۰۳ کال کې بیا د شاوخوا ۱۵ مېلیونه او ۲۰۰ زره ډالرو په ارزښت ۳۶۳۲ ټنه د غالیو صادرات کړي دي.

د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ راپور ورکړی، چې د ۲۰۲۶کال له فبرورۍ راهیسې پر ایران د امریکا او اسراییل په بریدونو کې د افغان کډوالو د بېرته تګ او جبري ستنېدنې لړۍ چټکه شوې.
د راپورونو له مخې؛ هره ورځ زرګونه افغانان په خپله خوښه د خوندیتوب لپاره او د جګړې د فشارونو له امله د ایران ختیځو پولو ته ځان رسوي. د ملګرو ملتونو د کډوالو چارو عالي کمېشنرۍ هم اټکل کړی، په ایران کې ۳ تر ۵ مېلیونه افغانان ژوند کوي چې د جګړې له امله یو وار بیا د بې‌کوره کېدو له ګواښ سره مخ دي.

یوازې د اسلام‌کلا له پولې د ورځې شاوخوا ۲زره افغانان افغانستان ته بېرته ستنېږي. د ۲۰۲۶کال تر مارچ میاشتې پورې لسګونه زره افغانان بېرته خپل هېواد ته ستانه شوي دي.

د راپورونو له مخې؛ د افغان کډوالو د بېړنۍ ستنېدنې لامل یوازې د بریدونو ګواښ نه‌؛ بلکې د معیشت له‌منځه تلل، د امنیتي فضا سختېدل، د تګ‌راتګ محدودیتونه او د کډوالو پر وړاندې زیاتېدونکي فشارونه هم رول لري.

نړۍوال بنسټونه خبرداری ورکوي، ډېری دغه افغانان په داسې حال کې افغانستان ته ستنېږي چې دغه هېواد په خپله له سخت بشري وضعیت سره مخ دی او تر ستنېدو وروسته ډېری ستنېدونکي کډوال په سړه هوا کې له لږو امکاناتو سره په سرحدي سیمو کې په لنډمهاله پنډغالو کې ځای پرځای کېږي.

د بښنې نړۍوال سازمان او د ملګرو ملتونو د ښځو برخې هم ویلي، د ښځو او ماشومانو وضعیت خورا ناوړه دی؛ ځکه دوی د جګړې له کړاو وروسته داسې هېواد ته ستنېږي، چې خلک یې لا له وړاندې بنسټیزو حقونو او زده‌کړو ته له نه لاسرسي او وزګارتیا سره مخ دي.

نړۍوالو ادارو اندېښنه څرګنده کړې، که د ایران جګړه اوږده شي؛ نو د افغان کډوالو د بې‌کوره کېدو څپې کولای شي د سیمې لپاره یو نوی ناورین رامنځته کړي، چې د ګاونډیو هېوادونو کمزوري بنسټونه یې نه‌شي اداره کولای.

هغه پر اېکس پاڼه لیکلي، د دغه اونۍ د وضعیت مهمه پایله دا ده چې په اړونده ډېپلوماټیکو او سیاسي کړیو کې دا منل شوې چې د طالبانو حکومت د «پرځېدو» په حال کې دی. هغه ویلي، طالبانو د کورني، سیمه‌ییز او نړۍوال ملاتړ ټول امکانات له لاسه ورکړي دي.

هغه ټینګار کړی، چې د ناڅاپي او بې‌نظمیو رامنځته کېدونکي سقوط مخنیوي لپاره باید پر یو لړ تګلارو غور وشي. د ۲۰۲۱کال په اګست میاشت کې د جمهوریت تر پرځېدو او واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته نږدې پنځه کاله کېږي، چې د طالبانو حکومت له روسیې پرته بل هېواد په رسمیت نه‌دی پېژندلی.

که څه هم په ډېرو هېوادونو کې د طالبانو استازي په محدود شکل د شارزدافیر په کچه استول شوي؛ خو د ملګرو ملتونو غړي ډېری هېوادونه یې د مشروع حکومت په توګه نه‌مني.

د نړۍوالو اړیکو دغه بی‌باوره وضعیت د افغانستان لپاره جدي ستونزې رامنځته کړې؛ ځکه چې له بهرنیو مرستو پرته اقتصادي وضعیت خورا کړکېچن شوی او ګڼ بنسټیز خدمتونه اغېزمن شوي دي.

همدارنګه د ښځو پر حقونو محدودیتونه، د ټولنیزو او بشري حقونو سرغړونې او د طالبانو سخت‌دریځه پالیسیو له امله نړۍوالې نیوکې زیاتې شوې دي، چې د دغه حکومت د مشروعیت د نه‌منلو لاملونه ګڼل کېږي.

شاه محمود میاخېل له هغو راپورونو وروسته چې ګواکې پاکستان په پکتیکا ولایت کې په افغان خاوره کې دننه څو کیلو متره وړاندې اغزن تار لګولی دی، پر خپلې اېکس‌پاڼې لیکلي: «دا معلومات په جبر، کوف او چوف نه‌شي بندېدلی، ځکه نن سبا د افغانستان هوا او فضا د نورو په کنټرول کې ده».

نوموړي ویلي، چې له خلکو څخه د معلوماتو پټول او د ولسواک نظام جوړېدو لپاره د زمینې نه برابرول ښايي دوه لاملونه ولري؛ یا وېره او بې‌کفایتي ده او یا طالبان د پاکستان د اهدافو د عملي کولو لپاره د «سکې» بل مخ دی.

نوموړي دا څرګندونې پر داسې مهال کړي، چې د ورکړل شویو راپورونو له‌مخې، پاکستان د افغانستان په خاوره کې دننه په پکتیکا ولایت کې څو کیلو متره وړاندې اغزن تار لګولی دی، خو د طالبانو د دفاع وزارت یادې ادعاوې رد کړي دي.

پاکستانۍ رسنیو د ډیپلوماټیکو سرچینو له قوله لیکلي، دا سفرونه به د سیمې په کچه د ایران او امریکا تر منځ د روان وضعیت په اړه د سلا مشورو په چوکاټ کې ترسره شي او اسلام‌اباد هڅه کوي، چې د ترینګلتیاوو په کمولو کې فعاله ونډه واخلي.

په همدې حال کې د ترکیې د بهرنیو چارو وزیر هاکان فیدان ویلي، چې په لومړي سر کې پلان دا وو چې دغه غونډه په ترکیې کې ترسره شي، خو له دې امله چې پاکستانی چارواکي اړ وو په خپل هېواد کې پاتې شي، پرېکړه وشوه چې دا لیدنه په پاکستان کې ترسره شي. هغه زیاته کړه، چې دا غونډه به ښايي د همدې اوونۍ په پای کې په پاکستان کې جوړه شي.

فیدان همدارنګه ټینګار کړی، که امریکا وکولای شي له ایران سره د خبرو اترو زمینه برابره کړي یا کومې هوکړې ته ورسېږي، نو باید پر اسراییل د خپل اغېز کارولو ته هم چمتو وي.

له بلې خوا، د امریکا ځانګړي استازي سټیو ویټکاف ویلي، چې له ایران سره لیدنه به همدا اوونۍ ترسره شي او تمه ده، چې تهران به د وړاندې شوي پنځلس ماده‌ییز وړاندیز په اړه خپل ځواب وړاندې کړي.