په هرات کې د طالبانو د والي ویاند محمدیوسف سعیدي وایي، چې له وېزې او روډپاس پرته دغه ولایت ته د ایران د ترانزيټي موټرو داخلېدو لړۍ پیل شوه. د هغه په وینا؛ ایراني ترانزيټي وسایل کولای شي له ویزې پرته د اسلامکلا بندر په ټاکل شوي ځای کې خپل توکي تخلیه کړي.
هغه وایي، د یادې پرېکړې عملي کېدل به نه یوازې سوداګریزې چارې اسانه کړي؛ بلکې د توکو بیو په کمښت کې به هم ښه رول ولوبوي.
د ننګرهار ولایت په سړو سیمو کې نوی ښوونیزکال داسې مهال پیل شو، چې طالبانو د څه باندې څلورو کلونو راهیسې له شپږم ټولګي پورته نجونې له زدهکړو بېبرخې کړې دي. په ننګرهار کې د طالبانو رسنیز دفتر ویلي، چې د کوټ ولسوالۍ په لاغرجو لېسه کې د ښوونځي زنګ کړنګېدو سره نوی ښوونیز کال پیل شو.
خو دغه ښوونیز بهیر داسې مهال پیلېږي، چې په افغانستان کې له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زدهکړو بندیز لاهم دوام لري. په ۲۰۲۱کال کې واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته یادې ډلې د نجونو او مېرمنو پرمخ د ښوونځیو او پوهنځیو دروازې وتړلې.
د زدهکړو فعالان او د بشري حقونو بنسټونه وایي، د نجونو پر زدهکړو دوامداره بندیز نه یوازې د مېلیونونه نجونو راتلونکی له ګواښ سره مخ کړی؛ بلکې د هېواد د ښوونیز نظام پر پرمختګ یې هم منفي اغېز کړی دی.
دا په داسې حال کې ده، چې د طالبانو د پوهنې وزارت د پنجشنبې په ورځ (د وري ۶مه) د یو لړ مراسمو په ترڅ کې د ۱۴۰۵ ښوونیز کال پیل کړ او طالب چارواکو د ښوونځي زنګونه وکړنګول. د طالبانو د بندیز له مخې؛ د نجونو ښوونځي د پنځم پرلهپسې کال لپاره تړلي دي او طالبانو د نوي ښوونیز کال په پیل کې د نجونو هیڅ یادونه ونهکړه.
په تېره یوه اونۍ کې په چمن کې د افغان کډوالو ۱۲۴ هټۍ، مارکېټونه او پمپونه تړل شوي دي. د چمن مرستیال کمېشنر عزیز الله کاکړ په خپل خپور شوي بیان کې ويلي، چې افغان کډوال دې ژر تر ژره له چمن نه ووځي؛ که نه د دوی پر ضد به د نیولو سخت عملیات پیل کړي.
د نوموړي په وینا، که افغان کډوال په خپله خوښه افغانستان ته ستانه نهشي؛ نو دوی به په څلورلارو، هټیو او په کلیو کې ونیسي او په جبري توګه به یې خپل هېواد ته ستانه کړي.
بل لور ته د چمن ځايي خلک وايي، چې د دغه والسوالۍ ځايي چارواکو د ځايي خلکو هټۍ او مارکېټونه د افغان کډوالو په نوم تړلي دي. د عوامي نېشنل ګوند د بلوچستان څانګې مشر او د دغه ایالت د اسمبلۍ پخواني غړي اصغر خان اڅکزي په دې اړه افغانستان انټرنشنل پښتو ته وويل:« د انصار او مهاجرو په نوم چې ریاست کوم چلند روان کړی، د غندنې وړ دی».
نوموړي زیاته کړې، چې «په دې وطن کې له هر چاسره اسناد شته او بیاهم د افغان کډوالو په نوم چې کومه بېعزتي روانه ده او اوس دا اراده يې ځايي خلکو ته هم وي؛ نو دومره دې وکړي، چې د هر هغه چا پر ضد چې ګام اخلي؛ نو هغه دې د معلوماتو پربنسټ وي».
د هغه په وینا؛ حکومت چې په چمن کې کومو کورنیو ته لاس اچولی، ډېری هغو سره د ۱۹۶۰کال د پاکستان پاسپورټونو شته او سپین ږېري يې پر هغه پاسپورټونو حج ته تللي او له زیاترو سره بیا د ۱۹۷۴کال نه وړاندې اسناد هم شته.
هغه وایي:« ریاست د ناروا چلند او پالیسیو له امله زموږ د سیمې روزګار او امن تباه کړ». اصغر خان اڅکزي د پاکستان او افغان طالبانو د روانې جګړې په اړه وويل:« د اسلام او جهاد په نامه د څلوېښتو کلونو یارانه اوس دې حال ته راورسېده، چې د ترهګرۍ پر ضد جګړه ګڼل کېږي او دوی کابل او کندهار بمبار کوي، دا د پښتنو لپاره درس دی چې په کوم نوم يې ځيګر ته رانږدې کړي وو؛ اوس یې په سر، سر وولي او ښځې مو بېعزته کوي».
د پښتونخوا نېشنل عوامي ګوند د بلوچستان ایالتي مشر او د بلوچستان اسمبلۍ پخواني غړي نصرالله خان زیري افغانستان انټرنشنل پښتو سره د خبرو پرمهال وويل، چې د افغان کډوالو پر وړاندې د پاکستان حکومت «ناوړه چلند» د ملګري ملتونو د اصولو خلاف کړنه ده.
ښاغلي زيري زیاته کړه، په چمن او نورو سیمو کې د ځايي مشرانو او نورو ځايي خلکو مارکېټونو سره د دوی پاکستانۍ پېژندل پاڼې هم تړل شوې چې دا د روان ناروا چلند یوه بېلګه ده.
هغه وويل، چې حکومت دې د پښتنو له ځورونې او د هغو د کاروبارونو لهمنځه وړلو لاس واخلي. د هغه په وینا؛ په پاکستان کې پښتانه ۱۵۵زره کیلومتره مربع ځمکه لري او پاکستان د پښتنو په شتمنیو چلېږي او پښتانه دلته د اوسېدو او د کاروبار حق نهلري.
ښاغلي زيري د پاکستان له حکومته غوښتي، چې د ځايي خلکو مارکېټونه او پېژندپاڼې دې ژر تر ژره خلاصې کړي.
د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت ویاند عبدالسلام جواد خبر ورکړی، چې د تېر ۲۰۲۵کال په لړ کې یې ګاونډیو او د سیمې هېوادونو ته د څه باندې ۱۸ مېلیون ډالرو په ارزښت وطني غالۍ او ټغرونه صادر کړي دي. د هغه په وینا؛ د دغه غالیو او ټغرونو وزن شاوخوا ۳زره او ۸۱۸ ټنه وو.
نوموړي زیاته کړې، چې دغه غالۍ او ټغرونه پاکستان، ترکیه، متحده عربي اماراتو، امریکا، چین، ازبکستان، اېټالیا، هالنډ، جرمني، قزاقستان، هند او یوشمېر نورو هېوادونو ته صادر شوي دي. هغه ټینګار کړی، چې په دې برخه کې د شته ستونزو د حل لپاره هڅې روانې دي.
له بل پلوه بیا د افغانستان د غالیو ټولنه وایي، بهر ته یې د غالیو د صادرولو لپاره بدیلې لارې موندلې دي او د تېرکال پرتله یېپه صادراتو کې زیاتوالی راغلی دی. د افغانستان د غالیو ټولنې مشر عبدالله رحمان قل وایي، دامهال په افغانستان کې ۱.۲ مېلیونه خلک د غالیو اوبدلو پر تولید بوخت دي.
د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت ویاند عبدالسلام جواد تر دې وړاندې هم ویلي و، چې افغانستان په ۱۴۰۳ کال کې بیا د شاوخوا ۱۵ مېلیونه او ۲۰۰ زره ډالرو په ارزښت ۳۶۳۲ ټنه د غالیو صادرات کړي دي.
د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ او یوشمېر نورو نړۍوالو بشري بنسټونو د راپورونو له مخې؛ پر ایران د امریکا او اسراییل وروستي هوایي بریدونو د افغان کډوالو د بېرته ستنېدو او اېستلو بېسارې څپې رامنځته کړې، چې ورسره د لسګونه زره افغانانو ورځنی ژوند له ګواښ سره مخ شوی.
د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ راپور ورکړی، چې د ۲۰۲۶کال له فبرورۍ راهیسې پر ایران د امریکا او اسراییل په بریدونو کې د افغان کډوالو د بېرته تګ او جبري ستنېدنې لړۍ چټکه شوې.
د راپورونو له مخې؛ هره ورځ زرګونه افغانان په خپله خوښه د خوندیتوب لپاره او د جګړې د فشارونو له امله د ایران ختیځو پولو ته ځان رسوي. د ملګرو ملتونو د کډوالو چارو عالي کمېشنرۍ هم اټکل کړی، په ایران کې ۳ تر ۵ مېلیونه افغانان ژوند کوي چې د جګړې له امله یو وار بیا د بېکوره کېدو له ګواښ سره مخ دي.
یوازې د اسلامکلا له پولې د ورځې شاوخوا ۲زره افغانان افغانستان ته بېرته ستنېږي. د ۲۰۲۶کال تر مارچ میاشتې پورې لسګونه زره افغانان بېرته خپل هېواد ته ستانه شوي دي.
د راپورونو له مخې؛ د افغان کډوالو د بېړنۍ ستنېدنې لامل یوازې د بریدونو ګواښ نه؛ بلکې د معیشت لهمنځه تلل، د امنیتي فضا سختېدل، د تګراتګ محدودیتونه او د کډوالو پر وړاندې زیاتېدونکي فشارونه هم رول لري.
نړۍوال بنسټونه خبرداری ورکوي، ډېری دغه افغانان په داسې حال کې افغانستان ته ستنېږي چې دغه هېواد په خپله له سخت بشري وضعیت سره مخ دی او تر ستنېدو وروسته ډېری ستنېدونکي کډوال په سړه هوا کې له لږو امکاناتو سره په سرحدي سیمو کې په لنډمهاله پنډغالو کې ځای پرځای کېږي.
د بښنې نړۍوال سازمان او د ملګرو ملتونو د ښځو برخې هم ویلي، د ښځو او ماشومانو وضعیت خورا ناوړه دی؛ ځکه دوی د جګړې له کړاو وروسته داسې هېواد ته ستنېږي، چې خلک یې لا له وړاندې بنسټیزو حقونو او زدهکړو ته له نه لاسرسي او وزګارتیا سره مخ دي.
نړۍوالو ادارو اندېښنه څرګنده کړې، که د ایران جګړه اوږده شي؛ نو د افغان کډوالو د بېکوره کېدو څپې کولای شي د سیمې لپاره یو نوی ناورین رامنځته کړي، چې د ګاونډیو هېوادونو کمزوري بنسټونه یې نهشي اداره کولای.
په جنیوا کې د افغانستان استازی نصیراحمد اندېشه وایي، په نړۍوالو او سیمهییزو ډیپلوماټیکو کړیو کې اوس دا منل شوې چې د طالبانو حکومت د کورني، سیمهییز او نړۍوال ملاتړ له پای ته رسېدو وروسته د «پرځېدو» په حال کې دی.
هغه پر اېکس پاڼه لیکلي، د دغه اونۍ د وضعیت مهمه پایله دا ده چې په اړونده ډېپلوماټیکو او سیاسي کړیو کې دا منل شوې چې د طالبانو حکومت د «پرځېدو» په حال کې دی. هغه ویلي، طالبانو د کورني، سیمهییز او نړۍوال ملاتړ ټول امکانات له لاسه ورکړي دي.
هغه ټینګار کړی، چې د ناڅاپي او بېنظمیو رامنځته کېدونکي سقوط مخنیوي لپاره باید پر یو لړ تګلارو غور وشي. د ۲۰۲۱کال په اګست میاشت کې د جمهوریت تر پرځېدو او واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته نږدې پنځه کاله کېږي، چې د طالبانو حکومت له روسیې پرته بل هېواد په رسمیت نهدی پېژندلی.
که څه هم په ډېرو هېوادونو کې د طالبانو استازي په محدود شکل د شارزدافیر په کچه استول شوي؛ خو د ملګرو ملتونو غړي ډېری هېوادونه یې د مشروع حکومت په توګه نهمني.
د نړۍوالو اړیکو دغه بیباوره وضعیت د افغانستان لپاره جدي ستونزې رامنځته کړې؛ ځکه چې له بهرنیو مرستو پرته اقتصادي وضعیت خورا کړکېچن شوی او ګڼ بنسټیز خدمتونه اغېزمن شوي دي.
همدارنګه د ښځو پر حقونو محدودیتونه، د ټولنیزو او بشري حقونو سرغړونې او د طالبانو سختدریځه پالیسیو له امله نړۍوالې نیوکې زیاتې شوې دي، چې د دغه حکومت د مشروعیت د نهمنلو لاملونه ګڼل کېږي.