طالبان: افغان او ازبک سوداګرو د ۴۰۰ مېلیونه ډالرو په ارزښت ۲۰ هوکړې لاسلیک کړې

دغه بنسټ میندو او د تولیدي روغتیا خدمتونو ته لاسرسی د ژوند ژغورنې یوه اساسي اړتیا ګڼي. بلخوا، د روغتیا نړۍواله ورځ هر کال د اپرېل په ۷مه نېټه نمانځل کېږي.

دا په داسې حال کې ده، چې په دې وروستیو کې د افغانستان د روغتیا سکټور له ګڼو ننګونو سره مخ شوی دی. د کډوالو د پراخو څپو بېرته راستنېدل، د طالبانو له واکمنېدو وروسته پر ښځو محدودیتونه، د بهرنیو مرستو کمښت او په سیمه کې وروستیو کړکېچونو روغتیايي خدمتونو ته لاسرسی خورا ستونزمن کړی دی.

همدارنګه راپورونه ښيي، چې طالبانو په غېررسمي ډول د ښځو د امیندوارۍ د مخنیوي (پلان جوړونې) مخه نیولې او دغه پرېکړې د میندو لپاره وژونکې پایلې لرلې دي. د طالبانو تر واکمنۍ لاندې د امیندوارۍ ضد درملو ته لاسرسی محدود شوی او لسګونه هغه کلینیکونه تړل شوي، چې د زېږون د اختلاطاتو او ناڅاپي سقط درملنه به یې کوله.

حماد د ماین پاکۍ په چارو کې د مرستې او ماین پاکۍ د نړۍوالې ورځې په مناسبت رسنیو ته وویل، چې تر ټولو زیاتې ۴۰ پېښې په کونړ او ۲۳ په فراه کې شوې دي او همدارنګه په هرات، کندهار او ځینو نورو ولایتونو کې هم ورته پېښې رامنځته شوې دي.

د هغه په خبره، په دې پېښو کې ۹۶ تنه وژل شوي او ۳۷۸ نور ټپيان شوي دي، چې ښځې او ماشومان هم په‌کې شامل دي.

حماد زیاتوي، چې د همکارو موسسو په مرسته یې نږدې ۹۵ کیلومتره په ماینونو او ناچاودو توکو ککړې سیمې پاکې کړې دي. د هغه په خبره، په همدې جریان کې یې ۴۵ زره او ۲۱۰ ماینونه او ناچاوده توکي کشف، انتقال او له‌منځه وړې دي.

افغانستان د نړۍ یو له هغو هېوادونو څخه شمېرل کېږي، چې چاپيریال یې د ځمکنیو ماینونو او د جګړي په پاتې شونو ککړ دی.

اړوندو نړۍوالو ادارو تر دې وړاندې اندېښنې ښودلې وې، چې په میلیونه افغانان لا هم د ماین د زیانمن کېدو له دوامداره ګواښ سره مخ دي.

د دغه کمېسیون د معلوماتو پر بنسټ، له راستنو شویو کورنیو سره د اړتیا وړ مرسته هم شوې ده.

د دغه کمېسیون د راپور له‌مخې، یاد شمېر کډوال د ننګرهار د تورخم، د کندهار د سپین بولدک، د هرات د اسلام‌کلا او د نیمروز د ورېښمو پله له لارې ستانه شوي دي.

راپور زیاتوي، له یادو کورنیو څخه ۴۶۰ کورنۍ د تورخم له لارې، ۸۰ کورنۍ د سپین بولدک له لارې، ۳۹ کورنۍ د اسلام‌کلا او ۲۶ کورنۍ د ورېښمو پله له لارې افغانستان ته ستنې شوې دي.
دا په داسې حال کې ده، چې د پاکستان، ایران، تاجکستان او ترکيې له‌خوا د افغان کډوالو په جبري ډول د ستنولو لړۍ دوام لري او هره ورځ په سلګونه افغانان تر نیولو وروسته افغانستان ته ستنوي.

سمپل که څه هم د یادو طالب وزیرانو نومونه وانه‌خیستل، خو وايي چې په کابل کې یو شمېر "روښانه فکر لرونکي طالب وزیران" د خپل مشر له پرېکړو خوښ نه دي. نوموړي له افغانستان انټرنشنل سره په مرکه کې ویلي، تېر ځل د طالبانو واکمني د القاعده شبکې د مشر اسامه بن لادن قرباني شوه، خو دا ځل دوی نه غواړي چې د ټي‌ټي‌پي یا نورو وسله‌والو ډلو لپاره قرباني ورکړي.

سمپل زیاتوي، چې د طالبانو په لوړه کچه پرېکړې شفافیت نه‌لري او ډېری پرېکړې د پردې تر شا په پټ ډول تر سره کېږي.

هغه دا هم ویلي، چې په کندهار کې د طالبانو یو شمېر سخت‌دریځي مشران لا هم "جهادي، افراطي او نظامي فکر" لري.

نوموړي د پاکستان او طالبانو ترمنځ وروستیو ترینګلتیاوو ته په اشارې ویلي، چې پاکستان د طالبانو له مخالفو جبهو سره په اړیکه کې دی او هغوی به د دغې ډلې پر وړاندې د فشار د یوې وسیلې په توګه وکاروي.

هغه له افغانستان انټرنشنل سره په مرکه کې ویلي: «د پاکستان لپاره یو انتخاب له خلکو سره تفاهم دی؛ هغوی کولی شي اوسنی جنګ لا مخ ته یوسي او پیاوړی یې کړي. پاکستان هڅه کوي د یوې اجماع له لارې د سیمې هېوادونو ته طالبان د یو خطر په توګه معرفي کړي».

نوموړی وایي، چې د ایران، امریکا او منځني ختیځ جګړو د سیمې هېوادونه بوخت ساتلي دي. د هغه په خبره، امکان شته چې په راتلونکي کې پاکستان له ډیپلوماټیکو لارو طالبان له انزوا سره مخ کړي.

نوموړی دغه څرګندونې په داسې حال کې کوي، چې پاکستاني چارواکو تر دې وړاندې په وار-وار ویلي چې اسلام‌اباد له افغان طالبانو سره خبرو اترو ته چمتو دی، خو دا خبرې په دې شرط دي چې په افغانستان کې د تحریک طالبان پاکستان (ټي‌ټي‌پي) غړي دوی ته وسپارل شي.

د پاکستان د پوځ ویاند څه موده مخکې ادعا وکړه، چې په افغانستان کې د طالبانو ادارې ترهګرو ته پناه ورکړې او دا کسان ان په ځینو دولتي ودانیو کې شتون لري. د هغه په وینا، د خبرو اترو د پیل شرط دا دی چې طالبان د افغانستان په خاوره کې د ترهګرۍ مرکزونه له منځه یوسي او مطلوب کسان پاکستان ته وسپاري.
خو طالبانو بیا دغه تور په کلکه رد کړی او د پاکستان امنیتي ستونزې یې د دوی داخلي چاره ګڼلې ده.

په راپور کې همداراز راغلي، چې رابرټس سمېت نن د سیډني د کورني هوایي ډګر په ساحه کې نیول شوی دی.

د اسټرالیا د فدرالي پولیسو کمېشنرې کریسي باریټ تایید کړې، چې پر دغه ۴۷ کلن پخواني سرتېري د جنګي جرمونو پنځه تورونه پورې شوي دي. راپورونه وایي، وژل شوي کسان بې‌وسلې او د اسټرالیايي ځواکونو په بند کې وو.

د تورونو له‌مخې، رابرټس سمېټ په افغانستان کې د خپل درې کلن ماموریت پر مهال د دوو کسانو د وژلو مسوول دی او په درېیو نورو پېښو کې یې د وژنې لارښوونه، مرسته یا هڅونه کړې ده.

راپور همداراز زیاتوي، د اسټرالیا ځانګړي تحقیقاتي دفتر (OSI) چې ۵۴ څېړونکي لري، له ۲۰۲۱ کال راهیسې رابرټس سمېت څېړي او د اسټرالیا د دفاعي ځواکونو پر ضد د افغانستان په اړه یو شمېر نورې د جګړې د جرم تحقیقات هم روان دي. د دغه ادارې مشر راس بارنیټ ویلي، چې د جرم ساحو ته د لاسرسي نشتوالي څېړنې ستونزمنې کړې دي.

په یوه پخوانۍ محکمه کې د فدرالي محکمې قاضي انتوني بسانکو د شواهدو پر بنسټ موندلې وه، چې رابرټس سمېټ د بې‌وسلې بندیانو په وژلو کې لاس درلود. راپورونه وایي، هغه ان د یوه سپین‌ږیري زنداني د وژلو پر مهال ننداره کوله او مخنیوی یې نه و کړی.

که څه هم رابرټس سمېت ځان بې‌ګناه ګڼلی، خو د قاضي یو شمېر ادعاوې یې تایید کړې دي.

دا په داسې حال کې ده، چې تر دې وړاندې په ۲۰۲۰ کال کې د اسټرالیا د پوځ په یوه راپور کې ویل شوي وو، چې د ۱۹ برحاله او پخوانیو سرتېرو په اړه باید د افغانستان په جګړه کې د ۳۹ ناقانونه وژنو په تړاو څېړنې وشي.

له دې سره، څو کاله وړاندې په افغانستان کې د بهرنیو ځواکونو د حضور پر مهال داسې راپورونه هم خپاره شول، چې د اسټرالیا ۱۷ ځانګړو سرتېرو د ۲۰۰۵ او ۲۰۱۶ کلونو ترمنځ د هلمند او اروزګان ولایتونو کې د عملیاتو پر مهال کروندګر وژلي، د ملکیانو کورونه یې سوځولي او پر بې‌دفاع خلکو یې ډزې کړې دي.

د یادولو ده، چې په افغانستان کې د بهرنیو ځواکونو د ۲۰ کلن پوځي ماموریت پر مهال د امریکا، اسټرالیا او برېتانیا په ګډون د یو شمېر هېوادونو سرتېري په جنګي جنایتونو تورن شوي دي. ځینو دغو هېوادونو منلې، چې ځواکونو یې په افغانستان کې جنګي جرمونه کړي او بې‌دفاع ملکیان یې وژلي دي.