حامد کرزي په یوه لیک کې له ملګرو ملتونو غوښتي چې پر افغانستان د پاکستان بریدونه وغندي

د یاد بنسټ په وینا، خبریالان، مدني فعالان، د بشري حقونو مدافعان، پخواني نظامیان، معترضې ښځې او ټرانس‌جنډر کسان اړ شوي چې خپل هېواد پرېږدي او په ګاونډیو هېوادونو کې د نیول کېدو، په جبري توګه د اېستل کېدو او ناامنه سیمو ته د بېرته ستنېدو له ګواښونو سره ژوند وکړي.

دوی له نړۍوالو بنسټونو غوښتي، چې د دغو کډوالو د ملاتړ لپاره عملي او همغږي ګامونه واخلي. په دې لړ کې یې له ملګرو ملتونو غوښتنه کړې، چې د کډوالو د خوندیتوب لپاره فعال رول ولوبوي او د کډوالو عالي کمېشنرۍ (UNHCR) دې د ثبت او بیا مېشتېدو بهیر چټک کړي او د کډوالۍ نړۍوال سازمان (IOM) څخه یې د بشري مرستو د پراخولو غوښتنه کړې ده.

همداراز، د دغه بنسټ له‌خوا له اروپایي ټولنې غوښتل شوي چې د افغان کډوالو په اړه خپلې پالیسۍ نرمې کړي او خوندي قانوني لارې دې ورته برابرې کړي.

دغه بنسټ پر رسنیو او نړۍوالو مدني سازمانونو هم غږ کړی چې د افغان کډوالو غږ پورته کړي.

راوا بنسټ ټینګار کړی، چې د افغان کډوالو ملاتړ یو انساني او نړۍوال مسوولیت دی او په دې برخه کې بې‌پروایي د بشري حقونو له بنسټیزو ارزښتونو سره په ټکر کې ده.

نوموړي زیاته کړې، چې د تګ‌راتګ، زده‌کړو او د ښځینه روغتیايي کارکوونکو پر کار محدودیتونو د افغانستان روغتیايي سیسټم کمزوری کړی.

بېنېټ ټینګار کړی، چې د ښځو پر وړاندې محدودیتونه نه یوازې د هغوی پر ژوند منفي اغېز لري، بلکې د ټولنې پر عمومي روغتیايي وضعیت هم ژورې پایلې لري.

نوموړی دغه څرګندونې داسې مهال کوي، چې په روغتیايي برخه کې د نجونو د زده‌کړو پر وړاندې د بندیزونو له امله، افغانستان د ښځینه ډاکټرانو او روغتیاپالانو له سخت کمښت سره مخ دی او دې چارې په هېواد کې د مېندو د مړینې کچه په ګواښوونکې توګه لوړه کړې ده.

د جمهوري نظام له پرځېدو وروسته افغان ښځې له بې‌ساري تاوتریخوالي او سختو محدودیتونو سره مخ شوې. طالبان چې د ۲۰۲۱ کال د اګسټ په ۱۵مه بیا واک ته ورسېدل، د ټول‌ګډونه حکومت او د ښځو د حقونو د خوندیتوب ژمنې یې وکړې، خو عملي ګامونه یې له دغو ژمنو سره په ټکر کې وو.

واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته ښځې او نجونې له زده‌کړو، کار، سفر او ان له عامه ژوند څخه محرومې شوې. دغو بدلونونو نه یوازې د افغان مېرمنو پر فردي ژوند ناوړه اغېز کړی، بلکې د ټولنې پر ټولییز پرمختګ، ټولنیز جوړښت او اقتصادي پیاوړتیا یې هم ژوره اغېزه کړې ده.

د مېرمنو پر وړاندې دا بندیزونه یوازې یوه داخلي سیاسي او مذهبي پرېکړه نه وه، بلکې پراخ نړۍوال غبرګونونه یې راوپارول. ملګرو ملتونو، اروپايي ټولنې، د اسلامي همکاریو سازمان او د نړۍ بېلابېلو بشري او حقوقي بنسټونو دا محدودیتونه د افغان مېرمنو له بنسټیزو انساني حقونو څخه ښکاره سرغړونه وبلله.

دغه وزارت د سې‌شنبې په ورځ (د وري ۱۸مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، چې د کورونو کرایه به د تېرو دوو کلونو (۱۴۰۳) د معیار پر بنسټ تنظیمېږي او یوازې تر ۱۰ سلنې پورې د لوړوالي اجازه شته. د اعلامیې له‌مخې، د کورونو او بلاکونو مالکان او د معاملاتو لارښوونې حق نه‌لري، چې له ټاکلي حد څخه زیاته کرایه وټاکي.

دا په داسې حال کې ده، چې له پاکستان او ایران څخه د افغان کډوالو د بېرته ستنېدو له امله په یو شمېر ولایتونو کې د کورونو کرایې په بې‌سارې توګه لوړې شوې دي. سربېره پر دې، د کرایې کورونو موندل هم ستونزمن شوي او راستنېدونکي له ګڼو ستونزو سره مخ دي.

طالبانو تر دې وړاندې هم په کابل او ننګرهار کې د کورونو مالکانو ته خبرداری ورکړی و، چې د خپلو کورونو کرایه د تېر کال په پرتله له ۱۰ سلنې څخه زیاته نه کړي او ټینګار یې کړی و، چې له سرغړوونکو سره به قانوني چلند کېږي.

طالبانو د دواړو هېوادونو ترمنځ دا هوکړې د سوداګرۍ او اقتصادي همکاریو د پراختیا او پرمختګ په برخه کې ښه اقدام یاد کړی. د طالبانو په خبره، دغه هوکړې په سوداګریزه برخه کې دي.

پرون د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت له ازبکستان سره د درملو سوداګرۍ په برخه کې د ۵۰۰ مېلیونه ډالرو سوداګریز هدف ته رسېدل خپل لومړیتوب ټاکلی.

د ازبکستاني پلاوي او طالبانو ترمنځ د درملو د توزیع پرغوره معیارونو، له سترو درمل وېشونکو سره پر مستقیمو اړیکو او ګډ کاري ټیم خبرې کړې وې.

دغه بنسټ میندو او د تولیدي روغتیا خدمتونو ته لاسرسی د ژوند ژغورنې یوه اساسي اړتیا ګڼي. بلخوا، د روغتیا نړۍواله ورځ هر کال د اپرېل په ۷مه نېټه نمانځل کېږي.

دا په داسې حال کې ده، چې په دې وروستیو کې د افغانستان د روغتیا سکټور له ګڼو ننګونو سره مخ شوی دی. د کډوالو د پراخو څپو بېرته راستنېدل، د طالبانو له واکمنېدو وروسته پر ښځو محدودیتونه، د بهرنیو مرستو کمښت او په سیمه کې وروستیو کړکېچونو روغتیايي خدمتونو ته لاسرسی خورا ستونزمن کړی دی.

همدارنګه راپورونه ښيي، چې طالبانو په غېررسمي ډول د ښځو د امیندوارۍ د مخنیوي (پلان جوړونې) مخه نیولې او دغه پرېکړې د میندو لپاره وژونکې پایلې لرلې دي. د طالبانو تر واکمنۍ لاندې د امیندوارۍ ضد درملو ته لاسرسی محدود شوی او لسګونه هغه کلینیکونه تړل شوي، چې د زېږون د اختلاطاتو او ناڅاپي سقط درملنه به یې کوله.