ایران داسې هېڅ نښه نه ده ښودلې چې د امریکا د ولسمشر ډونالډ ټرمپ ګواښ ته پکې نرمښت وبرېښي. ټرمپ ویلي چې ایران باید تر سېشنبې هرمز تنګی بېرته پرانیزي او که نه نو له پراخو بریدونو سره به مخ شي او دوزخ به یې وګرځوي.
ټرمپ ایران ته تر ماښام ۸ بجو مهلت ورکړی و، چې په هرمز تنګي کې پر تېل وړونکو بیړیو بندیز پای ته ورسوي.
رویټرز وايي، ایران دا غوښتنې رد کړې او ګواښ یې کړی چې په خلیج کې به د امریکا د متحدینو پر بنسټیزو تاسیساتو بریدونه وکړي.
اسراییل هم د سېشنبې په ورځ د ایران ملکي بنسټونو ته خبرداری ورکړی او خلکو ته یې ویلي چې د اورګاډي پټلۍ او رېللارو ته نږدې مه ځئ، ځکه دا به ستاسې ژوند له خطر سره مخ کړي.
رویټرز د سېشنبې په ورځ (د وري ۱۸مه) راپور ورکړی، چې د اسټرالیا فدرالي پولیسو د رابرټس سمېټ په نوم یو اسټرالیایي سرتېری نیولی دی. دراپور لهمخې، پر هغه تور دی چې له ۲۰۰۹ تر ۲۰۱۲ کال پورې یې په افغانستان کې د خپل ماموریت پر مهال بېوسلې افغانان وژلي او ښایي په عمر قید محکوم شي.
په راپور کې همداراز راغلي، چې رابرټس سمېت نن د سیډني د کورني هوایي ډګر په ساحه کې نیول شوی دی.
د اسټرالیا د فدرالي پولیسو کمېشنرې کریسي باریټ تایید کړې، چې پر دغه ۴۷ کلن پخواني سرتېري د جنګي جرمونو پنځه تورونه پورې شوي دي. راپورونه وایي، وژل شوي کسان بېوسلې او د اسټرالیايي ځواکونو په بند کې وو.
د تورونو لهمخې، رابرټس سمېټ په افغانستان کې د خپل درې کلن ماموریت پر مهال د دوو کسانو د وژلو مسوول دی او په درېیو نورو پېښو کې یې د وژنې لارښوونه، مرسته یا هڅونه کړې ده.
راپور همداراز زیاتوي، د اسټرالیا ځانګړي تحقیقاتي دفتر (OSI) چې ۵۴ څېړونکي لري، له ۲۰۲۱ کال راهیسې رابرټس سمېت څېړي او د اسټرالیا د دفاعي ځواکونو پر ضد د افغانستان په اړه یو شمېر نورې د جګړې د جرم تحقیقات هم روان دي. د دغه ادارې مشر راس بارنیټ ویلي، چې د جرم ساحو ته د لاسرسي نشتوالي څېړنې ستونزمنې کړې دي.
په یوه پخوانۍ محکمه کې د فدرالي محکمې قاضي انتوني بسانکو د شواهدو پر بنسټ موندلې وه، چې رابرټس سمېټ د بېوسلې بندیانو په وژلو کې لاس درلود. راپورونه وایي، هغه ان د یوه سپینږیري زنداني د وژلو پر مهال ننداره کوله او مخنیوی یې نه و کړی.
که څه هم رابرټس سمېت ځان بېګناه ګڼلی، خو د قاضي یو شمېر ادعاوې یې تایید کړې دي.
دا په داسې حال کې ده، چې تر دې وړاندې په ۲۰۲۰ کال کې د اسټرالیا د پوځ په یوه راپور کې ویل شوي وو، چې د ۱۹ برحاله او پخوانیو سرتېرو په اړه باید د افغانستان په جګړه کې د ۳۹ ناقانونه وژنو په تړاو څېړنې وشي.
له دې سره، څو کاله وړاندې په افغانستان کې د بهرنیو ځواکونو د حضور پر مهال داسې راپورونه هم خپاره شول، چې د اسټرالیا ۱۷ ځانګړو سرتېرو د ۲۰۰۵ او ۲۰۱۶ کلونو ترمنځ د هلمند او اروزګان ولایتونو کې د عملیاتو پر مهال کروندګر وژلي، د ملکیانو کورونه یې سوځولي او پر بېدفاع خلکو یې ډزې کړې دي.
د یادولو ده، چې په افغانستان کې د بهرنیو ځواکونو د ۲۰ کلن پوځي ماموریت پر مهال د امریکا، اسټرالیا او برېتانیا په ګډون د یو شمېر هېوادونو سرتېري په جنګي جنایتونو تورن شوي دي. ځینو دغو هېوادونو منلې، چې ځواکونو یې په افغانستان کې جنګي جرمونه کړي او بېدفاع ملکیان یې وژلي دي.
د امنیت شورا د راپور لهمخې، ټاکل شوې ده چې د ملګرو ملتونو امنیت شورا نن سېشنبه (د وري ۱۸مه) د یوه پرېکړهلیک پر مسودې رایه اچونه وکړي، چې موخه یې د هرمز تنګي کې د بېړیو د تګراتګ خوندیتوب او د سیمهییز تاوتریخوالي کمول دي.
مسوده له هغو هېوادونو غوښتنه کوي چې د تنګي په سوداګریزو لارو کې فعالیت لري، څو د سوداګریزو بېړیو د ساتنې لپاره ګډې دفاعي هڅې وکړي او له ایران څخه غواړي، چې د بېړیو پر ضد بریدونه او د تنګي د تګراتګ د بندولو هڅې سمدستي ودروي.
همدارنګه دغه شورا غواړي، چې د غېرنظامي زېربناوو لکه د اوبو، انرژۍ او نفتو د زېربناوو پر ضد بریدونه هم بند شي.
دغه مسوده بحرین د فارس خلیج همکاریو د شورا او اردن په همغږۍ وړاندې کړې ده.
په وروستیو اوونیو کې پر ایران د امریکا او اسراییل د بریدونو له امله په هرمز تنګي کې تاوتریخوالی زیات شوی. ایران په ځوابي توګه هڅه کړې، چې د بېړیو تګراتګ ګډوډ کړي. بلخوا، امریکا او اسراییل هم ځینې سمندري تاسیسات هدف ګرځولي دي.
راپور زیاتوي، چې د امنیت شورا د غړو ترمنځ د مسودې په اړه ځینې اختلافونه هم رامنځته شوي. په لومړنیو مسودو کې د زور د کارولو اجازه هم شوې وه، خو چین او روسیې مخالفت کړی او خبرداری یې ورکړی چې دا به تاوتریخوالی لا زیات کړي.
پایلې ته له رسېدو وروسته، په وروستۍ مسوده کې د «دفاعي اقداماتو» او نړۍوالې همکارۍ ټینګار شوی او د تحریمونو بحث عمومي شوی دی.
ځینې هېوادونه لکه فرانسه او برېتانیا هڅې کوي، چې د بېړیو د خوندي تګ لپاره نړۍوال اېتلاف جوړ کړي، خو د لاسوهنې په څرنګوالی کې اختلاف لري او ځینو هېوادونو مستقیم نظامي ګډون نهدی ښودلی.
ورته مهال، د هرمز تنګي ناامنۍ نړۍواله سوداګري او د انرژۍ بازار ته جدي ګواښ رامنځته کړی دی.
ایران انټرنشنل ته رسېدلي معلومات ښيي، چې د ایران په لوړو حکومتي کړیو کې بېساري اختلافات رامنځته شوي دي. د راپورونو لهمخې، د ایران د ولسمشر مسعود پزشکیان او د سپاه پاسداران د لوړپوړو قومندانانو ترمنځ ناندرۍ او ښکاره تقابل روان دی.
د ولسمشرۍ دفتر ته نږدې دوو سرچینو ویلي، چې د شنبې په ورځ (د وري ۱۵مه) د مسعود پزشکیان او د مجتبی خامنهیي نږدې کس حسین طایب ترمنځ تندې خبرې شوې دي. ګډونوال دا خبرې «ډېرې سختې او بحراني» یادي کړې دي.
په دې ناسته کې مسعود پزشکیان د سپاه پاسداران د قومندان احمد وحیدي او د خاتمالانبیاء قرارګاه قومندان علي عبداللهي کړنې «خپلسري» یادي کړې او زیاته کړې یې ده، چې د دوی پالیسي چې د سیمې پر هېوادونو او زېربیناوو د بریدونو د زیاتېدو لامل بلل کېږي، د اوربند ترلاسه کولو ټول فرصتونه لهمنځه وړي او ایران د یو ستر ناورین پر لور بیايي.
پزشکیان ټینګار کړی، چې د کره ارزونو لهمخې د ایران اقتصاد به د اوږدې جګړې تر فشار لاندې ډېر وخت دوام ونهکړي او بشپړ اقتصادي سقوط به حتمي وي.
د سټراټېژي په نوم شرکت چې مشري یې امریکایي میلیاردر مایکل سیلور کوي، د روان کال د لومړیو درېیو میاشتو په مالي راپور کې ویلي چې د بیټ کوین شتمنیو د ارزښت د کمېدو له امله ورته شاوخوا ۱۴.۵ میلیارده ډالره تاوان ورته اوښتی او د پانګې ارزښت یې راکم شوی دی.
دغه زیان وروسته له هغه رامنځته شوی چې د تېرو درېیو میاشتو په ترڅ کې د بیټ کوین بیه له ۲۰ سلنې څخه زیاته راټیټه شوې ده. دا د ۲۰۱۸ کال راوروسته د دې ډیجیټلي شتمنۍ لپاره د کال د لومړۍ ربع تر ټولو لوی سقوط بلل کېږي.
د بلومبرګ د راپور له مخې، د یادې مودې په پای کې سټراټیژي شرکت له ۵۰ میلیارده ډالرو څخه زیاتې ډیجیټلي شتمنۍ لرلې. دغه شرکت تېر کال د حسابدارۍ نوي اصول منلي چې له مخې یې د بټکوین د شتمنیو د واقعي ارزښت بدلونونه باید په مستقیم ډول په مالي حسابونو کې څرګند شي، هغه کار چې د شرکت په مالي پایلو کې یې د څو میلیارده ډالرو بدلونونه راوستي دي.
سټراټېژي چې پخوا د «مایکرو سټراټېژي» په نوم پېژندل کېده، همدارنګه ویلي چې د اپرېل له لومړۍ تر پنځمې پورې یې نور ۴ زره او ۸۷۱ بټکوینونه د ۳۳۰ میلیونه ډالرو په ارزښت اخیستي دي. د هر بیټ کوین د پېرلو منځنۍ بیه په دې معامله کې شاوخوا ۶۷ زره او ۷۰۰ ډالره وه.
د تېر کال له تاریخي لوړې بیې وروسته د بټکوین د قیمت کمېدو لامل شوی چې د سټراټېژي شرکت د شتمنیو ارزښت د دې مالي مودې په پای کې د پېرلو له منځنۍ بیې، چې د هر بټکوین لپاره له ۷۵ زره ډالرو څخه زیاته وه، ټیټ شي.
د دوشنبې په ورځ د بیټ کوین بیه نږدې ۷۰ زره ډالرو ته ورسېده، خو وروسته یې د خپل زیاتوالي یوه برخه بېرته له لاسه ورکړه.
د بازار د لوړې دورې پر مهال، د سټراټېژي د ونډو ارزښت د دې شرکت د شتمنیو له ارزښت څخه ډېر لوړ و، چې شرکت ته یې دا زمینه برابره کړې وه څو د نوو ونډو په خپرولو سره نور بټکوین واخلي او دا بهیر تکرار کړي. خو اوس چې دغه برلاسی لهمنځه تللی او د مالي بازارونو شرایط هم سخت شوي، د دې تګلارې دوام له ننګونو سره مخ شوی دی.
دغه شرکت اوس مهال ۲.۲۵ میلیارده ډالره نغدي زېرمه لري چې د ګټو د ورکړې او نورو مالي ژمنو د پوره کولو لپاره تر دوو کلونو ډېره بسنه کوي.
د غزې روغتيايي چارواکو د دوشنبې په ورځ اعلان وکړ چې یوه ښوونځي ته څېرمه د اسراییل په هوايي بريد کې ۱۰کسان وژل شوي دي. چارواکي وایي، دغه برید هغه ځای ته هم نږدې شوی چې بېځایه شوي فلسطینیان پهکې مېشت وو.
د غزې د روغتیا وزارت وايي چې د تېر کال د اکټوبر میاشتې له اوربند راهیسې، لږ تر لږه ۷۰۰ فلسطینیان د اسراییل په بریدونو کې وژل شوي دي.
ډاکترانو او د غزې اوسېدونکو د دوشنبې د ورځې د پېښې په اړه رویټرز ته ویلي چې ځینې فلسطینیان له هغې وسلهوالې ډلې سره په نښته کې ښکېل شوي وو چې د اسراییل ملاتړ ورسره دی، ځکه دې ډلې هڅه کوله پر ښوونځي برید وکړي او یو شمېر کسان یرغمل کړي.
سرچینو رویټرز ته ویلي چې دا نښته د غزې د مرکزي سیمې په المغازي د کډوالو کمپ ختیځ لور ته شوې ده. د نښتې پر مهال د اسراییل بېپیلوټه الوتکو پر دغه سیمه دوه توغندي وویشتل، چې له امله یې ۱۰ تنه وژل شوي او یو شمېر نور ټپیان دي.
خو د دې ډلې له مشرانو څخه یو تن په یوه ویډیويي پیغام کې ادعا کړې چې دوی د حماس شاوخوا پنځه غړي وژلي دي.
همدارنګه، د دوشنبې په سهار وختي د اسراییل په یوه بل هوايي برید کې یو فلسطینی چې پر موټرسایکل سپور و، وژل شوی او یو ماشوم ټپي شوی دی. سربېره پر دې، د غزې ډاکتران وايي چې اسراییلي ځواکونو د غزې په مرکزي سیمه کې پر یوه موټر ډزې کړې، چې له امله یې یو بل فلسطینی هم وژل شوی دی، او په دې توګه د دوشنبې د ورځې د وژل شویو شمېر ۱۲ تنو ته رسېدلی دی.
د اسراییل پوځ تر اوسه د دوشنبې د ورځې د دغو درېیو پېښو په اړه څه نه دي ویلي. د غزې د روغتیا وزارت د شمېرو له مخې، په ۲۰۲۳ کال کې پر غزه د اسراییل د بریدونو له پیل راهیسې تر اوسه پورې له ۷۲ زرو څخه زیات فلسطینیان وژل شوي دي.