راوا: د افغان کډوالو د ملاتړ لپاره دې بېړني اقدامات وشي

نوموړي زیاته کړې، چې د تګ‌راتګ، زده‌کړو او د ښځینه روغتیايي کارکوونکو پر کار محدودیتونو د افغانستان روغتیايي سیسټم کمزوری کړی.

بېنېټ ټینګار کړی، چې د ښځو پر وړاندې محدودیتونه نه یوازې د هغوی پر ژوند منفي اغېز لري، بلکې د ټولنې پر عمومي روغتیايي وضعیت هم ژورې پایلې لري.

نوموړی دغه څرګندونې داسې مهال کوي، چې په روغتیايي برخه کې د نجونو د زده‌کړو پر وړاندې د بندیزونو له امله، افغانستان د ښځینه ډاکټرانو او روغتیاپالانو له سخت کمښت سره مخ دی او دې چارې په هېواد کې د مېندو د مړینې کچه په ګواښوونکې توګه لوړه کړې ده.

د جمهوري نظام له پرځېدو وروسته افغان ښځې له بې‌ساري تاوتریخوالي او سختو محدودیتونو سره مخ شوې. طالبان چې د ۲۰۲۱ کال د اګسټ په ۱۵مه بیا واک ته ورسېدل، د ټول‌ګډونه حکومت او د ښځو د حقونو د خوندیتوب ژمنې یې وکړې، خو عملي ګامونه یې له دغو ژمنو سره په ټکر کې وو.

واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته ښځې او نجونې له زده‌کړو، کار، سفر او ان له عامه ژوند څخه محرومې شوې. دغو بدلونونو نه یوازې د افغان مېرمنو پر فردي ژوند ناوړه اغېز کړی، بلکې د ټولنې پر ټولییز پرمختګ، ټولنیز جوړښت او اقتصادي پیاوړتیا یې هم ژوره اغېزه کړې ده.

د مېرمنو پر وړاندې دا بندیزونه یوازې یوه داخلي سیاسي او مذهبي پرېکړه نه وه، بلکې پراخ نړۍوال غبرګونونه یې راوپارول. ملګرو ملتونو، اروپايي ټولنې، د اسلامي همکاریو سازمان او د نړۍ بېلابېلو بشري او حقوقي بنسټونو دا محدودیتونه د افغان مېرمنو له بنسټیزو انساني حقونو څخه ښکاره سرغړونه وبلله.

دغه وزارت د سې‌شنبې په ورځ (د وري ۱۸مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، چې د کورونو کرایه به د تېرو دوو کلونو (۱۴۰۳) د معیار پر بنسټ تنظیمېږي او یوازې تر ۱۰ سلنې پورې د لوړوالي اجازه شته. د اعلامیې له‌مخې، د کورونو او بلاکونو مالکان او د معاملاتو لارښوونې حق نه‌لري، چې له ټاکلي حد څخه زیاته کرایه وټاکي.

دا په داسې حال کې ده، چې له پاکستان او ایران څخه د افغان کډوالو د بېرته ستنېدو له امله په یو شمېر ولایتونو کې د کورونو کرایې په بې‌سارې توګه لوړې شوې دي. سربېره پر دې، د کرایې کورونو موندل هم ستونزمن شوي او راستنېدونکي له ګڼو ستونزو سره مخ دي.

طالبانو تر دې وړاندې هم په کابل او ننګرهار کې د کورونو مالکانو ته خبرداری ورکړی و، چې د خپلو کورونو کرایه د تېر کال په پرتله له ۱۰ سلنې څخه زیاته نه کړي او ټینګار یې کړی و، چې له سرغړوونکو سره به قانوني چلند کېږي.

طالبانو د دواړو هېوادونو ترمنځ دا هوکړې د سوداګرۍ او اقتصادي همکاریو د پراختیا او پرمختګ په برخه کې ښه اقدام یاد کړی. د طالبانو په خبره، دغه هوکړې په سوداګریزه برخه کې دي.

پرون د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت له ازبکستان سره د درملو سوداګرۍ په برخه کې د ۵۰۰ مېلیونه ډالرو سوداګریز هدف ته رسېدل خپل لومړیتوب ټاکلی.

د ازبکستاني پلاوي او طالبانو ترمنځ د درملو د توزیع پرغوره معیارونو، له سترو درمل وېشونکو سره پر مستقیمو اړیکو او ګډ کاري ټیم خبرې کړې وې.

دغه بنسټ میندو او د تولیدي روغتیا خدمتونو ته لاسرسی د ژوند ژغورنې یوه اساسي اړتیا ګڼي. بلخوا، د روغتیا نړۍواله ورځ هر کال د اپرېل په ۷مه نېټه نمانځل کېږي.

دا په داسې حال کې ده، چې په دې وروستیو کې د افغانستان د روغتیا سکټور له ګڼو ننګونو سره مخ شوی دی. د کډوالو د پراخو څپو بېرته راستنېدل، د طالبانو له واکمنېدو وروسته پر ښځو محدودیتونه، د بهرنیو مرستو کمښت او په سیمه کې وروستیو کړکېچونو روغتیايي خدمتونو ته لاسرسی خورا ستونزمن کړی دی.

همدارنګه راپورونه ښيي، چې طالبانو په غېررسمي ډول د ښځو د امیندوارۍ د مخنیوي (پلان جوړونې) مخه نیولې او دغه پرېکړې د میندو لپاره وژونکې پایلې لرلې دي. د طالبانو تر واکمنۍ لاندې د امیندوارۍ ضد درملو ته لاسرسی محدود شوی او لسګونه هغه کلینیکونه تړل شوي، چې د زېږون د اختلاطاتو او ناڅاپي سقط درملنه به یې کوله.

حماد د ماین پاکۍ په چارو کې د مرستې او ماین پاکۍ د نړۍوالې ورځې په مناسبت رسنیو ته وویل، چې تر ټولو زیاتې ۴۰ پېښې په کونړ او ۲۳ په فراه کې شوې دي او همدارنګه په هرات، کندهار او ځینو نورو ولایتونو کې هم ورته پېښې رامنځته شوې دي.

د هغه په خبره، په دې پېښو کې ۹۶ تنه وژل شوي او ۳۷۸ نور ټپيان شوي دي، چې ښځې او ماشومان هم په‌کې شامل دي.

حماد زیاتوي، چې د همکارو موسسو په مرسته یې نږدې ۹۵ کیلومتره په ماینونو او ناچاودو توکو ککړې سیمې پاکې کړې دي. د هغه په خبره، په همدې جریان کې یې ۴۵ زره او ۲۱۰ ماینونه او ناچاوده توکي کشف، انتقال او له‌منځه وړې دي.

افغانستان د نړۍ یو له هغو هېوادونو څخه شمېرل کېږي، چې چاپيریال یې د ځمکنیو ماینونو او د جګړي په پاتې شونو ککړ دی.

اړوندو نړۍوالو ادارو تر دې وړاندې اندېښنې ښودلې وې، چې په میلیونه افغانان لا هم د ماین د زیانمن کېدو له دوامداره ګواښ سره مخ دي.