تېره ورځ له ایران او پاکستان څخه له دوو زرو ډېر افغان کډوال بېرته هېواد ته ستانه شوي دي

سمپل که څه هم د یادو طالب وزیرانو نومونه وانه‌خیستل، خو وايي چې په کابل کې یو شمېر "روښانه فکر لرونکي طالب وزیران" د خپل مشر له پرېکړو خوښ نه دي. نوموړي له افغانستان انټرنشنل سره په مرکه کې ویلي، تېر ځل د طالبانو واکمني د القاعده شبکې د مشر اسامه بن لادن قرباني شوه، خو دا ځل دوی نه غواړي چې د ټي‌ټي‌پي یا نورو وسله‌والو ډلو لپاره قرباني ورکړي.

سمپل زیاتوي، چې د طالبانو په لوړه کچه پرېکړې شفافیت نه‌لري او ډېری پرېکړې د پردې تر شا په پټ ډول تر سره کېږي.

هغه دا هم ویلي، چې په کندهار کې د طالبانو یو شمېر سخت‌دریځي مشران لا هم "جهادي، افراطي او نظامي فکر" لري.

نوموړي د پاکستان او طالبانو ترمنځ وروستیو ترینګلتیاوو ته په اشارې ویلي، چې پاکستان د طالبانو له مخالفو جبهو سره په اړیکه کې دی او هغوی به د دغې ډلې پر وړاندې د فشار د یوې وسیلې په توګه وکاروي.

هغه له افغانستان انټرنشنل سره په مرکه کې ویلي: «د پاکستان لپاره یو انتخاب له خلکو سره تفاهم دی؛ هغوی کولی شي اوسنی جنګ لا مخ ته یوسي او پیاوړی یې کړي. پاکستان هڅه کوي د یوې اجماع له لارې د سیمې هېوادونو ته طالبان د یو خطر په توګه معرفي کړي».

نوموړی وایي، چې د ایران، امریکا او منځني ختیځ جګړو د سیمې هېوادونه بوخت ساتلي دي. د هغه په خبره، امکان شته چې په راتلونکي کې پاکستان له ډیپلوماټیکو لارو طالبان له انزوا سره مخ کړي.

نوموړی دغه څرګندونې په داسې حال کې کوي، چې پاکستاني چارواکو تر دې وړاندې په وار-وار ویلي چې اسلام‌اباد له افغان طالبانو سره خبرو اترو ته چمتو دی، خو دا خبرې په دې شرط دي چې په افغانستان کې د تحریک طالبان پاکستان (ټي‌ټي‌پي) غړي دوی ته وسپارل شي.

د پاکستان د پوځ ویاند څه موده مخکې ادعا وکړه، چې په افغانستان کې د طالبانو ادارې ترهګرو ته پناه ورکړې او دا کسان ان په ځینو دولتي ودانیو کې شتون لري. د هغه په وینا، د خبرو اترو د پیل شرط دا دی چې طالبان د افغانستان په خاوره کې د ترهګرۍ مرکزونه له منځه یوسي او مطلوب کسان پاکستان ته وسپاري.
خو طالبانو بیا دغه تور په کلکه رد کړی او د پاکستان امنیتي ستونزې یې د دوی داخلي چاره ګڼلې ده.

په راپور کې همداراز راغلي، چې رابرټس سمېت نن د سیډني د کورني هوایي ډګر په ساحه کې نیول شوی دی.

د اسټرالیا د فدرالي پولیسو کمېشنرې کریسي باریټ تایید کړې، چې پر دغه ۴۷ کلن پخواني سرتېري د جنګي جرمونو پنځه تورونه پورې شوي دي. راپورونه وایي، وژل شوي کسان بې‌وسلې او د اسټرالیايي ځواکونو په بند کې وو.

د تورونو له‌مخې، رابرټس سمېټ په افغانستان کې د خپل درې کلن ماموریت پر مهال د دوو کسانو د وژلو مسوول دی او په درېیو نورو پېښو کې یې د وژنې لارښوونه، مرسته یا هڅونه کړې ده.

راپور همداراز زیاتوي، د اسټرالیا ځانګړي تحقیقاتي دفتر (OSI) چې ۵۴ څېړونکي لري، له ۲۰۲۱ کال راهیسې رابرټس سمېت څېړي او د اسټرالیا د دفاعي ځواکونو پر ضد د افغانستان په اړه یو شمېر نورې د جګړې د جرم تحقیقات هم روان دي. د دغه ادارې مشر راس بارنیټ ویلي، چې د جرم ساحو ته د لاسرسي نشتوالي څېړنې ستونزمنې کړې دي.

په یوه پخوانۍ محکمه کې د فدرالي محکمې قاضي انتوني بسانکو د شواهدو پر بنسټ موندلې وه، چې رابرټس سمېټ د بې‌وسلې بندیانو په وژلو کې لاس درلود. راپورونه وایي، هغه ان د یوه سپین‌ږیري زنداني د وژلو پر مهال ننداره کوله او مخنیوی یې نه و کړی.

که څه هم رابرټس سمېت ځان بې‌ګناه ګڼلی، خو د قاضي یو شمېر ادعاوې یې تایید کړې دي.

دا په داسې حال کې ده، چې تر دې وړاندې په ۲۰۲۰ کال کې د اسټرالیا د پوځ په یوه راپور کې ویل شوي وو، چې د ۱۹ برحاله او پخوانیو سرتېرو په اړه باید د افغانستان په جګړه کې د ۳۹ ناقانونه وژنو په تړاو څېړنې وشي.

له دې سره، څو کاله وړاندې په افغانستان کې د بهرنیو ځواکونو د حضور پر مهال داسې راپورونه هم خپاره شول، چې د اسټرالیا ۱۷ ځانګړو سرتېرو د ۲۰۰۵ او ۲۰۱۶ کلونو ترمنځ د هلمند او اروزګان ولایتونو کې د عملیاتو پر مهال کروندګر وژلي، د ملکیانو کورونه یې سوځولي او پر بې‌دفاع خلکو یې ډزې کړې دي.

د یادولو ده، چې په افغانستان کې د بهرنیو ځواکونو د ۲۰ کلن پوځي ماموریت پر مهال د امریکا، اسټرالیا او برېتانیا په ګډون د یو شمېر هېوادونو سرتېري په جنګي جنایتونو تورن شوي دي. ځینو دغو هېوادونو منلې، چې ځواکونو یې په افغانستان کې جنګي جرمونه کړي او بې‌دفاع ملکیان یې وژلي دي.

دا په داسې حال کې ده، چې تېره ورځ د خوست ولایت د مرکز متون اړوند په ګينګينۍ کلي کې هم په ورته پېښه کې درې ښځې مړې او دوه ماشومان ټپيان شوي دي.

دا پېښې په داسې وخت کې رامنځته شوې دي، چې وروستیو ورښتونو او سېلابونو په بېلابېلو ولایتونو کې درانه مالي او ځاني زیانونه اړولي دي.

له طبیعي پېښو سره د طالبانو د مبارزې ادارې د وروستیو شمېرو له‌مخې، په تېرو ۲۴ ساعتونو کې په هېواد کې د طبیعي پېښو له امله ۱۱ کسان مړه، ۶ ټپیان او ۷ نور لادرکه شوي دي.

په میدان وردګ کې د طالبانو د اطلاعاتو او فرهنګ ریاست له خلکو غوښتنه کړې: «د مهاجرو مرغانو د تېرېدو په موسم کې له هر ډول ښکار، ځورونې او له‌منځه وړلو څخه په جدي توګه ډډه وکړئ.»

طالبانو ویلي، چې مرغان د چاپېریال د ښکلا او طبیعي نظامونو په ساتنه کې مهم رول لري او ساتنه یې د ټولو مسوولیت یاد کړی.

د طالبانو د رییس الوزرا د ۱۱۴ ګنې فرمان له‌مخي، په ټول هېواد کې د مرغانو پر ښکار او قاچاق بنديز لګول شوی.

د ژوند په ټولو برخو کې تدریجي پرمختګ او تکامل رول لري او هر څه په تدریجي توګه تر سره کیږي. ماشوم په تدریجي توګه پیدا کیږي، خړپوسې کوي، بیا ګرځي او لویږي. منډې وهي او همداسې ښوونځي ته ځي او بیا درسونه تکمیلوي او ستر سړی ترې جوړيږي. د پیداېښت سره سمدستي یو ماشوم نه ستر سړی کیږي او نه ترې د ستر سړي توقع پکار ده.

د زده‌کړو دوره هم له کوچنیوالي او وړکتون نه پیلیږي او په تدریجي توګه یو ماشوم خپلو زده‌کړو ته دوام ورکوي. په لومړۍ ورځ د ښوونځې د یوه زده‌کوونکي نه د ژبې، ماسترۍ یا ډوکتورا تمه څوک نه‌کوي او نه یو دم څوک د ډوکتورا سند ترلاسه کولې شي؛ بلکې په تدریجي توګه زده‌کړې ترسره کېږي.
یو کروندګر ځمکه د کښت لپاره چمتو کوي او بیا هلته غنم یا نور کرنیز توکې کري. د کښت پالنه کوي او باالاخره تر اتو میاشتو وروسته غنم لویېږي، پخېږي او رېبل کېږي. ټول حبوبات او مېوه‌جات همداسې په تدریجي توګه ترلاسه کېږي.
د یو شاعر او لیکوال لیکنې هم د اولې ورځې نه یا اولنې لیکنې او شعرونه سم نه‌وي او په تدریجي توګه د هرچا شعرونه او لیکنې ښې کېږي. که لیکوالان او شاعران خپلو لومړنیو لیکنو او شعرونو ته بیا نظر واچوي، خامخا به ډېرې زیاتې تېروتنې او نیمګړتیاوې د متن د منځپانګې، پیغام، املا او انشا له نظره په خپلو پخوانیو لیکنو کې ولري. نو ځکه وایي، چې د مور له خېټې نه څوک عالم او لیکوال نه پیدا کېږي.
په اقتصادي تشبث کې هم د لاټرۍ ټېکټ وتلو پرته یو دم څوک مېلیونر کېدای نه‌شي؛ بلکې هر کارو بار او سوداګري د ابتدایي حالت نه پیلېږي او بیا ورو، ورو وده او پرمختګ کوي.
د یوه هېواد پرمختګ او ترقي هم په یو کال او لسو کلونو کې نه محسوسېږي او نه هم امکان لري؛ بلکې د یوه هېواد ټول سیاسي، اقتصادي او امنیتي موسسات په تدریجي توګه منظم کېږي، وده کوي او اعتبار پیدا کوي.
ټولنیز عدالت هم په یوه ټولنه کې یو دم وده نه‌کوي؛ بلکې د دولتي موسساتو له پیاوړتیا سره ټولنیز عدالت رامنځته کېږي. د ځنګل د قانون نه انسانان راوځي او د مدني قوانینو تابع کېږي.
ولسواکي هم په یو دم نه رامنځته کېږي؛ بلکې د قانون په موجودیت کې په تدریجي توګه وده کوي. هغه مشهوره وینا ده، چې لومړۍ د ولسواکې لپاره په ولسواکۍ باوري کسانو حضور مهم دی.
الله ځمکې او اسمانونه په شپږو ورځو کې پیدا کړي دي. په یوه ورځ یې نه‌دي پیدا کړي؛ ځکه د نړۍ کارونه په تدریجي توګه ترسره کېږي.
په پورته ډول ما د تدریجي پرمختګ او تکامل د یو څو بېلګو یادونه وکړه. له پورته بېلګو د یادې لیکنې موخه دا ده، چې انګلیسي ژبه کې مشهوره متل دی وایي چې ګاډۍ د اس نه مخکې څوک اس نه تړي او که وتړل شي؛ نو کار نه ورکوي.
له بده مرغه، د افغانستان په نامه پوه، روښانفکره، سیاسي او مدني مبارزین غواړي، چې د افغانستان ګاډۍ د اس نه مخکې وتړي. د منازعاتو حل خپلې مرحلې لري؛ ترڅو دومداره سوله رامنځته شي. د ټولو شخړو او مسایلو د حل لپاره په تدریجي توګه زمینه مساعدېږي.
دا چې ځینې د جګړې نغارې ډنګوي او وایي، چې طالبان یوازې زور پېژني او ټول طالبان باید ووژل شي او واک ترې په زور باید ونیول شي، که د دغه ځوانانو نه پوښتنې وکړئ، چې د جګړې لپاره به ستا عقبه، امکانات او تر جګړې نه وروسته د حکومتولۍ لپاره عملي تګلاره څه وي؟ ځواب دا دی. نه یې انګیزه او روایت معلوم دی، نه منل شوې سیاسي رهبري شته، نه د جنګ امکانات او نه د جنګ عقبه معلومه ده.
ځینې وایي که د پاکستان په شمول، هر څوک د دوی سره مرسته وکړي، دوی حاضر دي چې د طالبانو په وړاندې وجنګیږي. هدف د طالبانو سره جنګ او قدرت نیول دي او که هدف په افغانستان کې ثبات راوستل، خلکو ارامي او د نیابتي رقابتونو او جګړو مخنیوې دی؟ که هدف یوازې جنګ او قدرت نیول وي، طالبانو، مجاهدینو، جمهورتیانو، خلقیانو او پرچمیانو همدا کار وکړ، څه ګټه یې افغانستان ته ورسیدله؟ همدغه کسانو خو طالبان د پاکستان ګوډا ګیان معرفي کول خو نن بیا د طالبانو په عوض دوی د پاکستان، ایران او نورو هیوادونو ګوډاګیتوب ته په اډو کې د کرایه لپاره ولاړ دي نو بیا د دوی او طالبانو فرق په څه کې دی؟ دوی هم د طالبانو غوندې مخکې ازمایل شویدي او تقریبا دوه ځله یې قدرت ونیوه خو بیا هم یې د افغانستان د جنګونو او ګډوډې ته زمینه مساعده کړله.
ځینې خو لا یوه ورځ د جنګ په جبهه کې نه ده تیره کړې، د جنګ د زوره خبر نه دي او د پردو د زامنو د وژلو لپاره هسې په مرکو اوسپیسونو کې ډوزې ولې. حتی که هغه کسانو چې په جنګ کې برخه درلوده، که ترې پوښتنه وشي، د تاسي سره خو امکانات، د ولس او نړیوالو مرسته هم وه، نو ولې مو ماتې وخوړه او جنګ مو ونه کړ؟ بیا درته وایي چې امریکا خپل حمایت قطع کړ نو ځکه مو جنګ ونه کړې شو یا زما غوندې کسان درته وایي چې دا سیاسي شکست و نه نظامي؟ د سیاسي شکست سره زه هم موافق یم، خو که اوس درسره نه د امریکا ملاتړ شته، نه سیاسي انسجام لرې، نه درسره ولس ولاړ دی، نه درسره د افغانستان جغرافیه شته، نه د جنګ امکانات لري، نو څنګه جنګ ته دوام ورکولې شې؟
که ورته ووایي چې جنګ د مسایلو د حل لار نه ده او په خاصه توګه هغه جنګ چې یوه خوا هم دومره قوت ونه لري چې مقابل لورۍ محوه کړي، نو بیا یوازنې لار د خبرو ده، یعنې کله چې جګړه یا جنګ د Stalemate حالت ته چې یوه خوا هم ګټونکې نه وي، ورسیږي، بیا د خبرو لپاره زمنیه مساعدیږي. دا جنګې ډوزماران بیا درته وایي چې جمهوریت ولې د طالبانو په وړاندې جنګ کاوه؟ اول خو جمهوریت د طالبانو په وړاندې جنګ نه کاوه بلکې طالبانو د جمهوریت په وړاندې جنګ کاوه. جمهوریت یو نظام و. د افغانستان د ملي منافعو او تمامیت ارضي نه د دفاع حق درلود. طالبان یوه جنګي ډله وه چې مرکزونه یې په پېښور او کویټه کې و. بیا درته وایي چې تاسي طالبان نه پیژنې. طالبان هر څوک ډیر ښه پیژني چې د اسلام نه یې تعبیر غلط دی، اساسي قانون یا لویه جرګه نه مني، د تعلیم مخالف دي او همدا علت دی چې تر اوسه ملي او نړیوال مشروعیت یې په تیرو پنځو کلونو کې حاصل نه کړې شو.
خبره د طالبانو د پیژندلو او نه پیژندلو نه ده بلکې خبره دا ده دوی خپله ټولنه نه پیژني. همدې تنکي ماشومانو یا ژڼو، د جمهوریت مشرانو ته غلطې مشورې ورکولې، سین یې ورته ښوروا او غرونه یې ورته غوښې کول چې جمهوریت یې ناکام کړ.
اصلي مسله دا ده چې افغانستان بیا د نیابتي جګړو مرکز نشي، طالب او ټول افغانان په افغانستان کې د قانون په چوکاټ کې څنګه سره ژوند وکړي؟ که دا حالت رامنځته نشي، نه طالبان دوام کولې شي او نه په افغانستان کې ثبات رامنځته کیدلې شي بلکې یوه بله افراطي ډله به رامنځته کیږي.
د تیر تاریخ، تجربو او نیمګړتیاو نه باید ټول افغانان د طالبانو په شمول عبرت واخلي چې د نفې او انحصار د قدرت سیاست دوام کولې نشي او نه م زر ما ټوله زما کیدلې شي. که لویه جرګه یا ټاکنې تر سره شي او خلک طالبان وغواړي، که څوک په ولسواکۍ باور لري، نو بیا باید د طالبانو حکومت په رسمیت وپیژني ځکه ولس به همدا حالت غواړي. تر څو چې ولس یو نظام او حکومت تاید نه کړي، تر هغې پورې ټولې جنګي او سیاسي ډلې او حاکم نظام ولسي مشروعیت نه لري. د غیر مشروع حاکمیت او غیر مشروع جنګي ډلو تر منځ جنګ د افغانستان په ګټه نه دی.
دویمه مسله دا وه چې طالبانو که په هر دلیل پخوا جنګ کاوه، افغانان و. جنګ کې، دواړو خواته تلفات رسیدل. جمهوریت د طالبانو سره ځکه د سولې خبرې پیل کړلې چې جنګ ختم شي. د جنګ په دوام کې په افغانستان کې ثبات، پرمختګ او هم د ګاونډیانو او نړیوالو د مداخلو نه افغانستان خلاصیدلې نشو. که تلفات د هرې خوانه و، د کونډو او یتمانو بوج او فشار په خلکو او حکومتونو و.
پدیتوګه، د خلقیانو، مجاهدینو، طالبانو او جمهوریت د ټولو دورو کونډې او یتیمان د افغانانو په کورنیو او حکومتونو بوج و او دی. ته یو یتم یا کونډې ته نشې ویلې چې ته په کوم نظام او سیستم کې یتم او کونډه شوې یې؟ په هر نظام کې چې کونډه او یتمان پاتې شویدي، باید پالینه یې وشي. په جمهوریت کې د تیرو ټولو رژیمونو کونډو او یتمانو ته تر یوه حده رسیدګي کیدله.
په دې دلایلو، جنګ د مسایلو د لارې حل نه دی. تر څو چې جنګ وي، د سیمې هیوادونه او د نړۍ نور هیوادونه به د افغانستان په مسایلو کې مداخله کوي او افغانستان به وروسته پاتې هیواد وي.
دا چې د سولې خبرې کامیابې نشولې، هغه جدا بحث دی. د جمهوریت مهم مشران که په حکومت کې و او که د حکومت نه بهر، د سولې په خبرو کې برخه درلوده. په مسکو، قطر او نورو هیوادونو کې د طالبانو سره د خبرو لپاره په کنفرانسونو کې برخه اخستله. هغوي چې نن ځآنونو ته د طالبانو مخالفین وایي او جنګ د مسایلو د حل لار ګڼي، نو بیا ولې دوی د طالبانو سره په خبرو کې برخه درلوده او یا د طالبانو سره یې تماسونه درلودل.
د خلق دیموکراتیک حکومت په وخت کې هم د مجاهدینو سره د سولې خبرې روانې وې ځکه چې مجاهدین هم افغانان و او د افغانانو سره خبرې کومه مسله نه وه. دا چې هغه خبرې هم کامیابې نشولې، بیلابیل دلایل یې درلودل چې تاریخ ثبت کړیدي.
ولې د طالبانو حاکمیت مشروعیت پیدا کولې نشي، او د طالبانو د مخالفینو مدني، سیاسي او جنګي هلې ځلې نتیجه نه ورکوي ځکه چې دواړه خواو خپل اسونه د ګاډۍ نه د مخه تړلي دي او د ګادۍ مخې ته د اسونو تړل کار نه ورکوي.
افغانان په عموم کې اول باید په خپلو فکرونو کې مثبت تغیر راولي چې د دوی هدف څه دی؟ ایا د تیر تاریخ، نیمګړتیاو او ناکامیو نه ټولو عبرت اخستلې دی که نه؟
که هدف په افغانستان کې ثبات، د خلکو ارامي او یو قانوني نظام رامنځته کیدل وي چې ټول افغانان د قانون په چوکاټ کې د جنګ او جګړې نه په غیر، په ګډه سره ژوند، کار او سیاست وکړي، بیا خبره اسانه ده چې د حل لارې چارې ولټول شي. که هدف یوازې د طالبانو غوندې په جبر او زور د قدرت ساتل او د هغه مخالفینو چې په جنګ باور لري، یوازې هدف د قدرت نیول وي، دواړه حالته نتیجه نه ورکوي. پایله به د افغانستان او افغانانو لپاره او هم د دوی دواړو خواو لپاره ناکامي وي.
فکر کوم چې د افغانستان اکثریت ولس د جنګ مخالف دی. نه طالبان ټول ملت نفې کولې شي او نه مخالفین طالبان نفې کولې شي. که خبره د ظلم او عدالت شي، بیا د ځینو مخالفینو لاسونه په ظلم، فساد، د پردو په غلامې، او غلاو کې د بل هرچا نه زیات تور دي.
اصلی خبره دا ده چې په خیالي شعارونو لکه طالبان چې وایي دنیا یې ماته کړې او د الله په زور یې قدرت نیولې، او یا مخالفین او د پخواینو جهادي، خلقي او د جمهوریت د رژیمونو بقایا چې په کراتو ازمایل شوي، د افغانستان لپاره د خدمت مصدر نشي ګرځیدلې اونه دوی په افغانستان کې ثبات رامنځته کولې شي تر څو د نظام د مشروعیت لپاره د ولس په خوښه زمینه مساعده نشي. د ملي مشروعیت سره، نړیوال مشروعیت پخپله رامنځته کیږي او افغانستان د انزوا د حالت نه وځي.
پدیتوګه ټولې خواو چې خپل اسونه د ګاډیو نه مخکې تړلي دي، هغه باید ایله کړي او هغه د خپلو ګاډیو مخې ته وتړي،‌ تر څو په افغانستان کې ثبات رامنځته شي او افغانستان بیا د نیابتي جګړو او رقابتونو مرکز نشي‌. په اوسنې شرایطو، که افغانان په داخل او بهر کې د خپل هیواد او خلکو خپل غم پخپله ونخوري، نو نه ګاونډیان د افغانستان لپاره ښه نیت لري او نه دنیا د افغانستان لپاره وزګاره ده چې د افغانستان په مسایلو کې سیاسي، اقتصادي او یا پوځې پانګونه وکړي.