د کابل پوهنتون پخوانی استاد او له پېښو سره د مبارزې په چارو کې د دولت پخوانی وزیر
افغانستان د بېلابېلو طبیعي او غیرطبیعي لاملونو له مخې یو له هغو هېوادونو څخه دی چې د بېلابېلو طبیعي پېښو له ګواښونو سره مخ دی. نه پرمختګ، اوږدو جګړو، ضعیفې حکومتولۍ او د حکومتونو پرځېدلو په څېر عواملو د طبیعي پېښو پر وړاندې زیانمنتیا نوره هم زیاته کړې ده.
دې زموږ هېواد د نړۍ په کچه د طبیعي پېښو پر وړاندې تر ټولو زیانمنو هېوادونو څخه ګرځولی دی.
د هغو طبیعي عواملو له ډلې چې په افغانستان کې د طبیعي پېښو د رامنځته کېدو ګواښ زیاتوي، کولی شو د هېواد غرنی جوړښت، د جغرافیایي سیمې په اوږدو کې د فعالو او ګڼو تکتونیکي درزونو (ګسلونو) شته والی، اوږدې او نرۍ درې، په وچ او نیمه وچ اقلیمي سیمه کې موقعیت او د اقلیم بدلون یاد کړو.
همدارنګه، انساني عوامل لکه اوږدې جګړې او بېثباتۍ، د اغېزناکې او ځواب ویونکې حکومتولۍ نشتوالی، د نفوس چټکه وده او په زیانمنو سیمو کې د خلکو خپرېدل، اقتصادي بېوزلي او د زیربناوو د پراختیا لپاره د پانګونې نشتوالی هم ددې لامل شوي چې له طبیعي ګواښونو سره مخامخ کېدل زیات شي او د هغوی پر وړاندې زیانمنتیا لوړه شي.
که چېرې د معتبرو څېړنیزو مرکزونو احصایو ته مراجعه وشي، څرګندیږي چې افغانستان په نړیواله درجهبندۍ کې د طبیعي پېښو پر وړاندې له تر ټولو لوړ خطر لرونکو هېوادونو څخه دی؛ داسې چې د طبیعي پېښو سره د مخامخ کېدو له پلوه په نړۍ کې لومړی مقام لري او د دې پېښو پر وړاندې د زیانمنتیا له پلوه په څلورم ځای کې دی.
مهمې طبیعي پېښې چې افغانستان ورسره مخ دی سېلابونه، زلزلې، وچکالي، د ځمکې ښویېدنه، واورې ښویېدنې او بړبوکۍ دي. د نړیوال بانک د راپور له مخې، افغانستان د ټیټ عاید لرونکو هېوادونو په منځ کې د طبیعي پېښو له امله د تلفاتو او زیانونو له پلوه ترهاییتيوروسته دویم ځای لري.
د ۱۹۸۰ او ۲۰۱۵ کلونو ترمنځ، په افغانستان کې د مړینې کچه په هر یو میلیون کسانو کې ۱۱۵۰ تنه وه، چې له دې څخه نږدې ۵۰ سلنه مړینې د طبیعي پېښو له تلفاتو سره، چې د جغرافیایي او اقلیمي وضعیت پورې تړاو لري، مربوطې بلل شوې دي.
نو له همدې امله، طبیعي پېښې په افغانستان کې له جدي ګواښونو شمېرل کېږي چې تر ډېره ناپېژاندېپاتې شوې دي او د خطر د کمولو لپاره جامع حللارې نه دي طرحه شوې. هغه څه چې دا موضوع لا پېچلې کوي، د اوسنیو حاکمانو هغه لیدلوری دی چې د طبیعي پېښو سره د مقابلې په اړه یې لري؛ په دې ناسم لید کې، د طبیعي پېښو پېښېدل د تقدیر برخه، د انسانانو پر برخلیک واکمن بلل کېږي او د دغو پېښو په رامنځته کېدو او همدارنګه د هغوی پر وړاندې د خطر د کمولو په برخه کې د انساني عواملو رول ترې انکار کېږي.
په دې لیکنه کې هڅه کوو چې د طبیعي پېښو، په ځانګړي ډول سېلابونو د پېژندنې، د رامنځته کېدو لاملونو او د هغوی پر وړاندې د خطر د کمولو او مقابلې لارو چارو په اړه د بحث یو نوې دروازه پرانیزو.
دې ته په پام، چې اوس د سېلابونو د بهېدو موسم دی، دلته به پر همدې موضوع ډېر تمرکز وکړو او د دې پېښې پر وړاندې د خطر کچه او د دې خطر د کمولو ممکنې لارې به په جلا توګه وڅېړو.
سېلاب، د رامنځته کېدو عوامل او پایلې یې:
سېلاب په افغانستان کې له هغو طبیعي پېښو څخه دی چې د ډېر تکرار، لوړو انساني تلفاتو او درنو مالي زیانونو له امله تر ټولو خطرناک بلل کېږي. که څه هم د سېلاب د رامنځته کېدو لاملونه په بېلابېلو سیمو کې توپیر لري، خو په عمومي توګه دا لاملونه د جغرافیایي، ټولنیزو، اقتصادي او اقلیمي عواملو له ګډ اغېز څخه رامنځته کېږي؛ لکه د هېواد غرنی جوړښت، اوږدې او تېرې پېچلې درې، د نفوس چټکه وده او په زیانمنو سیمو کې د خلکو خپرېدل، د سیندونو او سېلابي لارو په محدوده کې د ښارونو او استوګنیزو سیمو نامنظمه پراختیا، د اوبو او سېلاب مدیریت په زیربنایي پروژو کې کمه پانګونه، د اغېزناکې او ځواب ویونکې حکومتولۍ نشتوالی، د ځنګلونو نه کرل او د نباتي پوښښ او خاورې تخریب، همدارنګه اقتصادي بېوزلي او د عامه پوهاوي ټیټه کچه چې دا ټول په ګډه د سېلاب خطر زیاتوي او زیانونه یې لا پراخوي.
له همدې امله، د نړیوال بانکد راپور له مخې، هر کال په اوسط ډول شاوخوا ۱۰۰ زره کسان د سېلابونو له امله اغېزمن کېږي او اقتصادي زیانونه یې په ځینو کلونو کې تر ۵۰۰ میلیونه ډالرو هم اوړي. دا په داسې حال کې ده چې د همدې راپور پر بنسټ، د اقلیمي بدلونونو او ټولنیزې-اقتصادي ودې د ګډو عواملو له امله کېدای شي تر ۲۰۵۰ کال پورې د سېلابونو له امله د زیانمنو کسانو شمېر له دوو برابرو څخه هم زیات شي.
همدارنګه، په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ دفتر راپور ښيي چې په ۱۴۰۳ او ۱۴۰۴ کلونو کې د سېلابونو له امله ۶۷۰ کسان مړه شوي، ۸۰۵۰ استوګنیز کورونه ویجاړ شوي او مالي زیانونه یې له ۵۰۰ میلیونه ډالرو څخه زیات اټکل شوي دي.
یوه ګډه ارزونه چې د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ دفتراونړیوال بانک له لوري ترسره شوې، ښيي چې د افغانستان له ۳۴ ولایتونو څخه شاوخوا ۲۱ ولایتونه په جدي ډول د سېلابونو له خطر سره مخ دي. که چېرې دا خطر د هغو ولسوالیو د مساحت او د اصلي سیندونو د مسیرونو پر بنسټ، چې د امو، شمال، هلمند، هریرود او کابل په حوزو کې موقعیت لري، محاسبه شي، نو هغه سیمې چې د سېلاب له ګواښ سره مخ دي د هېواد له ټولې خاورې څخه شاوخوا ۱۲ تر ۱۵ سلنه برخه جوړوي. دا ۱۵ سلنه همغه سیمې دي چې د نفوس تر ټولو لوړه کچه او اقتصادي فعالیتونه پکې متمرکز دي. له همدې امله، سېلاب یو داسې جدي ګواښ دی چې بېپامي ورته، په ځانګړي ډول د اقلیمي بدلونونو او د هغوی د اغېزو په پام کې نیولو سره، کولی شي افغانستان او افغانان له خورا سختو ننګونو سره مخامخ کړي.
که تر دې ځایه پورې د سېلابونو عمومي خطر او د هغوی ځاني او مالي پایلې پېژندل شوې وي، نو اوس اصلي پوښتنې ته را رسېږو: د سېلابونو پر وړاندې د خطر د کمولو لپاره څه کولای شو؟
د دې پوښتنې ځواب ته په کتلو سره، کولای شو پر دوو لارو، لنډمهاله او اوږدمهاله حللاروتمرکز وکړو. په لنډمهاله توګه، حللار له دې ځایه پیلېږي چې د سېلاب په اړه خبرې وکړو. دا خبرې باید زموږ د ورځني ټولنیز ژوند برخه وګرځي؛ یعنې په سیمهییزو شوراګانو کې، د جوماتونو د جمعې او ورځنیو لمونځونو پر مهال، د خلکو د ناستو پر وخت، په کورنۍ، ښوونځي او هر هغه ځای کې چې څو کسان سره راټولېږي، باید د طبیعي پېښو، په ځانګړي ډول د احتمالي سېلابونو په اړه بحث وشي. موږ باید خپلې پخوانۍ تجربې او د ګاونډیانو مشاهدې راوسپړو او له سېلاب سره خپله اړیکه او خطر وپېژنو. زموږ په ولسي متلونو کې راغلي چې: « پر کومه لار چې اوبه تللې بیا هم راځي»؛ دا متل باید د سېلابونو په اړه جدي ونیسو، ځکه هر هغه ځای چې پخوا سېلابي نښې لري یا د سېلاب لاره وه، بیا هم پکې سېلاب راځي. هر سېلاب د بېرته راتګ دورې لريلکه درې کلنې، پنځه کلنې، شل کلنې او حتا سل کلنې دورې.
د دې نښو په پام کې نیولو سره، کله چې زموږ له سېلاب سره اړیکه روښانه شي او دې پایلې ته ورسېږو چې موږ په یوه خطرناکه سیمه کې ژوند کوو، نو باید غفلت پرېږدو او د خطر او د هغه د مقابلې په اړه خبرې د خپل ورځني ژوند یوه برخه وګرځوو. د خطر د کمولو او ورسره د مقابلې لپاره کولای شو د سیمې له خلکو سره په ګډه د یو بېړني پلان طرحه او ترتیب کړو، چې په جوړولو کې یې د سیمې د مشرانو او سپینږیرو تجربې ډېرې ګټورې لارښوونې وړاندې کولای شي. په دغه بېړني پلان کې کولای شو د سېلاب له رامنځته کېدو مخکې او وروسته دواړو پړاوونو لپاره مشخص اقدامات له مخکې څخه په پام کې ونیسو.
په هغه پړاو کې چې لا سېلاب نه دی راغلی، اړینه ده چې لاندې فعالیتونو ته ځانګړې پاملرنه وشي:
د خطر نښې څرګندې دي؛ د تورو ورېځو زیاتوالی له برېښنا او تندر سره یو ځای د شدیدو بارانونو او د سېلاب د راتلو احتمال زیاتوي. موږ کولای شو د موبایل ټیلیفونونو له لارې هم د خپل استوګن ځای د هوا پېژندنې معلومات ترلاسه کړو، هغه له محلي وضعیت سره برابر کړو او د همدې پر بنسټ خلکو ته د وختي خبرتیا پیغامونه ورکړو، څو د خطر له سیمو څخه د وتلو او تخلیې لپاره چمتو شي.
له دې ټولیزو دندو پرته، هره کورنۍ په ځانګړي ډول مسؤلیت لري چې په خطرناکو سیمو کې لاندې اقدامات په دوو پړاوونو کې ترسره کړي:
د سېلاب له تېرېدو وروسته هم لاندې احتیاطي تدابیر مهم دي:
په اوږدمهاله توګه، د سېلاب د خطر د کمولو لپاره اساسي اقدامات دا دي: د طبیعي پېښو، په ځانګړي ډول سېلابونو، پر وړاندې د افغانستان د خطرپذیرۍ اطلس جوړول؛ د خطر د کمولو موضوع د ښاري او کلیوالي پراختیا په ملي پلانونو کې شاملول؛ د اړتیاوو سره سم اغېزمن، مسؤل او ځواب ویونکې ادارې جوړول؛ د مسؤلیتونو د ټاکلو او د ادارو ترمنځ د همغږۍ لپاره قوانین او پالیسۍ جوړول؛ د نوې ټېکنالوژۍ په کارولو سره د وختي خبرتیا سیستمونه رامنځته کول؛ د اوبو او سېلاب مدیریت په زیربناوو کې پانګونه کول؛ او د ښوونیزو بنسټونو په نصاب کې د طبیعي پېښو پېژندنه او د خطر کمول شاملول او خلکو ته عامه پوهاوی ورکول. دا ټول هغه اساسي دندې دي چې په معاصره نړۍ کې د دولتونو له مهمو مسؤلیتونو څخه ګڼل کېږي.
د راپورونو له مخې، ایران نه یوازې د اسراییل پر هدفونو بریدونه کړي، بلکې په خلیجي هېوادونو، په ځانګړي ډول په سعودي عربستان باندې یې د ډرونونو او توغندیو بېساري بریدونه هم کړي دي.
د مارچ میاشتې په لړ کې پر سعودي ګڼ بریدونه ثبت شوي چې په ځینو کې لسګونه ډرونونه او توغندي شامل وو، لکه د شاهبه، ریاض او نورو سیمو پر اساسي تاسیساتو د ایران بریدونه چې ډېر ځله یې د سعودي د دفاعي سیستم له لوري مخه نیول شوې ده.
په همدې حال کې پاکستان د سعودي، ترکیې او مصر د بهرنیو چارو وزیرانو کوربه دی او ځان د منځګړیتوب رول لوبوونکی معرفي کوي. اسلاماباد اعلان کړی چې د ایران او امریکا د خبرو کوربه توب ته تیار دی، خو ځینې اسراییلي چارواکي دا د پاکستان هڅه بولي چې غواړي ځان مهم وښيي.
ایا پاکستان د سعودي د دفاع تړون مات کړی؟
پاکستان او سعودي عربستان د ۲۰۲۵ کال د سپټمبر پر ۱۷مه د ستراتیژیک دفاعي تړون لاسلیک کړی و، چې په هغه کې واضح راغلي: «پر یو هېواد برید پر دواړو برید ګڼل کېږي.»
دغه تړون د ګډ امنیتي چوکاټ په توګه تعریف شوی، خو د ناټو د پنځم اصل په څېر بېړنۍ پوځي مداخله نه تضمینوي.
په قانوني لحاظ، د تړون متن پاکستان ته دا امکان ورکوي چې د مستقیمو پوځي عملیاتو پر ځای سیاسي او استخباراتي همکاري وړاندې کړي؛ نو ځکه پاکستان په حقوقي معنا د تړون سرغړونه نه ده کړې؛ ځکه تړون «فوري پوځي اقدام» شرط نه پر ځای کوي؛ خو که غوښتنه وشي پاکستان د تړون له مخې مکلف دی چې همکاري وکړي.
مګر بیا هم اساسي بحث دا دی چې سعودي تر سختو بریدونو لاندې دی، نو ولې پاکستان پوځي مرسته نه ده کړې؟
پاکستان ولې جګړې ته نه داخلېږي؟
پاکستان له ایران سره ۹۰۰ کیلومتره ګډه پوله لري، چې د بلوچستان ناامني پکې اصلي ستونزه ده. جګړې ته داخلېدل به په کور دننه امنیتي بحران نوره هم سخت کړي. دا موضوع په سیمهییزو شنل شویو راپورونو کې هم تکرار شوې چې پاکستان په هر قیمت هڅه کوي د جګړې د پراخېدو مخه ونیسي.
دویمه مساله په پاکستان کې د شیعه وګړو د پام وړ نفوس موجودیت د دې سبب ګرځي چې د ایران پر ضد ښکاره پوځي جګړه له کورني مذهبي ټکر سره مل شي. له همدې امله اسلاماباد هر ګام په ډېر احتیاط اخلي.
درېیم اړخ اقتصادي کړکېچ دی او پاکستان دا مهال له سخت اقتصادي بحران سره مخ دی. جګړه، په ځانګړي ډول له ایران سره مخامخ ښکېلېدل د پاکستان د اقتصادي چوکاټ له وسه پورته ده، که مخامخ جګړې ته داخلیږي نو د پاکستان اقتصاد دړې وړې کېدی شي.
په سیمه کې د پاکستان بوختیاوې، په ځانګړي ډول له افغان طالبانو سره کړکېچ، اسلاماباد ته دا جواز ورکوي چې سعودي ته ووايي: «موږ په خپله هم په یوه شخړه کې ښکېل یو.»
او پاکستان له یوې خوا د سعودي، امریکا او چین مهم ملګری دی او له بلې خوا نه غواړي د ایران له سخت غبرګون سره مخ شي. د همدې لپاره اسلاماباد هڅه کوي متوازن دریځ وساتي.
نو ولې پاکستان د سولې منځګړیتوب کوي؟
که څه هم د منځګړیتوب هڅې د اسراییل له خوا د خندا وړ بلل شوي او ویلي یې دي چې پاکستان غواړي ځان مهم وښيي، خو پاکستان د منځګړیتوب درې اساسي هدفونه لري:
۱. ځان د جګړې له تاوتریخوالي څخه ژغورل: اسلاماباد غواړي د جګړې پر ځای د سولې سیمه ییزه څېره ولري او که په جګړه کې ښکېل شي نو تاوانونه یې درانه دي.
۲. د سعودي د توقعاتو پر وړاندې نرم دریځ: پاکستان چې د مستقیم پوځي ملاتړ توان نه لري، غواړي سعودي ته دا بدیل وړاندې کړي: «موږ جګړې ته نه ځو، خو په سوله کې مرسته کوو.»
۳. د سیمهیز دیپلوماتیک وزن لوړول: د امریکا او ایران له خوا د خبرو اترو د کوربه توب وړاندیز پاکستان ته د سیمهیز اهمیت احساس ورکوي؛ خو اسراییلي چارواکي دا د پاکستان د ځان مهم ښودلو هڅه بولي. همدا لامل دی چې ښايي د پاکستان د منځګړیتوب هڅې له خنډ او ځنډ سره مخ شي.
پاکستان په داسې تاریخي پړاو کې ولاړ دی چې هر ګام یې ستر ستراتيژیک عواقب لري. که جګړې ته داخل شي، د ایران غبرګون یې پوله او اقتصاد ویجاړولی شي. که سعودي عربستان ته شا کړي، ریاض به یې د پراخو مالي او سیاسي فشارونو لاندې راولي او که بېطرف پاتې شي، د دواړو هېوادونو په نظر د تړون وزن کمېږي او په اینده کې پر پاکستان نړۍواله بې باوري زیاتیږي.
خو وروستۍ نتیجه لا هم بشپړه معلومه نه ده، دا به په راتلونکو اونیو کې څرګنده شي چې دغه تګلاره به اسلاماباد د یوې خطرناکې سیمې له اوره وباسي که نه؟ او که امریکا له پاکستان نه په جګړه کې ښکېلېدل غواړي د پاکستان دریځ به څه وي؟
له کورمې سره هم په کرښه باندې شخړې روانې وې، خو دې سره سره اوربند هم وشو، وړومبی پاکستان د افغانستان په ضد د خپلو جګړهییزو عملیاتو د اتلسم او نولسم مارچ د نیمې شپې نه تر د درویشتم او څلیرویشتم مارچ تر نیمې شپې پورې د درولو اعلان کړی و چې ورپسې د طالبانو امارت هم دغه اوربند منلی و، خو بیا هم پاکستان د اوربند د پای ته د رسېدو او د جګړهییزو عملیاتو د بیا پیلولو اعلان د مارچ په پنځویشتمه نېټه په ځای د مارچ په شپږویشتمه نېټه وکړ.
په اسلاماباد کې ځینې سیاسي شنونکي په دې نظر دي چې چون د اختر په ورځو کې دا احتمال پیدا شوی و چې د امریکا او ایران د حکومتونو استازي به اسلاماباد ته د خپل منځني ختیځ جګړې د پای ته د رسولو په موخه د خبرو اترو لپاره درومي نو پاکستان بغیر د کوم رسمي اعلان نه له افغانستان سره جګړه کې خپل اوربند لږ څه غځول غوښتل، خو اوس چې دا خبره معلومه شوه چې د امریکا او د ایران د حکومتونو استازي پاکستان ته د مخامخ خبرو لپاره نه راځي او د امریکا او ایران تر منځ غیر مستقیمې خبرې اترې به د پاکستان، ترکیې او مصر په استازولۍ په مخ ځي نو د پاکستان د خارجه چارو د وزارت ویاند طاهر اندرابي د مارچ په شپږویشتمه نېټه د پاکستان د حکومت له خوا له افغانستان سره د اختر د ورځو لپاره اعلان شوي اوربند د پای ته رسولو او «غضب للحق» په نوم خپل جګړهییز عملیات یو ځل بیا د پیلولو اعلان وکړ.
البته اندرابي دا هم وویل چې دا عملیات به په افغانستان کې د ترهګرو د پټځایونو په ضد هدفي عملیات وي، داسې ښکاري چې د کابل په یوه روغتون باندې په هوايي برید کې د سلګونو مریضانو د وژلو نه د پام اړولو لپاره یې لنډ اوربند وکړ او دا دی زر یې بیا خپل کار پیل کړ.
جالبه خبره دا ده چې د پاکستان پوځ د تېرې یوې لسیزې نه زیات وخت کې په پښتونخوا کې د تروریزم په ضد د استخباراتي اطلاع په اساس په اصطلاح هدفي عملیات تر سره کوي، علت یې دا دی چې د یوویشتمې پېړۍ په لومړیو پنځلس کلونو کې د پښتونخوا د ولس اکثریت د ترهګرۍ په ضد د تش په نوم عام و تام پوځي عملیاتو کې دومره مرګ او تباهي لیدلې وه چې اوس هغوی د عام و تام پوځي عملیاتو په کلکه مخالف شوي دي.
په بلوچستان کې هم دغه مسئله ده او دوی عین کار د ډېرو کلونو راهیسې په بلوچستان کې هم کوي، چې دا پالیسي اوس تقریباً په دایمي پوځي عملیاتو بدله شوې ده او هېڅ پای نه لري، خو سوال دا پیدا کېږي چې ایا پاکستان همدغه د دوامدار جنګ پالیسي د ډیورنډ کرښې وراخوا په افغانستان کې هم پلی کول غواړي؟
یعنې په افغانستان باندې د طالبانو ورتپل د دوی د پلان لومړۍ مرحله وه، په دغه مرحله کې د طالبانو په وسیله د افغانستان اساسي قانون، دولتي نظام، اقتصاد او فرهنګي چوکاټ له منځه یوړل شو، د هېواد د نیم نفوس یعنې د ښځو نقش د ژوند د ټولو اړخونو څخه محوه کړای شو، د نجونو معارف وتړل شو او د هغې نه وروسته اوس په دویمه مرحله کې د دغه غیر مشروع او منزوي واکمنۍ د ضعف نه په استفادې سره پاکستان د پوځي یرغل له لارې د افغانستان د اداره کولو کار په خپل لاس کې اخستلو په لټه کې دی او غواړي چې په افغانستان کې هم هغوی حکومتونه داسې په خپله خوښه ردوبدل کړي لکه څنګه چې دوی پاکستان کې ملکي حکومتونه کېنوي او بیا یې لرې کوي، تر څو هر یو حکومت د دوی لاسپوڅی وي.
له یوې خوا پاکستان په افغانانو باندې د ډیورنډ د کرښې د نه پېژندلو ځان په قهر ښيي او له بلې خوا د پنځه څلوېښت کاله راهیسې پاکستان په دې کرښه بغیر د ویزې او پاسپورټ نه اوړي او افغانستان کې یو نا اعلان شوی جنګ کوي.
جالبه خبره دا ده چې پاکستان په افغانستان کې بمباردونه په دې نوم کوي چې ګواکې هلته د ټي ټي پي پټ ځایونه په نښه کوي، خو په عمل کې یې تر اوسه زیاتره د ماشومانو او د ښځو په ګډون په سلګونو ملکي خلک وژلي دي، او بلې خوا ته یې هسې خو ټي ټي پي په ټوله پښتونخوا کې پرې ایښې ده خو ۱۳/۱۲ ضلعې خو یې بیخي د ټي ټي پي واکدارۍ ته پرېښې دي. په دې کې زیاتره د پښتونخوا جنوبي ضلعې لکه خیبر، اورکزۍ، کورمه، کرک، لکي مروت، ټانک، ډېره اسماعیل خان، شمالي او جنوبي وزیرستان شامل دي.
د پاکستان واکدارانو تل د نړۍ د ابر قدرتونو د شخړو نه د خپلو ګټو لپاره استفاده کړې ده.
پخوا پاکستان د شوروي اتحاد په ضد د غربي ځواکونو سره ولاړ و او د افغانانو/پښتنو په وینه اټومي ځواک شو او ملیاردونه ډالر یې وګټل خو اوس هغه دواړه غاړې وهي، یعنې امریکا او چین دواړو ته بچي په غیږ کې ورکوي، په افغانستان کې د اوسنیو پوځي عملیاتو په لړ کې امریکا ته وایي چې دغه بریدونه په طالبانو باندې د امریکا په ګټه د فشار اچولو لپاره کوي خو بلې خوا ته چین ته سینه ډبوي چې ګواکې هغه په افغانستان کې اوسني عملیات د تروریزم د له منځه وړلو لپاره کوي څو په پاکستان او په سیمه کې د چین د تجارتي کورېدورونو د جوړولو لپاره مساعده وضع منځ ته راولي.
د طالبانو او چین تر منځ ارتباط پاکستان د ډېر پخوا نه هغه وخت جوړ کړی و چې طالبان د پاکستان په پټو ځایونو کې اوسېدل. اوس یو مهم سوال دا هم دی چې پاکستان په افغانستان کې د اوسنۍ جګړې مصارف له کومه کوي ځکه چې خپله د پاکستان د دیوالي کېدو په غاړه ولاړ اقتصاد خو د دغو مصارفو توان نه لري.
همدارنګه، که د نجونو پر مخ د منځنیو زده کړو دروازې نه وای تړل شوې، نن به افغانستان نږدې یو میلیون له دولسم ټولګي فارغې نجونې لرلی.
د نړۍوالو ادارو لکه یونسکو، یونېسف او ملګرو ملتونو د معلوماتو له مخې، لږ تر لږه ۱.۴ میلیونه نجونې له ثانوي زده کړو محرومې شوې دي، چې له دې ډلې نږدې یو میلیون یې هغه وې چې کولی شول په همدې موده کې خپلې زده کړې بشپړې کړي.
د افغانستان پرون
تر ۲۰۲۱ کال پورې، افغانستان د زده کړو په برخه کې د پام وړ پرمختګ کړی و. د رسمي شمېرو له مخې، شاوخوا ۸.۷ میلیونه زده کوونکي، نجونې او هلکان، په ښوونځیو کې شامل وو.
په دې موده کې د ابتدايي زده کړو په کچه د نجونو ګډون په چټکۍ سره لوړ شوی و. تر ۲۰۲۱ پورې، نجونو د ابتدايي زده کوونکو شاوخوا ۴۰ سلنه جوړوله. د ۲۰۲۱ کال احصایې ښيي چې په لوړو زده کړو کې له ۱۱۰ زرو ډېرې ښځینه محصلینې په دولتي او خصوصي پوهنتونونو کې شاملې وې، د وروستیو دوو کلونو احصایې ته په پام سره هر کال په اوسط ډول له ۳۰۰۰ تر ۴۰۰۰ پوررې نجونې د بورسونو له لارې بهرنیو هېوادونو ته د لوړو زده کړو لپاره تللې.
دا هر څه د یوه داسې افغانستان نښې وې چې ورو - ورو د علم، مهارت او تخصص پر لور روان و.
د زده کړو دغه بهیر دا تضمین ایجاد کړی و، چې افغانستان به تر ۲۰۲۴ کال پورې نېږدې باسواده ټولنه ولري.
د نن تیاره کړی شوی سبا
د طالبانو تر واکمنۍ لاندې، د زده کړو دا بهیر په ناڅاپي ډول ودرېد. افغانستان اوس د نړۍ یوازینی هېواد دی چې پکې د نجونو پر مخ د ثانوي او لوړو زده کړو دروازې په رسمي ډول تړل شوې دي. دا هېښوونکی خبر دی چې واکمن درته ووايي ته نه شې کولی پوه شې او د زده کړو حق نه لرې.
د یونېسف د معلوماتو له مخې، لږ تر لږه ۱.۴ میلیونه نجونې له ثانوي زده کړو بې برخې دي. شاوخوا ۲.۵ میلیونه د ښوونځيعمر نجونې (نږدې ۸۰ سلنه) له زده کړو محرومې دي. د ابتدايي زده کړو شمولیت هم راټیټ شوی، ځکه نجونې نور دوام نه شي ورکولی. د زده کړو کیفیت خراب شوی، یونسکو وایي، چې په ۲۰۲۴ او ۲۰۲۵ کلونو کې د ارزونو له مخې، له ۹۰٪ ډېر لس کلن ماشومان ساده متن په سمه توګه نه شي لوستلای.
تعلیمي که ټولنیز بحران
د نجونو له زده کړو محرومول یوازې د تعلیم موضوع نه ده؛ دا د ټولنې پر جوړښت مستقیمه اغېزه لري.
نړۍوال راپورونه ښيي، چې دا مهال په افغانستان کې د ماشومانو کار او شاقه مزدوري زیاته شوې. د کم عمر ودونو خطر لوړ شوی. کورنۍ د اقتصادي فشار له امله خپلې لوڼې له زده کړو باسي او په راتلونکي کې به افغانستان د متخصصو کادرو له شدید کمښت سره مخ شي—په ځانګړي ډول د طب، انجینرۍ او ټېکنالوژۍ په برخو کې چې اوس هم د حس کېدو وړ ده.
خو اساسي مساله دا ده، چې زده کړه یوازې د کتاب او ټولګي نوم نه دی؛ دا د یوه نسل د فکر، اقتصاد او راتلونکي بنسټ دی؛ خو کله چې دا بنسټ قصداً ونړول شي، پایله به یې یوه داسې ټولنه وي چې بې سواده، محتاجه او له نړۍ پاتې وي.
نو پوښتنه دا ده:
څوک د یو باسواده افغانستان مخه نیسي؟ او ولې د افغانانو د سبا ساه تنګوي؟