له طبیعي پېښو د افغانستان اغیزمنېدل؛ د طبیعي پېښو پر وړاندې څه ډول ګامونه واخېستل شي؟

مهمې طبیعي پېښې چې افغانستان ورسره مخ دی سېلابونه، زلزلې، وچکالي، د ځمکې ښویېدنه، واورې ښویېدنې او بړبوکۍ دي. د نړیوال بانک د راپور له مخې، افغانستان د ټیټ عاید لرونکو هېوادونو په منځ کې د طبیعي پېښو له امله د تلفاتو او زیانونو له پلوه ترهاییتيوروسته دویم ځای لري.

د ۱۹۸۰ او ۲۰۱۵ کلونو ترمنځ، په افغانستان کې د مړینې کچه په هر یو میلیون کسانو کې ۱۱۵۰ تنه وه، چې له دې څخه نږدې ۵۰ سلنه مړینې د طبیعي پېښو له تلفاتو سره، چې د جغرافیایي او اقلیمي وضعیت پورې تړاو لري، مربوطې بلل شوې دي.

نو له همدې امله، طبیعي پېښې په افغانستان کې له جدي ګواښونو شمېرل کېږي چې تر ډېره ناپېژاندېپاتې شوې دي او د خطر د کمولو لپاره جامع حل‌لارې نه دي طرحه شوې. هغه څه چې دا موضوع لا پېچلې کوي، د اوسنیو حاکمانو هغه لیدلوری دی چې د طبیعي پېښو سره د مقابلې په اړه یې لري؛ په دې ناسم لید کې، د طبیعي پېښو پېښېدل د تقدیر برخه، د انسانانو پر برخلیک واکمن بلل کېږي او د دغو پېښو په رامنځته کېدو او همدارنګه د هغوی پر وړاندې د خطر د کمولو په برخه کې د انساني عواملو رول ترې انکار کېږي.

په دې لیکنه کې هڅه کوو چې د طبیعي پېښو، په ځانګړي ډول سېلابونو د پېژندنې، د رامنځته کېدو لاملونو او د هغوی پر وړاندې د خطر د کمولو او مقابلې لارو چارو په اړه د بحث یو نوې دروازه پرانیزو.

دې ته په پام، چې اوس د سېلابونو د بهېدو موسم دی، دلته به پر همدې موضوع ډېر تمرکز وکړو او د دې پېښې پر وړاندې د خطر کچه او د دې خطر د کمولو ممکنې لارې به په جلا توګه وڅېړو.

سېلاب، د رامنځته کېدو عوامل او پایلې یې:

سېلاب په افغانستان کې له هغو طبیعي پېښو څخه دی چې د ډېر تکرار، لوړو انساني تلفاتو او درنو مالي زیانونو له امله تر ټولو خطرناک بلل کېږي. که څه هم د سېلاب د رامنځته کېدو لاملونه په بېلابېلو سیمو کې توپیر لري، خو په عمومي توګه دا لاملونه د جغرافیایي، ټولنیزو، اقتصادي او اقلیمي عواملو له ګډ اغېز څخه رامنځته کېږي؛ لکه د هېواد غرنی جوړښت، اوږدې او تېرې پېچلې درې، د نفوس چټکه وده او په زیان‌منو سیمو کې د خلکو خپرېدل، د سیندونو او سېلابي لارو په محدوده کې د ښارونو او استوګنیزو سیمو نامنظمه پراختیا، د اوبو او سېلاب مدیریت په زیربنایي پروژو کې کمه پانګونه، د اغېزناکې او ځواب ویونکې حکومتولۍ نشتوالی، د ځنګلونو نه کرل او د نباتي پوښښ او خاورې تخریب، همدارنګه اقتصادي بېوزلي او د عامه پوهاوي ټیټه کچه چې دا ټول په ګډه د سېلاب خطر زیاتوي او زیانونه یې لا پراخوي.

له همدې امله، د نړیوال بانکد راپور له مخې، هر کال په اوسط ډول شاوخوا ۱۰۰ زره کسان د سېلابونو له امله اغېزمن کېږي او اقتصادي زیانونه یې په ځینو کلونو کې تر ۵۰۰ میلیونه ډالرو هم اوړي. دا په داسې حال کې ده چې د همدې راپور پر بنسټ، د اقلیمي بدلونونو او ټولنیزې-اقتصادي ودې د ګډو عواملو له امله کېدای شي تر ۲۰۵۰ کال پورې د سېلابونو له امله د زیانمنو کسانو شمېر له دوو برابرو څخه هم زیات شي.

همدارنګه، په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ دفتر راپور ښيي چې په ۱۴۰۳ او ۱۴۰۴ کلونو کې د سېلابونو له امله ۶۷۰ کسان مړه شوي، ۸۰۵۰ استوګنیز کورونه ویجاړ شوي او مالي زیانونه یې له ۵۰۰ میلیونه ډالرو څخه زیات اټکل شوي دي.

یوه ګډه ارزونه چې د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ دفتراونړیوال بانک له لوري ترسره شوې، ښيي چې د افغانستان له ۳۴ ولایتونو څخه شاوخوا ۲۱ ولایتونه په جدي ډول د سېلابونو له خطر سره مخ دي. که چېرې دا خطر د هغو ولسوالیو د مساحت او د اصلي سیندونو د مسیرونو پر بنسټ، چې د امو، شمال، هلمند، هریرود او کابل په حوزو کې موقعیت لري، محاسبه شي، نو هغه سیمې چې د سېلاب له ګواښ سره مخ دي د هېواد له ټولې خاورې څخه شاوخوا ۱۲ تر ۱۵ سلنه برخه جوړوي. دا ۱۵ سلنه همغه سیمې دي چې د نفوس تر ټولو لوړه کچه او اقتصادي فعالیتونه پکې متمرکز دي. له همدې امله، سېلاب یو داسې جدي ګواښ دی چې بې‌پامي ورته، په ځانګړي ډول د اقلیمي بدلونونو او د هغوی د اغېزو په پام کې نیولو سره، کولی شي افغانستان او افغانان له خورا سختو ننګونو سره مخامخ کړي.

که تر دې ځایه پورې د سېلابونو عمومي خطر او د هغوی ځاني او مالي پایلې پېژندل شوې وي، نو اوس اصلي پوښتنې ته را رسېږو: د سېلابونو پر وړاندې د خطر د کمولو لپاره څه کولای شو؟

د دې پوښتنې ځواب ته په کتلو سره، کولای شو پر دوو لارو، لنډمهاله او اوږدمهاله حل‌لاروتمرکز وکړو. په لنډمهاله توګه، حل‌لار له دې ځایه پیلېږي چې د سېلاب په اړه خبرې وکړو. دا خبرې باید زموږ د ورځني ټولنیز ژوند برخه وګرځي؛ یعنې په سیمه‌ییزو شوراګانو کې، د جوماتونو د جمعې او ورځنیو لمونځونو پر مهال، د خلکو د ناستو پر وخت، په کورنۍ، ښوونځي او هر هغه ځای کې چې څو کسان سره راټولېږي، باید د طبیعي پېښو، په ځانګړي ډول د احتمالي سېلابونو په اړه بحث وشي. موږ باید خپلې پخوانۍ تجربې او د ګاونډیانو مشاهدې راوسپړو او له سېلاب سره خپله اړیکه او خطر وپېژنو. زموږ په ولسي متلونو کې راغلي چې: « پر کومه لار چې اوبه تللې بیا هم راځي»؛ دا متل باید د سېلابونو په اړه جدي ونیسو، ځکه هر هغه ځای چې پخوا سېلابي نښې لري یا د سېلاب لاره وه، بیا هم پکې سېلاب راځي. هر سېلاب د بېرته راتګ دورې لريلکه درې کلنې، پنځه کلنې، شل کلنې او حتا سل کلنې دورې.

د دې نښو په پام کې نیولو سره، کله چې زموږ له سېلاب سره اړیکه روښانه شي او دې پایلې ته ورسېږو چې موږ په یوه خطرناکه سیمه کې ژوند کوو، نو باید غفلت پرېږدو او د خطر او د هغه د مقابلې په اړه خبرې د خپل ورځني ژوند یوه برخه وګرځوو. د خطر د کمولو او ورسره د مقابلې لپاره کولای شو د سیمې له خلکو سره په ګډه د یو بېړني پلان طرحه او ترتیب کړو، چې په جوړولو کې یې د سیمې د مشرانو او سپین‌ږیرو تجربې ډېرې ګټورې لارښوونې وړاندې کولای شي. په دغه بېړني پلان کې کولای شو د سېلاب له رامنځته کېدو مخکې او وروسته دواړو پړاوونو لپاره مشخص اقدامات له مخکې څخه په پام کې ونیسو.

په هغه پړاو کې چې لا سېلاب نه دی راغلی، اړینه ده چې لاندې فعالیتونو ته ځانګړې پاملرنه وشي:

• -د طبیعي پېښو سره د مبارزې لپاره د سیمې د خلکو په ګډون محلي کمېټې جوړې شي. دا کمېټې باید په ټاکلو وختونو کې غونډې وکړي، د پخوانیو پېښو او د خلکو د تجربو په اړه خبرې وکړي او له همدې تجربو څخه په ګټې اخیستنې د راتلونکو پېښو لپاره د خطر د کمولو لارې چارې مشخصې کړي؛
• -د ژر خبرتیا (Early Warning) محلي ټیمونه جوړ شي. هغه خلک چې د یوه ګډ سیند، تنګې او اوږدې درې یا د سېلابي لارو ترڅنګ ژوند کوي، باید له یو بل سره نږدې اړیکه ټینګه کړي او د خبرتیا ټیمونه جوړ کړي. دا ټیمونه دې یو بل وپېژني، د ټیلیفون شمېرې دې سره تبادله کړي او د شدیدو ورښتونو او د سېلاب د لومړنیو نښو پر مهال دې ژر تر ژره ښکته سیمو ته خبر ورکړي، څو خلک ځانونه خوندي ځایونو ته ورسوي. که څه هم د ځمکې شیب، د اوبو حوزې بڼه، نباتي پوښښ، د خاورې ډول او د باران شدت د سېلاب په جوړېدو کې مهم رول لري، خو تجربه ښيي چې سېلاب ناڅاپه نه راځي؛ حتا په کوچنیو حوزو کې (شاوخوا ۵۰ کیلومتره مربع) د شدید باران او د سېلاب د رامنځته کېدو ترمنځ ۱ تر ۳ ساعتونو پورې وخت وي، چې که خبرتیا پر وخت ورکړل شي، خلک کولای شي خپل ځان او لږ تر لږه خپل اساسي مالونه خوندي کړي؛
• -د خبرتیا ټیمونو لپاره د غونډو او څارنې مشخص ځایونه وټاکل شي او ۲۴ ساعته نوبتي سیستم (نوکریوالي) تنظیم شي. په ځانګړي ډول د ورښتونو په موسم کې، چې معمولاً د ژمي په پای او د پسرلي په پیل کې وي، باید یو ټاکلی ځای د څارنې لپاره وټاکل شي تر څو له هغه ځایه شاوخوا سیمه تر نظر لاندې ونیول شي او د هر ډول احتمالي خطر په اړه ژر اقدام وشي.

د خطر نښې څرګندې دي؛ د تورو ورېځو زیاتوالی له برېښنا او تندر سره یو ځای د شدیدو بارانونو او د سېلاب د راتلو احتمال زیاتوي. موږ کولای شو د موبایل ټیلیفونونو له لارې هم د خپل استوګن ځای د هوا پېژندنې معلومات ترلاسه کړو، هغه له محلي وضعیت سره برابر کړو او د همدې پر بنسټ خلکو ته د وختي خبرتیا پیغامونه ورکړو، څو د خطر له سیمو څخه د وتلو او تخلیې لپاره چمتو شي.

• -په سیمه کې دې داسې لوړې سیمې وټاکل شي چې د سېلاب پر مهال خلک وکولای شي له هغو څخه د خوندي ځایونو په توګه استفاده وکړي؛
• -دې ټاکل شوو لوړو سیمو ته د رسېدو خوندي لارې دې مشخصې شي؛
• -د ځوانانو له منځه دې د لټون او ژغورنې محلي ټیمونه جوړ شي؛
• -د ژغورنې لومړني وسایل لکه بیل، کلنګ، سطل، بیلچه، لاس‌کراچۍ، رسۍ او نور، چې د پېښې پر ورځو کې حیاتي ارزښت لري، له مخکې دې مشخص او په هغو لوړو سیمو کې کېښودل شي چې ټاکل شوې دي، تر څو د اړتیا په وخت کې د لټون او ژغورنې په عملیاتو کې ترې ګټه واخیستل شي. باید پوه شو چې تجربې ښيي همدغه ساده وسایل د خطر په وخت کې د انسانانو ژوند ژغورلای شي؛ د یوې ساده رسۍ په وسیله کولای شو په سېلاب کې بند پاتې کسان وژغورو؛
• -تجربه ښيي چې د طبیعي پېښو پر مهال لومړني مرستندویان د پېښې د سیمې خلک وي؛ نو که دا اخلاقي او انساني دنده له پوهاوي سره مل شي، اغېز یې ډېرېږي؛
• -د خلکو د ژوند او مال ساتنه زموږ له اساسي ټولنیزو دندو څخه ده چې شریعت هم ورته ځانګړی هدف ټاکلی او په بېلابېلو احکامو کې یې ټینګار کړی دی؛ نو د جوماتونو امامان باید خلکو ته د طبیعي پېښو او د خطر د کمولو لارو په اړه پوهاوی ورکړي او د محلي کمېټو د فعالیتونو لپاره زمینه برابره کړي.

له دې ټولیزو دندو پرته، هره کورنۍ په ځانګړي ډول مسؤلیت لري چې په خطرناکو سیمو کې لاندې اقدامات په دوو پړاوونو کې ترسره کړي:

• -د سېلاب له راتلو مخکې، موږ کولای شو د خپلې سیمې د ژوند له تجربو څخه په ګټې اخیستنې، لکه د بې‌ساري باران په لیدلو سره خطر احساس وکړو او ځان چمتو کړو. د مشاهدې، له نورو سره د اړیکو او د رسنیو له لارې د ترلاسه شوو معلوماتو پر بنسټ له ځانه وپوښتئ چې آیا ستاسو کور، کارځای یا د ماشومانو ښوونځی د سېلاب له خطر سره مخ دی؟ که ځواب هو وي، نو باید ژر اقدام وشي؛
• -د سېلاب له راتلو مخکې باید ځان د احتمالي خطر پر وړاندې چمتو کړو. دا چمتووالی کېدای شي د اړینو توکو برابرول وي لکه پاکې اوبه، وچ خواړه او کنسرو، اړین درمل، ټیلیفون، چارجر، د کورنۍ او ملګرو د اړیکو شمېرې او پته. همدارنګه باید له مخکې فکر وشي چې که اړتیا پېښه شي، کوم خوندي ځای ته ځئ؟ کومه لاره ده چې د بندېدو امکان یې شته؟
• -د قیمتي توکو لکه سرو زرو، ګاڼو او مهمو اسنادو د انتقال په اړه فکر وکړئ. که یې له ځان سره وړلای نه شئ، نو خوندي ځای ورته پیدا کړئ چې هم له لاسرسي لرې وي او هم وچ پاتې شي. مثلاً مهم اسناد په پلاستیکي کڅوړو کې واچوئ تر څو لمده نه شي، او که امکان وي، ارزښتناک توکي د ودانۍ لوړو پوړونو ته انتقال کړئ.
• -په یاد ولرئ چې باید هوښیار اوسئ او راتلونکی وسنجوئ؛ که د خطر احساس کوئ، ځنډ مه کوئ او خپل اړین توکي راټول کړئ، ځکه کله چې سېلاب راورسیږي او وضعیت بحراني شي، سم فکر او پرېکړه کول سختېږي.
• -که د سېلاب په منځ کې یا د سېلاب ځپلې سیمې ته نږدې یاست، باید ژر پرېکړه وکړئ. که په کور کې یاست، ژر تر ژره برېښنا، ګاز او اوبه بندې کړئ او هڅه وکړئ لوړو سیمو ته وخېژئ.
• -له سېلابه فاصله ونیسئ؛ هېڅکله په پلي توګه یا په موټر کې د سېلاب اوبو ته مه ننوزئ، ځکه تاسو نه شئ پوهېدای چې د اوبو ژوروالی څومره دی. ښايي اوبه لږې ښکاره شي، خو کېدای شي ځمکه ترې لاندې پرېمنځل شوې وي او ژورې کندې جوړې شوې وي.
• -د سېلاب ځواک کم مه ګڼئ؛ تجربه ښيي چې د ۱۵سانتي‌متره ژور سېلاب انسان له ځان سره وړي، ۳۰سانتي‌متره سېلاب یو سپک موټر وړي، او ۴۰تر ۶۰سانتي‌متره سېلاب نیمه دروند موټر هم وړي. هغه ویډیوګانې چې په دې وروستیو کې په ټولنیزو شبکو کې خپرېږي، همدا حقیقت ثابتوي.
• -د موټر چلولو پر مهال، که له سېلاب سره مخ شوئ، بېرته وګرځئ او اوبو ته مه داخلېږئ؛ ځینې راپورونه ښيي چې نیمایي قربانیان ځکه مړه شوي چې سېلاب ته ننوتي دي.

د سېلاب له تېرېدو وروسته هم لاندې احتیاطي تدابیر مهم دي:

• -ښايي د برېښنا مزي له ماتو ستنو راځوړند شوي او اوبو ته لوېدلي وي؛ اوبو ته ننوتل، که څه هم لېرې وي، خطرناک او وژونکی کېدای شي.
• -سېلاب هر څه له ځان سره وړي؛ خطرناک کیمیاوي مواد، فاضلاب او نور ککړتیاوې کولای شي وژونکې وي.
• -سېلاب کولای شي موږکان، ماران او نور زیان‌رسوونکي ژوي د خپلو ځایونو څخه وباسي؛ موږکان په ځانګړي ډول ماشومانو ته خطرناکې ناروغۍ لېږدولای شي.
• -د څښاک او خوړو په اړه احتیاط وکړئ؛ ښايي د برېښنا د پرې کېدو له امله خواړه خراب شوي وي، حتا د دوکانونو دننه توکي هم. هغه خوراکي توکي چې له سېلاب سره تماس کې شوي وي، وغورځوئ، ځکه کېدای شي په فاضلاب یا نورو ککړو موادو ککړ وي.
• -تر هغه چې محلي چارواکي او مرستندویان اجازه نه وي ورکړې، سېلاب ځپلو سیمو ته مه ننوځئ، ځکه ښايي د کورونو او سړکونو لاندې خاوره پرېمنځل شوې وي او د نړېدو خطر ولري.

په اوږدمهاله توګه، د سېلاب د خطر د کمولو لپاره اساسي اقدامات دا دي: د طبیعي پېښو، په ځانګړي ډول سېلابونو، پر وړاندې د افغانستان د خطرپذیرۍ اطلس جوړول؛ د خطر د کمولو موضوع د ښاري او کلیوالي پراختیا په ملي پلانونو کې شاملول؛ د اړتیاوو سره سم اغېزمن، مسؤل او ځواب ویونکې ادارې جوړول؛ د مسؤلیتونو د ټاکلو او د ادارو ترمنځ د همغږۍ لپاره قوانین او پالیسۍ جوړول؛ د نوې ټېکنالوژۍ په کارولو سره د وختي خبرتیا سیستمونه رامنځته کول؛ د اوبو او سېلاب مدیریت په زیربناوو کې پانګونه کول؛ او د ښوونیزو بنسټونو په نصاب کې د طبیعي پېښو پېژندنه او د خطر کمول شاملول او خلکو ته عامه پوهاوی ورکول. دا ټول هغه اساسي دندې دي چې په معاصره نړۍ کې د دولتونو له مهمو مسؤلیتونو څخه ګڼل کېږي.