امسو: په مارچ میاشت کې پر رسنیو او خبریالانو فشارونه په بېساري ډول زیات شوي
د افغانستان د رسنیو ملاتړ سازمان (امسو) د خپلو موندنو پر بنسټ ویلي چې په مارچ میاشت کې پر خبریالانو او رسنیو فشارونه په پراخه کچه ډېر شوي دي.
راپور ښيي چې پر رسنیو د سانسور کچه لوړه شوې او خبریالان یوازې د مثبتو او تبلیغاتي مطالبو خپرولو ته اړ اېستل شوي.
امسو په یوه خبرپاڼه کې چې د پنجشنبې په ورځ د وري پر ۲۰مه یې خپره کړې ویلي، دا ارزونه په څلورو زونونو کې له خبریالانو سره د مرکو او راټولو شویو معلوماتو له مخې په شپږو اساسي کټګوریو کې ترتیب شوې ده.
د امسو په وینا، ښځینه خبریالانې هم له جدي محدودیتونو سره مخ دي، په ځانګړي ډول په جنوبي ولایتونو کې له هغوی سره اړیکې او مرکې کول منع شوي او د هغوی د فعالیت ساحه محدوده شوې ده.
راپور زیاتوي چې د محتوا کنټرول سخت شوی، د منفي پوښتنو او د جګړو، چاودنو او بشري حقونو اړوند راپورونو خپرول محدود شوي دي. سربېره پر دې، خبریالان تر استخباراتي څار لاندې دي او د هغوی شخصي حسابونه څارل کېږي.
همداراز، رسنیو ته د ساحوي فعالیتونو اجازه نه ورکول کېږي او خبریالان نه شي کولای پرته له اجازې معلوماتو ته لاسرسی ومومي، چې دا کار د معلوماتو د ازاد جریان مخه نیسي.
امسو په خپله تحلیلي ارزونه کې ویلي چې دا وضعیت ښيي رسنۍ له خپل اصلي خبري او اطلاعرسوونکي رول څخه د تبلیغاتي وسیلې پر لور سوق کېږي. د راپور له مخې، سیستماتیک سانسور او د ښځینه خبریالانو محدودول د رسنیو د خپلواکۍ او ټولنیز توازن لپاره جدي ننګونې دي.
رپوټ وايي، پر خبریالانو د خبر او راپور ورکولو په برخه کې سخت محدودیتونه لګول شوي او ځینې اصطلاحات هم په اجباري ډول کارول کېږي.
د یاد سازمان په باور، که دا وضعیت دوام وکړي، نو په هېواد کې به د باوري معلوماتو کچه راټیټه شي او د ولس او حکومت ترمنځ واټن به نور هم زیات شي، چې په پایله کې به د رسنیو مسلکي بنسټونه له جدي زیان سره مخ شي.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.
