پخوانی سناتور او د سیمه ییزو چارو شنونکی
په غربي اسیا کې روانه جګړه د نړۍ د امنیت او اقتصادي ثبات لپاره خورا ستر اهمیت لري، ځکه د خواوشا یوې نیمې میاشتې راهیسې د نړۍ او د سیمې د میډیا ټول پام د دغې جګړې پر څرنګوالي او د هغې د مخنیوي په موخه پر روانو دیپلوماتیکو فعالیتونو متمرکز دی.
له دې امله ځینې نور خبرونه او په هغو پورې تړلي تحلیلونه د سیمې او نړۍ په میډیا کې له نظره نه تېرېږي، خو په عین زمان کې هم په دغه سیمه کې داسې مهمې پېښې او پرمختګونه هم صورت مومي چې پرې نظر اچول او په پایلو یې پوهېدل د سیمې د ولسونو لپاره اړین دي.
د مثال په توګه، د پاکستان له خوا د افغانستان پر ضد د څو اونیو راهیسې روانه جګړه که څه هم لږ څه سړه شوې ده، او د غربي چین په اورمچي ښار کې د دواړو هېوادونو د هیئتونو ترمنځ اوږدې غیر رسمي خبرې هم شوې دي، خو بیا هم پاکستان په رسمي توګه د جګړې د پای ته رسولو اعلان نه دی کړی، او په افغانستان کې د ډیورند کرښې ته نږدې په ځینو سیمو د پاکستان له لوري توپچي بریدونه هم کېږي.
په داسې کړکېچنو شرایطو کې، د پاکستان له خوا د دې اونۍ په پیل کې د ایران له لارې ازبکستان ته د غوايي اومه غوښه صادره شوې ده.
داسې ښکاري چې پاکستان د ایران له لارې د سوداګریزو توکو د ازبکستان ته د لېږلو هدف دا دی چې وښيي نور د مرکزي اسیا سره د ترانزیټ تجارت لپاره د افغانستان لارو ته اړتیا نه لري. خو آیا خبره رښتیا هم داسې ده، که دا کار یوازې د ځینو ستراتیژیکو اهدافو د ترلاسه کولو لپاره یو مانور دی؟
په تېرو پنځوسو کلونو کې د افغانستان په اړه د پاکستان په سیاست کې د اقتصادي اړیکو پرمختګ هېڅ رول نه دی لوبولی، ځکه چې پاکستان تل افغانستان ته افراطیت او جګړه صادره کړې ده. پاکستان د افغان مهاجرو نه د مجاهدینو د جوړولو فابریکې چلولې دي، بیا یې هغوی تجهیز کړي او افغانستان ته یې د جګړې لپاره استولي دي. وروسته یې په همدې فابریکو کې طالبان تولید کړي او د جګړې تنور یې پرې تود ساتلی دی.
البته کله ناکله یې د نړیوالو د غولولو لپاره د تش په نوم د اقتصادي همکارۍ ډرامې هم کړې دي. د مثال په توګه، په ۱۹۹۴ کال کې، کله چې پاکستان طالبان د یوې ستراتېژیکې لوبې د لوبغاړي په توګه معرفي کول، نو جنرال نصیرالله بابر د طالبانو په وسیله د کندهار او هرات له لارې د صادراتو توکي ترکمنستان ته لېږدولي وو. خو وروسته څرګنده شوه چې د افغانستان او سیمې صحنې ته د طالبانو د راوستلو اصلي هدف په افغانستان کې د دولتي نظام سقوط او د یوه غیر مشروع افراطي نظام رامنځته کول وو، څو افغانستان د سیمې په سیاست کې د یوه مشروع او برابر لوبغاړي په توګه پاتې نه شي، او پاکستان ته دا موقع برابره شي چې افغانستان د ځان لپاره په یوه تحتالحمایه جغرافیه بدل کړي.
په ۲۰۲۱ کال کې، کله چې د پاکستان په مرسته طالبانو کابل ونیو، نو بیا یې یو ځل بیا ازبکستان ته د سوداګریزو توکو د لېږد هماغه پخوانی ژست تکرار کړ.
د افغانستان په اړه د پاکستان د دوامدارې جګړهییزې پالیسۍ یو بل ثبوت دا دی چې په تېرو پنځوسو کلونو کې د پاکستان او افغانستان ترمنځ د ۲۴۰۰ کیلومتره اوږدې ډیورند کرښې په اوږدو کې نه نوي تجارتي سړکونه جوړ شوي او نه هم د رېل پټلۍ غځول شوې ده. د پېښور نه تر تورخم پورې شاوخوا څلوېښت میله زوړ سړک دی. په ۱۹۹۲ کال کې، کله چې په پاکستان کې جوړ د مجاهدینو حکومت افغانستان ته لېږدول کېده، د هغه وخت لومړي وزیر نواز شریف اعلان کړی و چې دغه سړک به دوه اړخیز کېږي، خو نن، څلور دېرش کاله وروسته هم، د پېښور او تورخم ترمنځ سړک لا هماغسې تنګ او زوړ پاتې دی.
نو د ایران له لارې ازبکستان ته د پاکستان له خوا د صادراتي توکو لېږد په حقیقت کې د یوې بدیلې لارې د پراختیا هڅه نه ده، ځکه دا کار عملي نه ښکاري. دا هڅې یوازې د دې لپاره دي چې د سیمهییز تجارت لپاره د افغانستان د لوړ جغرافیایي اهمیت کم رنګه وښيي، خو دا هم ناشونې ده. د افغانستان د تجارتي لارو تر شا د پېړیو اوږد تاریخ پروت دی، چې د ورېښمو د لرغونې نړیوالې لارې له تاریخ سره تړاو لري. په جنوبي او مرکزي آسیا کې د ګندهارا بډای او رنګین تمدن هم د همدې تجارتي لارو له برکته رامنځته شوی و.
د ایران له لارې د مرکزي اسیا سره د تجارت په اړه د پاکستان دا ژست په بشپړه توګه مصنوعي او عوامفریبانه دی، ځکه چې خپله د پاکستان او ایران ترمنځ په دولتي کچه اقتصادي او تجارتي اړیکې لا هم له جدي ستونزو سره مخ دي. د بېلګې په توګه، په ۲۰۰۹ کال کې د ایران او پاکستان ترمنځ د ګاز د پایپلاین تړون لاسلیک شوی و. د دې تړون له مخې، ایران په خپله خاوره کې شاوخوا ۱۵۰ کیلومتره پایپ لاین وغځاوه، خو پاکستان د خپلې برخې د بشپړولو کې، د امریکا د بندیزونو له امله، پاتې راغلی دی.
په ۲۰۲۴ او ۲۰۲۶ کلونو کې ایران پاکستان ته خبرداری ورکړی چې که د تړون له مخې په ټاکلي وخت کې د پایپلاین پروژه بشپړه نه کړي، نو باید ۱۸ میلیارده ډالره جریمه ورکړي. آن که پر ایران د امریکا بندیزونه پای ته ورسېږي او ایران له اوسني کړکېچ څخه سالم ووځي، بیا هم د پاکستان او ایران په سرحدي سیمو کې د بلوڅو وسلهوالو ډلو او د «جیشالعدل» په څېر سازمانونو فعالیتونه کولای شي د سیمهییز تجارت پر وړاندې خنډونه رامنځته کړي.
په ټوله کې، د سیمې هېوادونه د جنوبي او مرکزي اسیا ترمنځ د اړیکو لپاره د افغانستان له تاریخي او ازمایل شویو لارو پرته بله عملي لاره نه لري.
د امریکا او ایران تر منځ د اسلام اباد له ناکامو مذاکراتو څخه وروسته د اوربند د ماتېدو ګواښ زیات شوی دی. همدا څو شېبې وړاندې د امریکا پوځونو د هرمز تنګي محاصره پیل کړه، چې له امله یې په نړۍوال بازار کې د انرژۍ بیې مخ په لوړېدو دي.
په اسلام اباد کې د امریکا او ایران د لوړرتبه مشرانو یو بل ته مخ په مخ کېناستل د شخړې د حل لپاره د سیاسي جرئت یو بې مثاله ګام بلل کېده خو د امریکا او ایران د مذاکراتو د ناکامۍ اصلي لامل ژوره او تاریخي بې باوري ده او هم کټ مټ دغه خبره، د اسلام اباد د مذاکراتو د مېز تر شا ناست د ایران د مرکچي پلاوي مشر محمد باقر قالیباف وکړه. همداراز امریکا باور نه لري چې ایران به په مکمله توګه خپل اټومي پروګرام ودروي.
په همدې تناظر کې ښکاره ده چې دا یوازې یو عادي ډیپلوماټیک اختلاف نه دی، بلکې د باور، قدرت او ستراتیژیک نفوذ یوه ژوره شخړه ده.
د امریکا د پوځ د وینا له مخې، همدا نن د دوشنبې په ورځ د واشنګټن پر وخت سهار لس بجې د هرمز تنګي د محاصرې پلان عملي کیږي. پوښتنه دا ده: ایا امریکا هم دا د هرمز تنګي کنټرول غوښت که نه د جګړې له شروع کولو مخکې یې اهداف بدل وو؟ ایران څه غوښتل؟او ولې دا خبرې بیا هم ناکامې شوې؟
اوس راځئ چې په روان کړکېچ د پوهېدو په موخه دې موضوع ته ژوره کتنه وکړو.
د واشنګټن دریځ تر ډېره امنیتي، د بندیزونو پر محور او ستراتیژیک و.
لومړی، امریکا غوښتل ایران په عملي، تخنیکي او د نړیوالو څارونکو لهخوا د تایید وړ ثابته کړي چې اټومي وسله نه جوړوي.
دویم، د یورانیمو غني کول دې تر هغه کچې راټیټ شي چې د وسلو جوړولو احتمال صفر ته نږدې کړي.
درېیم، د ایران اټومي تاسیسات دې د نړیوالو ادارو، په ځانګړي ډول دInternational Atomic Energy Agency تر دوامدار او سخت نظارت لاندې وي.
خو تر دې هاخوا،د امریکا لپاره یوه بله مهمه اندېښنه د سیمې امنیت دی، په ځانګړي ډول د خلیج حساسه سیمه او د نړۍ د شل سلنه انتقالېدونکې انرژۍ لار هرموز تنګی.
په لنډه توګه،د امریکا لپاره دا یوازې اټومي موضوع نه ده، بلکې د سیمې د ځواک توازن او نړیوال انرژي امنیت هم دی.
تهران بیا دا موضوع د بقا او حاکمیت له زاویې ګوري.
لومړۍ غوښتنه یې روښانه ده:اقتصادي بندیزونه دې په بشپړ او عملي ډول لرې شي، په ځانګړي ډول د نفتو صادرات او بانکي سیستم.
دوهم، ایران ټینګار کوي چې د Nuclear Non-Proliferation Treaty له مخې، د ملکي اټومي پروګرام او د یورانیم غني کولو قانوني حق لري.
درېیم، تهران د باور تضمین غواړي، یعنې داسې میکانیزم چې امریکا بیا د ۲۰۱۸ کال د امریکا له اټومي تړونه د وتلوپه څېر له هوکړې یو اړخیزه ونه وځي.
ایران دا هم استدلال کوي، تر هغه چې اقتصادي فشارونه دوام لري،هیڅ اړخیز امتیاز به ورنه کړي.
د دوی پیغام ساده دی:“لومړی بندیزونه لرې کړئ، بیا خبرې وکړئ.”
خو مساله یوازې دومره ساده نه ده.
د سیمې جیوپولیټیک فشارونه، لکه د اسراییل اندېښنې او له ایران سره د مذاکراتو مخالفت، د خلیج رقابتونه او د امریکا داخلي سیاست، دا ټول عوامل د توافق فضا محدودوي.
سربېره پر دې،د هرمز تنګي وضعیت او د انرژۍ نړیوال بازاردې شخړې ته یو نړیوال بعد ورکوي.
پایله دا شوه، چې دواړه لوري پر خپلو اعظمي غوښتنو ودرېدلاو منځنۍ لار له منځه لاړه.
یو غالب باور دا دی چې د دې بنبست یوازینۍ عملي حل لاره “مرحلهییز توافق” دی.
یعنې:ایران دې په لومړي ګام کې د غني کولو کچه راټیټه کړي او شفافیت زیات کړياو امریکا دې په بدل کې، محدود خو عملي بندیزونه لرې کړي.
ورپسې،د څو اړخیزو تضمینونو رامنځته کول چې پکې اروپایي هېوادونه او نړیوال بنسټونه شامل وي کولای شي د باور تشه ډکه کړي.
د فشار پر ځای،تدریجي امتیازات او متقابل ګامونه کولای شي دا کړکېچ را نرم کړي.
خو که د تقابل پر ځای تفاهم ته لار هواره شي،یو محدود خو عملي توافق لا هم ممکن دی.
مګر اصلي پوښتنه دا ده:
ایا دواړه لوري به د سیاسي جرأت دا ګام پورته کړي؟
د طالبانو او پاکستان تر منځ له تېر اختر وروسته اوربند پای ته رسېدلی او دواړو لوریو ترمنځ د نښتو دوام خلکو ته زیانونه اړولي دي. د چین په منځګړیتوب ارومچي کې خبرې وشوې، خو دواړو لورو یوازې خپلې غوښتنې مطرح کړې او کومه وروستۍ پرېکړه ونه شوه.
د افغانستان او پاکستان تر منځ په جګړه کې په تېر شوي کوچني اختر کې چې کوم پنځه ورځنی اوربند شوی و، هغه د اختر له تېرېدو سره پای ته رسېدلی و. که څه هم پاکستان د اوربند د ختمېدو او د خپلو پوځي عملیاتو د بیا پیلېدو اعلان کړی و خو د پخوا په څېر یې نور هوايي بریدونه ونه کړل، ولې بیا هم د ډیورنډ کرښې په اوږدو کې د دواړو خواوو د عسکرو په منځ کې ډزې ډوزې وشوې او اوس هم کېږي، چې د توپونو او هاوانونو ډزې هم پکې شاملې وي.
د دغو ډزو له امله د کرښې دواړو خواوو ته مېشتو خلکو ته ځاني او مالي تاوانونه اوښتي دي، خو چین د افغانستان او پاکستان دواړو استازي د اوربند د پایښت او د خبرو اترو د دوام په موخه د اپرېل د میاشتې په وړومبۍ اونۍ کې د خپلې شمال لوېدیځې خودمختارې سیمې سنکیانګ مرکز ارومچي ته وبلل.
چین د افغانستان او پاکستان تر منځ د روغې جوړې د خبرو اترو لپاره کورنی کار له وړاندې نه کړی و.
د مارچ په میاشت کې د افغانستان لپاره د چین خاص نماینده کابل او اسلام اباد ته سفرونه کړي وو او د چین د بهرنیو چارو وزیر وانګ یي د پاکستان او طالبانو د بهرنیو چارو وزیرانو سره د ټیلیفون له لارې تفصیلي خبرې کړې وې.
پاکستان دغو خبرو اترو ته ډېر لېواله نه و او حتا چې پاکستان کې داسې هم ویل کېدل چې هغوی نور له طالبانو سره نېغ په نېغه خبرې کولو ته اماده نه دي تر څو چې افغانستان د ټي ټي پي په اړه خپل دریځ ته تغییر نه وي ورکړی، ځکه په افغانستان باندې د پاکستان هوايي بریدونو او خپله د پاکستان د حکومتي روایت سره سم د پرانستې جګړې موخې نورې وې.
د پاکستان وړومبۍ اصلي موخه د طالبانو په امارت فشار اچول وو، چې هغه دې د ابرقدرتونو د غوښتنو په اړه د پاکستان وینا ته غوږ ونیسي او هغه دې پلی کړي. بله موخه دا وه چې پاکستان غوښتل په ایران باندې د امریکا او اسراییل د برید نه وروسته ځان له افغانستان سره په جګړه کې بوخت وښيي، څو په دې بهانه ځان په ایران کې د روانې جګړې نه بهر وساتي. نو ځکه پاکستان د طالبانو له امارت سره له سملاسي خبرو اترو نه ډډه کول غوښتل خو چین په دې اړه ډېر تاکید وکړ او چې کله د پاکستان د وزیراعظم معاون او د خارجه چارو وزیر اسحاق ډار د ایران په جګړه کې د اوربند د امکان په اړه خبرو اترو لپاره چین ته ولاړ نو د چین د بهرنیو چارو وزیر وانګ یي له هغه نه ډېر په تاکید غوښتنه وکړه چې پاکستان باید د روغې جوړې د خبرو لپاره یو حکومتي هیئت ارومچي ته ولېږي او د پاکستان لپاره د یوه داسې دوست هېواد جدي غوښتنه ردول ممکن نه وو چې د پاکستان پوځ ته په دې جګړه کې د جنګي وسلو یو اتیا فیصده برخه اکمالوي. لنډه دا چې د مارچ د میاشتې په دویمه نېټه د دواړو هېوادونو تر منځ خبرې اترې پیل شوې.
ارومچي ته تللي د افغانستان او پاکستان هیئتونه د لوړې سویې نه وو. د پاکستان هیئت مشري د بهرنیو چارو د وزارت دویم معاون کوله او په هیئت کې د بهرنیو چارو د وزارت او د استخباراتو کارمندانو ګډون درلود.
د افغانستان په هیئت کې هم د بهرنیو چارو د وزارت او د استخباراتو د ریاست کارمندان شامل وو، خو د دې خبرو اترو تر ټولو مهم اړخ د مثبتو پایلو لپاره د کوربه هېواد چین هلې ځلې او تاکید وو.
پاکستان په تېر یو کال کې د افغانستان په اړه د خپل سیاست لپاره یو نوی روایت جوړ کړی دی او هغه دا دی چې پاکستان کې ترهګري د کال ۲۰۲۱ د اګست د میاشتې نه پیل شوې ده چې کله طالبانو په کابل کې سیاسي قدرت تر لاسه کړ او د هغوی په ملاتړ د ټي ټي پي جنګیالي پاکستان ته راغلل او دلته یې بریدونه پیل کړل.
پاکستان دا نه مني چې ټي ټي پي په کال ۲۰۰۷ کې په پاکستان کې جوړه شوه او د پاکستاني استخباراتو په لارښودنه یې د کال ۲۰۰۲ نه تر ۲۰۲۱ پورې ډیورنډ کرښې ته نږدې سیمه کې یې د افغان طالبانو د پټنځایونو کوربه توب وکړ. پاکستان دا هم وايي چې ټي ټي پي پاکستان ته د افغانستان له خوا رالېږل کېږي، په داسې حال کې چې د پاکستان پخواني لومړي وزیر عمران خان ویلي وو چې په کال ۲۰۲۱ کې پاکستان ته د ټي ټي پي د راوستلو او بیا مېشت کولو پلان د پاکستان د دولت له خوا جوړ کړی شوی و او د دغه پلان د پلی کولو لپاره د دولت له خوا د لسو میلیارده روپیو بودیجه تخصیص شوې وه.
په هر حال د ارومچي په خبرو اترو کې د پاکستان غوښتنې دا وې چې افغانستان دې په خپله خاوره کې د ټي ټي پي پټنځایونه نه پرېږدي، د ټي ټي پي جنګیالي دې د بریدونو لپاره پاکستان ته نه رالېږي او د دغې پالیسۍ د څارنې لپاره باید یو د ډاډ وړ میکانیزم وجود ولري.
د طالبانو امارت پر پاکستان د داعش د کوربه توب تور پورې کوي او غوښتنه کوي چې هغه دې د دې کار نه لاس په سر شي. امارت دا هم وايي چې پاکستان دې د دې خبرې تضمین وکړي چې هغه به بیا د سیاسي اختلاف په وجه د فشار د آلې په توګه د افغانستان د ټرانزیټي تجارت لارې نه تړي.
د ارومچي په خبرو اترو کې د دواړو اړخونو ټيټ پوړو هیئتونو خپله کوم نهایي تصمیم نه شو نیولی نو ځکه هغوی د خبرو اترو راپورونه له ځانه سره یوړل څو د هغوی د دولتونو/حکومتونو مربوطه لوړپوړي مقامات په دې اړه د غور او فکر نه وروسته تصمیمونه ونیسي.
چین ځکه د پاکستان او افغانستان تر منځ د اوربند په غځولو او د خبرو اترو له لارې د شخړو په حل ټینګار کوي چې هغه په خپله ګاونډۍ سیمه کې تاو تریخوالی، شخړه او جګړه د خپلو ملي او دولتي ګټو پرضد بولي. وجه یې دا ده چې دغه ډول سیمهییزه بې ثباتي د چین د لارې او کمربند د مهمې پروژې په پلی کېدو کې خنډ اچولی شي. دا خبره د یادونې وړ ده چې په پاکستان کې د ټي ټي پي د پراخ شورش له امله د پاکستان او چین تر منځ د تجارتي دهلېز کار په ټپه ولاړ دی.
افغانستان د بېلابېلو طبیعي او غیرطبیعي لاملونو له مخې یو له هغو هېوادونو څخه دی چې د بېلابېلو طبیعي پېښو له ګواښونو سره مخ دی. نه پرمختګ، اوږدو جګړو، ضعیفې حکومتولۍ او د حکومتونو پرځېدلو په څېر عواملو د طبیعي پېښو پر وړاندې زیانمنتیا نوره هم زیاته کړې ده.
دې زموږ هېواد د نړۍ په کچه د طبیعي پېښو پر وړاندې تر ټولو زیانمنو هېوادونو څخه ګرځولی دی.
د هغو طبیعي عواملو له ډلې چې په افغانستان کې د طبیعي پېښو د رامنځته کېدو ګواښ زیاتوي، کولی شو د هېواد غرنی جوړښت، د جغرافیایي سیمې په اوږدو کې د فعالو او ګڼو تکتونیکي درزونو (ګسلونو) شته والی، اوږدې او نرۍ درې، په وچ او نیمه وچ اقلیمي سیمه کې موقعیت او د اقلیم بدلون یاد کړو.
همدارنګه، انساني عوامل لکه اوږدې جګړې او بېثباتۍ، د اغېزناکې او ځواب ویونکې حکومتولۍ نشتوالی، د نفوس چټکه وده او په زیانمنو سیمو کې د خلکو خپرېدل، اقتصادي بېوزلي او د زیربناوو د پراختیا لپاره د پانګونې نشتوالی هم ددې لامل شوي چې له طبیعي ګواښونو سره مخامخ کېدل زیات شي او د هغوی پر وړاندې زیانمنتیا لوړه شي.
که چېرې د معتبرو څېړنیزو مرکزونو احصایو ته مراجعه وشي، څرګندیږي چې افغانستان په نړیواله درجهبندۍ کې د طبیعي پېښو پر وړاندې له تر ټولو لوړ خطر لرونکو هېوادونو څخه دی؛ داسې چې د طبیعي پېښو سره د مخامخ کېدو له پلوه په نړۍ کې لومړی مقام لري او د دې پېښو پر وړاندې د زیانمنتیا له پلوه په څلورم ځای کې دی.
مهمې طبیعي پېښې چې افغانستان ورسره مخ دی سېلابونه، زلزلې، وچکالي، د ځمکې ښویېدنه، واورې ښویېدنې او بړبوکۍ دي. د نړیوال بانک د راپور له مخې، افغانستان د ټیټ عاید لرونکو هېوادونو په منځ کې د طبیعي پېښو له امله د تلفاتو او زیانونو له پلوه ترهاییتيوروسته دویم ځای لري.
د ۱۹۸۰ او ۲۰۱۵ کلونو ترمنځ، په افغانستان کې د مړینې کچه په هر یو میلیون کسانو کې ۱۱۵۰ تنه وه، چې له دې څخه نږدې ۵۰ سلنه مړینې د طبیعي پېښو له تلفاتو سره، چې د جغرافیایي او اقلیمي وضعیت پورې تړاو لري، مربوطې بلل شوې دي.
نو له همدې امله، طبیعي پېښې په افغانستان کې له جدي ګواښونو شمېرل کېږي چې تر ډېره ناپېژاندېپاتې شوې دي او د خطر د کمولو لپاره جامع حللارې نه دي طرحه شوې. هغه څه چې دا موضوع لا پېچلې کوي، د اوسنیو حاکمانو هغه لیدلوری دی چې د طبیعي پېښو سره د مقابلې په اړه یې لري؛ په دې ناسم لید کې، د طبیعي پېښو پېښېدل د تقدیر برخه، د انسانانو پر برخلیک واکمن بلل کېږي او د دغو پېښو په رامنځته کېدو او همدارنګه د هغوی پر وړاندې د خطر د کمولو په برخه کې د انساني عواملو رول ترې انکار کېږي.
په دې لیکنه کې هڅه کوو چې د طبیعي پېښو، په ځانګړي ډول سېلابونو د پېژندنې، د رامنځته کېدو لاملونو او د هغوی پر وړاندې د خطر د کمولو او مقابلې لارو چارو په اړه د بحث یو نوې دروازه پرانیزو.
دې ته په پام، چې اوس د سېلابونو د بهېدو موسم دی، دلته به پر همدې موضوع ډېر تمرکز وکړو او د دې پېښې پر وړاندې د خطر کچه او د دې خطر د کمولو ممکنې لارې به په جلا توګه وڅېړو.
سېلاب، د رامنځته کېدو عوامل او پایلې یې:
سېلاب په افغانستان کې له هغو طبیعي پېښو څخه دی چې د ډېر تکرار، لوړو انساني تلفاتو او درنو مالي زیانونو له امله تر ټولو خطرناک بلل کېږي. که څه هم د سېلاب د رامنځته کېدو لاملونه په بېلابېلو سیمو کې توپیر لري، خو په عمومي توګه دا لاملونه د جغرافیایي، ټولنیزو، اقتصادي او اقلیمي عواملو له ګډ اغېز څخه رامنځته کېږي؛ لکه د هېواد غرنی جوړښت، اوږدې او تېرې پېچلې درې، د نفوس چټکه وده او په زیانمنو سیمو کې د خلکو خپرېدل، د سیندونو او سېلابي لارو په محدوده کې د ښارونو او استوګنیزو سیمو نامنظمه پراختیا، د اوبو او سېلاب مدیریت په زیربنایي پروژو کې کمه پانګونه، د اغېزناکې او ځواب ویونکې حکومتولۍ نشتوالی، د ځنګلونو نه کرل او د نباتي پوښښ او خاورې تخریب، همدارنګه اقتصادي بېوزلي او د عامه پوهاوي ټیټه کچه چې دا ټول په ګډه د سېلاب خطر زیاتوي او زیانونه یې لا پراخوي.
له همدې امله، د نړیوال بانکد راپور له مخې، هر کال په اوسط ډول شاوخوا ۱۰۰ زره کسان د سېلابونو له امله اغېزمن کېږي او اقتصادي زیانونه یې په ځینو کلونو کې تر ۵۰۰ میلیونه ډالرو هم اوړي. دا په داسې حال کې ده چې د همدې راپور پر بنسټ، د اقلیمي بدلونونو او ټولنیزې-اقتصادي ودې د ګډو عواملو له امله کېدای شي تر ۲۰۵۰ کال پورې د سېلابونو له امله د زیانمنو کسانو شمېر له دوو برابرو څخه هم زیات شي.
همدارنګه، په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ دفتر راپور ښيي چې په ۱۴۰۳ او ۱۴۰۴ کلونو کې د سېلابونو له امله ۶۷۰ کسان مړه شوي، ۸۰۵۰ استوګنیز کورونه ویجاړ شوي او مالي زیانونه یې له ۵۰۰ میلیونه ډالرو څخه زیات اټکل شوي دي.
یوه ګډه ارزونه چې د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ دفتراونړیوال بانک له لوري ترسره شوې، ښيي چې د افغانستان له ۳۴ ولایتونو څخه شاوخوا ۲۱ ولایتونه په جدي ډول د سېلابونو له خطر سره مخ دي. که چېرې دا خطر د هغو ولسوالیو د مساحت او د اصلي سیندونو د مسیرونو پر بنسټ، چې د امو، شمال، هلمند، هریرود او کابل په حوزو کې موقعیت لري، محاسبه شي، نو هغه سیمې چې د سېلاب له ګواښ سره مخ دي د هېواد له ټولې خاورې څخه شاوخوا ۱۲ تر ۱۵ سلنه برخه جوړوي. دا ۱۵ سلنه همغه سیمې دي چې د نفوس تر ټولو لوړه کچه او اقتصادي فعالیتونه پکې متمرکز دي. له همدې امله، سېلاب یو داسې جدي ګواښ دی چې بېپامي ورته، په ځانګړي ډول د اقلیمي بدلونونو او د هغوی د اغېزو په پام کې نیولو سره، کولی شي افغانستان او افغانان له خورا سختو ننګونو سره مخامخ کړي.
که تر دې ځایه پورې د سېلابونو عمومي خطر او د هغوی ځاني او مالي پایلې پېژندل شوې وي، نو اوس اصلي پوښتنې ته را رسېږو: د سېلابونو پر وړاندې د خطر د کمولو لپاره څه کولای شو؟
د دې پوښتنې ځواب ته په کتلو سره، کولای شو پر دوو لارو، لنډمهاله او اوږدمهاله حللاروتمرکز وکړو. په لنډمهاله توګه، حللار له دې ځایه پیلېږي چې د سېلاب په اړه خبرې وکړو. دا خبرې باید زموږ د ورځني ټولنیز ژوند برخه وګرځي؛ یعنې په سیمهییزو شوراګانو کې، د جوماتونو د جمعې او ورځنیو لمونځونو پر مهال، د خلکو د ناستو پر وخت، په کورنۍ، ښوونځي او هر هغه ځای کې چې څو کسان سره راټولېږي، باید د طبیعي پېښو، په ځانګړي ډول د احتمالي سېلابونو په اړه بحث وشي. موږ باید خپلې پخوانۍ تجربې او د ګاونډیانو مشاهدې راوسپړو او له سېلاب سره خپله اړیکه او خطر وپېژنو. زموږ په ولسي متلونو کې راغلي چې: « پر کومه لار چې اوبه تللې بیا هم راځي»؛ دا متل باید د سېلابونو په اړه جدي ونیسو، ځکه هر هغه ځای چې پخوا سېلابي نښې لري یا د سېلاب لاره وه، بیا هم پکې سېلاب راځي. هر سېلاب د بېرته راتګ دورې لريلکه درې کلنې، پنځه کلنې، شل کلنې او حتا سل کلنې دورې.
د دې نښو په پام کې نیولو سره، کله چې زموږ له سېلاب سره اړیکه روښانه شي او دې پایلې ته ورسېږو چې موږ په یوه خطرناکه سیمه کې ژوند کوو، نو باید غفلت پرېږدو او د خطر او د هغه د مقابلې په اړه خبرې د خپل ورځني ژوند یوه برخه وګرځوو. د خطر د کمولو او ورسره د مقابلې لپاره کولای شو د سیمې له خلکو سره په ګډه د یو بېړني پلان طرحه او ترتیب کړو، چې په جوړولو کې یې د سیمې د مشرانو او سپینږیرو تجربې ډېرې ګټورې لارښوونې وړاندې کولای شي. په دغه بېړني پلان کې کولای شو د سېلاب له رامنځته کېدو مخکې او وروسته دواړو پړاوونو لپاره مشخص اقدامات له مخکې څخه په پام کې ونیسو.
په هغه پړاو کې چې لا سېلاب نه دی راغلی، اړینه ده چې لاندې فعالیتونو ته ځانګړې پاملرنه وشي:
د خطر نښې څرګندې دي؛ د تورو ورېځو زیاتوالی له برېښنا او تندر سره یو ځای د شدیدو بارانونو او د سېلاب د راتلو احتمال زیاتوي. موږ کولای شو د موبایل ټیلیفونونو له لارې هم د خپل استوګن ځای د هوا پېژندنې معلومات ترلاسه کړو، هغه له محلي وضعیت سره برابر کړو او د همدې پر بنسټ خلکو ته د وختي خبرتیا پیغامونه ورکړو، څو د خطر له سیمو څخه د وتلو او تخلیې لپاره چمتو شي.
له دې ټولیزو دندو پرته، هره کورنۍ په ځانګړي ډول مسؤلیت لري چې په خطرناکو سیمو کې لاندې اقدامات په دوو پړاوونو کې ترسره کړي:
د سېلاب له تېرېدو وروسته هم لاندې احتیاطي تدابیر مهم دي:
په اوږدمهاله توګه، د سېلاب د خطر د کمولو لپاره اساسي اقدامات دا دي: د طبیعي پېښو، په ځانګړي ډول سېلابونو، پر وړاندې د افغانستان د خطرپذیرۍ اطلس جوړول؛ د خطر د کمولو موضوع د ښاري او کلیوالي پراختیا په ملي پلانونو کې شاملول؛ د اړتیاوو سره سم اغېزمن، مسؤل او ځواب ویونکې ادارې جوړول؛ د مسؤلیتونو د ټاکلو او د ادارو ترمنځ د همغږۍ لپاره قوانین او پالیسۍ جوړول؛ د نوې ټېکنالوژۍ په کارولو سره د وختي خبرتیا سیستمونه رامنځته کول؛ د اوبو او سېلاب مدیریت په زیربناوو کې پانګونه کول؛ او د ښوونیزو بنسټونو په نصاب کې د طبیعي پېښو پېژندنه او د خطر کمول شاملول او خلکو ته عامه پوهاوی ورکول. دا ټول هغه اساسي دندې دي چې په معاصره نړۍ کې د دولتونو له مهمو مسؤلیتونو څخه ګڼل کېږي.
د طالبانو او پاکستان ترمنځ اړیکې، چې په وروستیو کې د خونړیو بریدونو، سرحدي نښتو او سیاسي تورونو له امله سختې ترینګلې شوې وې، یو ځل بیا د خبرو مېز ته راګرځېدلې دي؛ مګر ښکاري چې دا مذاکرات به عملي نتیجه ونه لري.
دا ځل د چین په منځګړیتوب ترسره شوې خبرې د یو بشپړ او بنسټیز توافق پر ځای د “احتیاطي تفاهم” هیله څرګنده شوې، یو داسې تفاهم چې د کړکېچ د کمولو هڅه کوي، خو د حل ژمنه نه کوي.
دا پرمختګ په لومړي نظر مثبت ښکاري، خو ژور تحلیل ښيي چې د دې اړیکو ستونزې لا هم بنسټیزې، پېچلې او تر ډېره حلناشونې پاتې دي.
د ډېپلوماتیکو سرچینو په وینا، دا خبرې پر درې مهمو محورونو راڅرخېدلې: امنیت، سیاست او اقتصاد.
د ټي ټي پي لانجه
امنیتي بحث د خبرو اصلي محور و. پاکستان پر دې ټینګار کړی چې د تحریک طالبان پاکستان (ټي ټي پي) فعالیتونه چې اسلاماباد یې له افغانستان سره تړي، باید مهار شي. د پاکستان دریځ دا دی چې د افغانستان خاوره د دې ډلې لپاره د خوندي پناه ځای په توګه کارول کېږي.
په مقابل کې طالبانو یو نسبتاً محتاط خو مهم دریځ خپل کړی. دوی چمتووالی ښودلی چې په لیکلې بڼه به ډاډ ورکړي چې د افغانستان خاوره به د ټي ټي پي پر ضد نه کارول کېږي؛ خو په عین حال کې یې یو مهم شرط ایښی:
طالبان وايي چې د پاکستان دننه د ټي ټي پي کنټرول د دوی له واکه بهر دی او دا د پاکستان خپله کورنۍ ستونزه ده.
همدا ټکی د دواړو خواوو ترمنځ د اختلاف اصلي ریښه بلل کېږي، پاکستان د ډېورنډ هاخوا د ګواښ خبره کوي او طالبان یې دننه ستونزه ګڼي.
سیاسي باور، مشروعیت او فشارونه
سیاسي اړخ د دې خبرو بل مهم بعد و. طالبان هڅه کوي ځان د یو مسوول حکومت په توګه وښيي، چې له ګاونډیو سره د تعامل وړتیا لري. د پاکستان لپاره هم دا خبرې د دې فرصت برابروي چې د سیمهییزو فشارونو تر سیوري لاندې خپله امنیتي اندېښنه مطرح کړي؛ خو اصلي ستونزه دلته د باور نشتوالی دی.
پاکستان پر طالبانو شک لري چې د ټي ټي پي پر وړاندې کافي اقدام نه کوي او طالبان باور لري چې پاکستان د فشار د وسیلې په توګه دا موضوع کاروي.
دا بېباوري یوازې سیاسي نه ده؛ بلکې تاریخي، استخباراتي او حتا ایدیولوژیک اړخونه هم لري.
پرانیستې لارې، تړلې محاسبې
اقتصادي موضوع هم د خبرو مهمه برخه وه. پاکستان موافقه ښودلې چې د سوداګرۍ لپاره به د ډېورنډ کرښې لارې پرانیستې وساتي، څو د سیمهییز اتصال او اقتصادي ثبات لړۍ ونه درېږي.
خو دا ژمنه مطلقه نه ده. پاکستان دا شرط ایښی چې که امنیتي وضعیت خراب شي، نو دا لارې بیا تړل کېدای شي.
په بل عبارت، اقتصاد دلته د فشار او امتیاز دواړو وسیله ده.
ایا دا خبرې عملي نتیجه لري؟
په دې خبرو کې د چین حضور یوازې یو ساده منځګړیتوب نه دی. چین د تضمین کوونکي رول منلی، څو د دواړو خواوو ژمنې وڅاري او د باور فضا رامنځته کړي.
خو تر دې شا یوه لویه ستراتیژي هم پرته ده.
چین غواړي په سیمه کې ثبات وساتي، ځکه چې د دغه هېواد اقتصادي پروژې لکه د سیمې اتصال او سوداګریز دهلېزونه له امنیتي وضعیت سره مستقیم تړاو لري.
له همدې امله، چین هڅه کوي د طالبانو او پاکستان ترمنځ اړیکې تر یوې اندازې کنټرول کړي، څو کړکېچ په بشپړ بحران بدل نه شي؛ مګر بیا هم احتیاط کوي او ژور فشار نه واردوي.
د دې مذاکراتو د محتاط ماهیت څو مهم لاملونه لري؛ تر هیڅ واضح میکانیزم نشته چې څنګه به د ټي ټي پي مهار عملي کېږي، بحث موارد تر ډېره عمومي دي، نه مشخص، باور نشته چې دواړه خواوې به پر خپلو ژمنو عمل وکړي، ټولې ژمنې مشروطې دي؛ نو ځکه دا تفاهم د حل پر ځای د “وخت اخیستلو” هڅه ښکاري.
دا مذاکرات یوازې د پیغام رسولو په موخه دي، ځکه ډېر ټیټ پوړي استازي پکې ګډون کوي. په دې مذاکراتو کې لوړپوړي وزیران یا اصلي تصمیم نیوونکي شامل نه دي. د طالبانو پلاوی یوازې تخنیکي استازي لري — د بهرنیو چارو، کورنیو چارو، دفاع، او استخباراتو ټیټ رتبه چارواکي پکې د مذاکراتو استازیتوب کوي..
دوی نه شي کولی وروستۍ پرېکړه وکړي. یوازې د خبرو اورېدنه، یادښت اخیستل، او د خپلو مشرانو د پیغامونو رسولو واک لري. حتا دوی کندهار ته هم په مستقیم ډول پیغام نه شي رسولی مجبور دي چې لومړی کابل او بیا د کابل له خوا لوړپوړي طالبان کندهار ته پیغام ورکړي.
کټ مټ دا مساله د پاکستان پر پلاوي هم د تطبیق وړ ده، هلته هم د پاکستاني لوري استازیتوب ټیټ رتبه چارواکي کوي چې د پرېکړې صلاحیت نه لري.
له دې امله، د ژر توافق او عملي پایلې تمه، واقعبینانه نه ده.
د دواړو ترمنځ تر ټولو ستر خنډ د تحریک طالبان پاکستان مساله ده.
پاکستان غواړي چې طالبان دا ډله کنټرول کړي یا یې ختمه کړي، خو طالبان وایي چېټي ټي پيد دوی تر بشپړ واک لاندې نه ده.
دا تضاد څرګندوي چې اصلي امنیتي مسایل د سیاسي مذاکراتو له ځواک نه لوړ دي.
پاکستان له یوې خوا په خبرو کې ښکاروي چې سوله غواړي، خو له بلې خوا یې ستراتیژي د فشار، کنټرول شوې ناامنۍ، او د طالبانو د ګامونو مدیریت دی.
یعنې: اسلاماباد غواړي چې د افغانستان له خاورې د ګواښ کچه راکمې شي، خو په داسې توګه چې خپل امنیتي او سیمهییز اهداف یې خوندي پاتې شي.
دا “کنټرول شوې ناامني” — یعنې جګړه یا ناامني بشپړه نه وي، خو د خپلواکې پرېکړې او فشار له لارې مدیریت کېږي — د پاکستان اوږدمهاله ستراتیژي ده.
په عمل کې د پاکستاني طالبانو تحریک بشپړ له منځه وړل تقریباً ناممکن دي؛ مګر د پاکستان اساسي غوښتنه همدغه ده.
ټي ټي پي یوازې یو نظامي جوړښت نه دی، بلکې یوه ایډیالوژیکه شبکه ده چې په قبایلي سیمو کې ریښې لري، پټنځایونه یې خوندي دي، او د فشار په وړاندې بېلابېلې فرعي څانګې راپورته کېدای شي.
حتا که طالبان پرې فشار راوړي، دا ډله به هم ووېشل شي یا نورې سختدریځې ډلې به راپورته شي، نه دا چې په بشپړ ډول له منځه ولاړه شي.
خو پاکستان غواړي:امنیتي تضمین موجود وي او هېڅ برید ونه شي.
طالبان غواړي:
پر نورو جهادي ډلو ښکاره جګړه ونه کړي او خپل داخلي مشروعیت وساتي.
که طالبان د پاکستان غوښتنې ومني، خپل مشروعیت له خطر سره مخ کوي. که یې ونه مني، له اسلاماباد سره یې اړیکې خرابېږي.
یعنې دواړه خواوې د داسې څه غوښتنه کوي چې عملي کول یې د مقابل لوري لپاره سیاسي زیان دی.
بلخوا چین یوازې منځګړیتوب کوي او ژور سیاسي فشار نه راوړي؛ یوازې هڅه کوي چې خبرې روانې وساتي او سیمهییز بحران کنټرول شي.
په ټوله کې د طالبانو او پاکستان ترمنځ وروستۍ خبرې د یو بنسټیز بدلون نښه نه ده، بلکې د کړکېچ د مدیریت هڅه ده.
دا خبرې ښيي چې دواړه خواوې نه غواړي اړیکې بشپړې پرې کړي، خو په عین حال کې نه شي کولی خپلې بنسټیزې ستونزې حل کړي.
تر هغه چې د ټي ټي پي مساله حل نه شي، د باور فضا رامنځته نه شي او دواړه خواوې پر یو ګډ تعریف سره سلا نه شي؛ نو دا ډول “احتیاطي او ټیټ رتبه مذاکرات” به دوام وکړي، خو پایلې به یې محدودې، موقتي او ناپایداره وي.
په بل عبارت، دا یوه داسې معادله ده چې تر اوسه یې حل نه دی موندل شوی او ښايي په نږدې راتلونکې کې هم حل نه شي.
طالبانو داسې مهال ډنیس کوییل خوشې کړ، چې د امریکا متحده ایالاتو سیاسي، رسنیز او ډیپلوماټیک فشارونه په څرګند ډول زیات شوي وو. واشنګټن دا اقدام «د سمې لار پر لور یو ګام» وباله، خو په ورته وخت کې یې ټینګار وکړ چې دا بدلون هېڅکله هم د کړکېچ د پای معنا نه لري.
حقیقت دا دی چې د دې ازادۍ سره سره، لږ تر لږه درې امریکايي وګړي، له هغې ډلې یې محمود شاه حبیبي او پل اوربي، لا هم د طالبانو په بند کې دي یا یې برخلیک نامعلوم دی. همدا موضوع ښيي چې د یرغمل شوو کسانو مسئله یوه لنډمهاله پېښه نه ده، بلکې د طالبانو او د امریکا ترمنځ د اړیکو د یوې ژورې او جوړښتي ستونزې برخه ده.
په دې چوکاټ کې، محدودې ازادۍ زیاتره د یوې مدیریت شوې او پړاو په پړاو پروسې د برخې په توګه درک کېدای شي، نه د وروستي حل نښه. په ځانګړي ډول د محمود حبیبي په قضیه کې، چې طالبان یې نیونه ردوي، دا دوسیه لا پېچلې شوې او د رسمي روایتونو او میداني واقعیتونو ترمنځ واټن یې لا روښانه کړی دی.
له اسامه بنلادن څخه تر محمد رحیم پورې
وروسته له هغه چې طالبان په ۲۰۲۱ کال کې بېرته واک ته ورسېدل، د بهرنیو اتباعو نیونه په تدریجي ډول په ځانګړي توګه د لویدیځ او په ځانګړي ډول د امریکا متحده ایالاتو پر وړاندې له یوې محدودې امنیتي کړنې څخه د دې ډلې په سیاسي کړنلاره کې یوه هدفمنده وسیله شوه.
طالبان دا نیونې د کورني قضایي بهیر په چوکاټ کې توجیه کوي، خو د تېرو څو کلونو تجربه ښيي چې دا اقدام په زیاتېدونکې توګه سیاسي کارکردګۍ پیدا کړې او د خبرو اترو یوه وسیله ګرځېدلې ده.
روښانه بېلګې یې د بشیر نورزي په بدل کې د مارک فریکس ازادياو نورې تړون شوې د بندیانو تبادلې، ښيي چې طالبان په ځینو مواردو کې له دې وسیلې د ملموسو امتیازاتو د ترلاسه کولو توان لري. همدغه تجربه د دې سیاست د دوام لپاره د طالبانو هڅونه لا پیاوړې کړې ده.
په دې منځ کې، د القاعده مهم غړی او د اسامه بن لادن نږدې کس محمد رحیم نوم د بندیانو د تبادلې په بحث کې بیا بیا راپورته کېدل ښيي چې طالبان غواړي دا وسیله په ستراتیژیکه کچه لوړه کړي. د هغه ساتنه په ګوانتانامو زندان کې له ۲۰۰۸ کال راهیسې، دا دوسیه د طالبانو او امریکا د غیرمستقیمو تعاملاتو یوه له مهمو کارتونو څخه ګرځولې ده.
دا تاریخي تړاو د طالبانو او القاعدې ترمنځ لا هم د نن ورځې په محاسباتو کې حضور لري او ښيي چې د یرغمل شوو کسانو قضیه یوازې انساني یا حقوقي مسئله نه ده، بلکې د سیمهییز او نړیوالځواک یوه پیچلې لوبه ده.
طالبان او د برمتهکوونکو له کارت سره ګرانبیه لوبه
په هر حال، څرګندې نښې لیدل کېږي چې د دې وسیلې کارکردګي بدلېږي. په تېرو څو میاشتو کې، د امریکا متحده ایالاتو هڅه کړې چې د څو اړخیزې تګلارې په کارولو سره د طالبانو لپاره د یرغمل نیولو لګښت لوړ کړي.
د ډونالد ټرمپ په اداره کې امریکایي چارواکو طالبانو ته په څرګنده خبرداری ورکړی چې دا سیاست ودروي، که نه نو له جدي پایلو سره به مخ شي.
کابل کې د امریکا سفارت پخوانۍ مرستیاله انی فورزایمر، افغانستان انترنشنل سره په خبرو کې ویلي: د امریکا د جدي فشارونو په پام کې نیولو سره، طالبان به د نویو یرغمل نیولو لپاره هڅه ونکړي؛ خو کېدای شي لاهم پرېکړه ونه کړي چې پاتې یرغمل شوي کسان آزاد کړي، که دوی داسې وګڼي چې له دې کسانو کار اخیستلای شي څو د اړیکو د ښه کولو لپاره تړون ترلاسه کړي.
دا ارزونه ښيي چې که څه هم د دې وسیلې کارکردګي کمه شوې، خو لا هم د طالبانو له محاسباتو حذف شوې نه ده.
ډیپلوماټیک فشار او زیاتېدونکې انزوا
د امریکا یو له مهمو فشار محورونو څخه د نړیوالې کچې ډیپلوماټیک وسایل کارول دي. په ملګرو ملتونو کې د امریکا استازی په څو غونډو کې د افغانستان په اړه د طالبانو د یرغمل نیولو سیاست او د دوی کورني سیاستونه، په ځانګړي ډول د ښځو په وړاندې، په کلکه نیوکه کړې ده.
په یوه تازه مورد کې، امریکا افغانستان کې د ملګرو ملتونو د استازولۍ ماموریت د یو کلن تمدید مخه ونیوله او غوښتنه یې وکړه چې د طالبانو په واکمنۍ کې د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د مرستې د څرنګوالي بیاکتنه دېوشي؛ په پایله کې د یوناما ماموریت یوازې د درې میاشتو لپاره تمدید شو. دا اقدام د طالبانو سیاسي انزوا ډېروي او د افغانستان د تر ټولو لویې مرستندویه شبکې لپاره هم فشار رامنځته کوي.
همدارنګه، واشنګټن هڅه کړې چې د یرغمل شویو کسانو ازادي د طالبانو سره د هر ډول پراخ تعامل لپاره مخکې شرط وګرځوي. دغه سیاست په عملي توګه د اړیکو د عادي کولو لار یې بنده کړې او او طالبان یې له یوه سخت انتخاب سره مخامخ کړي دي: د یرغمل نیولو دوام او د لا انزوا منل، یا د لږ لګښت په بدل کې تعامل ته مخه کول.
اقتصادي فشار
د ډیپلوماټیکو فشارونو ترڅنګ، اقتصادي اهرم هم مهم رول لري. د بندیزونو دوام، د شتمنیو بندول او نړیوال مالي نظام ته د طالبانو لاسرسی محدودول، دا ډله له دوامداره فشار سره مخ کړې ده.
که څه هم د امریکا د مالیې وزارت د افغانستان د اقتصادي بشپړ سقوط د مخنیوي لپاره ځینې معافیتونه ساتلي، لکه د بشردوستانه مرستو برخه او د سویفټ مالي سیستم ته لاسرسی، خو دا معافیتونه ماتیدونکي دي او که د یرغمل نیولو سیاست دوام وکړي، بیا کتنه پرې کېدای شي. دغو معافیتونو په عملي توګه د تېرو شاوخوا پنځو کلونو په جریان کې د اقتصادي بشپړ سقوط مخه نیولې ده.
د دې مرستو بندیدل یا محدودېدل کولی شي د افغانستان بشري بحران په جدي توګه زیات کړي، په ځانګړي توګه دا چې امریکا په تېرو دوه لسیزو کې د افغانستان تر ټولو لوی مالي ملاتړی و او له ۲۰۲۱ وروسته هم د بشردوستانه مرستو او د اقتصادي سقوط مخنیوي کې یې مهم رول درلود. د دې ملاتړ کمول د میلیونونو افغانانو د بنسټیزو خدماتو لاسرسی محدودوي او د بې وزلۍ او خوړو ناامني خطر زیاتوي. په پایله کې، دا اقتصادي اهرم د طالبانو پر وړاندې یوه غیر مستقیمه، خو اغیزمنه وسیله ګرځي.
د دې فشارونو ترڅنګ، امنیتي انتخابونه که څه هم څنډه کې دي، خو لاهم د امریکا په محاسباتو کې شتون لري. د افغانستان انټرنشنل راپور پراساس، کابل ته د امریکایي پلاوي له سفر مخکې، د جورج ګلزمن د آزادۍ لپاره ټول ممکنه انتخابونه څېړل شوي و چې پکې د امریکا د ځانګړو ځواکونو، چې «ډیلټا فورس» نومېږي، د عملیاتو احتمال هم شامل و.
که څه هم دغه انتخابونه لږ عملي کېږي، خو د دغه پلان ښيي چې د یرغمل نیولو سیاست کولای شي له ډیپلوماسۍ او اقتصاد څخه بهر هم پایلې ولري او د امنیتي برخې سره هم اړیکه پیدا کړي. همدې علت د مخنیوي کچه لوړه کړې ده.
انی فورزایمر باور لري چې امریکا به په لنډمهاله کې د ډیپلوماټیکو فشارونو څخه وړاندې، د طالبانو پر ضد بېړني او شدید اقدامات نه ترسره کوي. د هغه په وینا، واشنګټن په دې پړاو کې د دې ډلې پر وړاندې د انتقادونو زیاتولو او د ډیپلوماټیکو فشارونو په سختولو تمرکز کوي.
د یرغمل نیونې ډیپلوماسي؛ د یوه سیاست زوال
په ټوله کې، که څه هم طالبان په تېرو کلونو کې د یرغمل نیونې ډیپلوماسۍ له لارې ځینې موخې ترلاسه کړې، لکه د خپلو مهمو کسانو ازادي، خو اوسني شرایط ښيي چې د دې وسیلې کارکردګي کمه شوې ده.
د سیاسي او اقتصادي لګښتونو زیاتوالی، د امتیاز اخیستلو محدودوالی او د نړیوالې انزوا ټینګښت، ټول ښيي چې دا سیاست نور لکه پخوا ګټور نه دی.
په دې چوکاټ کې، د دنیس کوییل ازادي باید د دې تګلارې د بریالیتوب پر ځای د امریکا د متحده ایالاتو د زیاتېدونکي فشار نتیجه وبلل شي.
ښايي طالبان په داسې حالت کې وي چې د دې سیاست دوام نه یوازې د پام وړ ګټه نه ورکوي، بلکې د فشار زیاتوالی، د ډیپلوماټیکو انتخابونو محدودیدل او د نړیوالې انزوا ژوروالی هم رامنځته کوي.
په دې شرایطو کې، «د یرغمل نیونې ډیپلوماسي» له یوې وسیلې د امتیاز اخیستلو څخه یوه ستراتیژیک لګښت ته بدلېږي، چې کولی شي د طالبانو راتلونکی تعامل له نړۍ سره هم اغېزمن کړي.
همدارنګه، د امریکا متحده ایالاتو یو بل مهم ګام هم اخیستی او د طالبانو په واکمنۍ کې افغانستان د هغو هېوادونو په لېست کې شامل کړی چې په کې د بهرنیو اتباعوپه ځانګړي ډول امریکايي اتباعو «ناقانونه او خپل سري نیونې» په سیستماتیک ډول ترسره کېږي. دا اقدام یوازې سیاسي موقف نه دی، بلکې پراخې حقوقي او ډیپلوماټیکې پایلې لري.
په داسې یوه لېست کې شاملیدل د طالبانو نړیوال مشروعیت نور هم کمزوری کوي او د نورو محدودیتونو لپاره زمینه برابروي، لکه هدفمند بندیزونه، د سفر محدودیتونهاو دملګرو ملتونو سازمان په څېر سازمانونو کې څو اړخیزه فشارونه راوړل.
سربېره پر دې، دا طبقهبندي له افغانستان سره د شرکتونو، بشردوستانه بنسټونو او بهرنیو پانګهوالو تعامل هم خورا محدودوي، ځکه د داسې نظام سره د همکارۍ حقوقي او اعتباري خطرونه زیاتوي.
په پایله کې، د امریکا دا اقدام د طالبانو د برمتهکولو دیپلماسي د چڼې وهلو وسیلې څخه په هغه عامل بدلوي چې د هغوی انزوا او بنسټیز لګښتونه لا پسې زیاتوي.