عمر داودزی: زما لپاره ډیورنډ یوه فرضي کرښه ده

په راپور کې د یوې ۱۶ کلنې کلیوالې نجلۍ کیسه راغلې، چې پخوا یې د میاشتني عادت له امله شرم او اندېښنه احساسوله؛ خو د پوهاوي په غونډو کې له ګډون وروسته یې د خپلې شخصي روغتیا د مدیریت لپاره پر ځان‌ باور ترلاسه کړ.

راپور زیاتوي، چې د هغې نجلۍ فکر له وېرې او شرمه د دغه بهیر د یوه طبیعي او د کنټرول وړ حالت پر لور بدل شوی دی. د ملګرو ملتونو د وګړو صندوق ویلي، چې دغه روزنیزې غونډې «حیاتي» دي او په‌کې د شخصي حفظ‌الصحې، د صحي توکو خوندي کارونې او د میاشتني عادت د سم مدیریت په اړه معلومات وړاندې کېږي چې له سیمه‌ییزو شرایطو سره برابر دي.

ویل شوي، چې دغه پروګرامونه د اروپایي ټولنې د بشري مرستو په مالي ملاتړ ترسره کېږي او نه یوازې د نجونو پوهاوی زیاتوي؛ بلکې د هغوی لیدلوری هم د دغه طبیعي بهیر په اړه بدلوي.

یاد بنسټ وایي، د دغه کلیوالې نجلۍ تجربه د زده‌کړې او صحي اسانتیاوو د ګډ اغېز یوه بریالۍ بېلګه ده چې ښيي نجونې کولای شي له خنډونو تېرې شي او خپله روغتیا په ډاډه زړه مدیریت کړي.

دا په داسې حال کې ده، چې د طالبانو د محدودیتونو له امله په افغانستان کې ښځو ته د روغتیايي خدمتونو لاسرسی ستونزمن شوی او روغتیايي مرکزونه او طبي پرسونل په څرګند ډول کم شوي دي.

د اغېزمن روغتیايي سیستم د نشتوالي او د زده‌کړو د محدودیتونو له امله ګڼې افغان نجونې لاهم د ټولنیزو دودونو او پخوانیو باورونو له کبله د میاشتني عادت دورې وېره او شرم تجربه کوي.

د ملګرو ملتونو د وګړو صندوق مخکې هم خبرداری ورکړی و، چې د پوهاوي کمښت او د روغتیايي خدمتونو نشتوالی د نجونو جسمي او رواني روغتیا ته جدي ګواښ پېښوي. همدارنګه د افغانستان د څېړونکو شبکې د ۱۴۰۴کال د وري په میاشت کې راپور ورکړی و، چې د طالبانو تر محدودیتونو وروسته ښځو ته د روغتیايي خدماتو لاسرسی نږدې «ناشونی» شوی او روغتیايي مرکزونه او طبي کارکوونکي شاوخوا ۵۰ سلنه کم شوي دي.

د راپور له مخې؛ یونېسف په تېر زېږدیز کال کې شاوخوا ۱۰ مېلیونه مېندو او ماشومانو ته د خوړو او د خوارځواکۍ د مخنیوي خدمات وړاندې کړي دي. همدارنګه ۴ مېلیونه ماشومانو په ښوونځیو او ښوونیزو پروګرامونو کې د زده‌کړې وسایل ترلاسه کړي دي.

راپور زیاتوي، چې ۲.۷ مېلیونه کسانو د پاکو اوبو او حفظ‌الصحې بېړنیو خدمتونو ته لاسرسی موندلی؛ خو بیا هم ۲.۲ مېلیونه نجونې له زده‌کړو بې‌برخې دي، چې دا د زده‌کړې په برخه کې یوه جدي ستونزه ګڼل کېږي.

د یونېسف په وینا؛ دا په داسې حال کې ده چې شاوخوا ۲.۸ مېلیونه کډوال بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي، چې دغه کار پر بشري وضعیت فشار نور هم زیاتوي. یونېسف له خپلو شریکانو او د افغانستان له خلکو مننه کړې او ټینګار یې کړی، چې سره له ټولو ستونزو، افغانان لاهم د خپلو ماشومانو د راتلونکي لپاره هڅه کوي.
د راپور په ټکو، د ماشومانو زغم او د کورنیو هڅې د دغه هېواد د دوامداره مقاومت څرګندونه کوي. یاد بنسټ ټینګار کوي، چې په افغانستان کې د ماشومانو د ژوند د ښه‌والي لپاره لاهم پراخو نړۍوالو مرستو ته اړتیا شته.

د طالبانو د رییس الوزرا اداري‌ دفتر په یوه حکم کې خپلو امنیتي‌ ځواکونو ته سپارښتنه کړې، چې په دې برخه کې هیچا ته ستونزې جوړې نه‌کړې. یادې ادارې د طالبانو له ښاروالیو او د کور جوړونې له ادارو هم غوښتي، چې تر یوې میاشتې پورې دې د ممنوعه سیمو نقشې مشخصې کړي.

د طالبانو په یاد مکتوب کې راغلي، چې د کورونو جوړونکي‌ دې د ښاري پلانونو د پلي کولو پرمهال هیڅ ډول زیان نه جوړوي. طالبانو زیاته کړې، چې په دغه پلان کې د نوي‌ کابل پروژه نه‌ده شامله. وړاندې پر دې ډلې نیوکې کېدې، چې طالبان خلکو ته د کورونو جوړولو پرمهال اداري‌ او امنیتي‌ ستونزې جوړوي او چاته د کورونو جوړولو اجازه په اسانۍ نه‌ورکوي.

د طالبانو د چارو ادارې عمومي رییس نورالحق انور تېره ورځ د یوې غونډې پرمهال ویلي و، چې ډېر ژر به د هېواد په کچه د کورونو جوړولو او محکمو په چارو کې اسانتیاوې رامنځته شي.

له دې وړاندې افغانستان انټرنشنل راپور ورکړی و، چې په کابل کې د طالبانو له لوري د ودانیزو مقرراتو پرله‌پسې بدلونونو ودانیزې چارې ټکنۍ کړې، د زرګونو کارګرو دندې یې له‌منځه وړې دي او د کورونو بازار یې د لوړې بیې، ټیټې عرضې او پراخو اداري مسایلو له امله له ستونزو سره مخ کړی دی.

په دې وروستیو کې له پاکستان او ایران څخه د افغان کډوالو راستنېدو بهیر تېز شوی دی خو ددې تازه کډوالو نیوکې دا دي، چې طالبان د کورونو د جوړولو اجازه نه ور کوي او بله خوا په ولایتونو کې د کورونو پیدا کېدل ناممکن شوي او یا هم کرایې ډېرې لوړې دي.

د دغه کمېسیون د راپور له مخې؛ دغه کډوال د ننګرهار د تورخم، د کندهار د سپین بولدک، د هرات د اسلام‌کلا او د نیمروز د ورېښمو پله له لارې ستانه شوي دي. راپور زیاتوي، له یادو کورنیو څخه ۹۱۰ کورنۍ د تورخم له لارې، ۸۷کورنۍ د ورېښمو پله له لارې، ۶۶کورنۍ د سپین بولدک له لارې او ۲۸کورنۍ د اسلام‌کلا له لارې افغانستان ته ستنې شوې دي.

د دغه کمېسیون د معلوماتو پر بنسټ؛ له راستنو شویو کورنیو سره د اړتیا وړ مرسته هم شوې ده. د روانې اوونۍ له پیل راهیسې دا څلورمه ورځ ده، چې له پاکستان او ایران نه افغانستان ته د کډوالو د ستنېدو پراخې څپې روانې دي.

که څه هم ځینې راپورونه ښيي، چې له ایران نه د افغان کډوالو د اېستلو لړۍ د دغه هېواد د امنیتي موضوعاتو له امله دومره چټکه نه‌ده؛ خو پاکستان په وروستیو ورځو کې د افغان کډوالو د اېستلو بهیر لا ګړندی کړی دی.

د یاد غورځنګ له‌خوا په خپرې شوې خبرپاڼه کې راغلي، چې دغه پرېکړې زرګونه کډوالې کورنۍ په ځانګړې توګه ښځې، د بشري حقونو فعالان او خبریالان له جدي ګواښونو او ناروښانه وضعیت سره مخ کوي.

دغه غورځنګ ټینګار کړی، چې په اوسنیو شرایطو کې افغانستان ته د کډوالو د خوندي، په خپله خوښه او باعزته ستنېدو هېڅ تضمین نه‌شته او جبري اېستل کولای شي نه جبرانېدونکې او ان له ناورینه ډکې پایلې ولري. د نوموړي غورځنګ په وینا؛ ډېری دغه کسان د امنیتي ګواښونو او پراخو محدودیتونو له امله اړ شوي، چې خپل هېواد پرېږدي او بېرته یې افغانستان ته ستنول هغوی له مستقیم ګواښ سره مخ کوي.

دغه غورځنګ د پاکستان له حکومته غوښتنه کړې، چې د جبري اېستلو بهیر سملاسي ودروي، د ټاکل شوي ضرب‌الاجل په اړه خپله پرېکړه بیا وارزوي او د نړۍوالو بنسټونو په همکارۍ د کډوالو د ملاتړ لپاره بشري او دوامداره لارې چارې عملي کړي.

همدارنګه په خبرپاڼه کې له نړۍوالې ټولنې غوښتنه شوې، چې د دغه وضعیت پر وړاندې چوپ پاتې نه‌شي او د افغان کډوالو د ژوند او کرامت د ساتنې لپاره عملي او بېړني ګامونه پورته کړي.