د بېځایه شویو نړۍوال سازمان له پاکستان نه د افغان کډوالو د جبري اېستلو د دوام په اړه ژوره اندېښنه ښودلې او له اسلاماباد یې غوښتي، چې دغه بهیر سملاسي ودروي. یاد سازمان د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، چې د افغان کډوالو د اېستلو لړۍ په چټکۍ روانه ده.
د راپورونو له مخې؛ د ۲۰۲۵کال د اپرېل له لومړۍ نېټې راهیسې تراوسه پورې له پاکستان نه تر ۱.۳ مېلیونه ډېر افغانان بېرته افغانستان ته ستانه شوي، چې له دې ډلې شاوخوا ۱۸۴زره په جبري توګه اېستل شوي دي. همداراز یوازې د ۲۰۲۶کال د اپرېل له ۵مې تر ۱۱مې نېټې پورې نږدې ۳۷زره کسان افغانستان ته ستانه شوي دي.
دغه سازمان خبرداری ورکړی، چې جبري ستنېدل کولای شي کډوالې کورنۍ او په ځانګړې توګه ښځې، نجونې، خبریالان، پخواني دولتي کارکوونکي او د بشري حقونو فعالان چې تر ټولو ډېر زیانمنونکي دي؛ د ناامنۍ، لوږې، بېوزلۍ او د بشري حقونو سرغړونې په څېر له جدي ګواښونو سره مخ کړي.
د بېځایه شویو نړۍوال سازمان له پاکستان نه غوښتي، چې د افغان کډوالو جبري اېستل سملاسي ودروي، د هغوی نیونې، بنديانول او فشارونه دې پای ته ورسوي او له نړۍوالو بنسټونو سره په همکارۍ په خپله خوښه او خوندي ستنېدو زمینه برابره کړي.
په اعلامیه کې ټینګار شوی، چې افغان کډوال باید د سیاسي فشار وسیله ونه ګرځول شي. د دوی په وینا؛ د افغان کډوالو جبري ستنول هېڅ حل نهدی؛ بلکې یو جدي بشري ناورین دی چې باید ژر تر ژره ودرول شي.
د افغانستان پخواني ولسمشر حامد کرزی ویلي، خلک نه غواړي د طالبانو پر ضد د مقاومت له لارې افغانستان یو ځل بیا جګړې ته ولاړ شي. هغه د جرمني له «شپېګل» مجلې سره په مرکه کې ویلي، چې افغانان له څه باندې څلوېښتو کلونو جګړو ستړي شوي دي.
کرزي ټینګار کړی، چې خلک نه غواړي هېواد بیا د ګډوډۍ او جګړو ښکار شي؛ خو افغانان د سولې، ټیکاو او د خلکو پر اراده ولاړ نظام غوښتونکي دي. د هغه په وینا، ډېری خلک له اقتصادي ستونزو سره مخ دي او د جګړې دوام نه غواړي؛ خو د نجونو زدهکړې، د ښځو حقونه او د خلکو ارادهمحوره حکومت غواړي.
کرزي د طالبانو ترمنځ د کورني اختلاف په اړه وویل، چې د هر حکومت په څېر د طالبانو په اداره کې هم بېلابېل نظرونه شته؛ خو باید د «وېش او سقوط» هیله ونه شي. هغه زیاته کړه، چې د طالبانو له واکمنېدو وروسته امنیت تر یو حده ښه شوی؛ خو افغانستان لاهم اقتصادي ودې، هوساینې او یو باثباته او اغېزمن نظام ته اړتیا لري.
د کرزي په باور؛ افغانستان د ټولو ګډ کور دی او ښه راتلونکی یوازې د ګډ کار له لارې شونی دی. کرزي د امریکا د اونیزو مرستو په اړه وویل، چې دغه مرستې په مستقیمه توګه طالبانو ته نه ورکول کېږي؛ بلکې د افغانستان د اقتصادي سیستم د نه درېدو لپاره دي.
هغه زیاته کړه، چې امریکا او نور مرسته کوونکي ښایي له دې لارې خپل نفوذ وساتي.
پاکستان د خپلو ناسمو سیاستونو پایلې سره مخ دی
کرزي ویلي، چې پاکستان په تېرو څلورو لسیزو کې له افراطیت ملاتړ کړی او دغه ستونزه یې افغانستان ته صادره کړې ده. د هغه په باور؛ اوس اسلاماباد د خپلو ناسمو تګلارو پایلې ګوري.
هغه ټینګار کړی، چې پاکستان حق لري په خپل هېواد کې امنیت ټینګ کړي؛ خو باید افغانستان د خپلو ناامنیو مسوول ونه ګڼي. نوموړي د پاکستان هوايي بریدونه چې ملکي وګړي پهکې وژل شوي «لویه تېروتنه» بللې او د تګلارې د بیا کتنې غوښتنه یې کړې ده.
کرزي افغانستان کې د ۲۰ وسلهوالو ډلو د حضور په اړه ویلي، چې د افغانستان خلک د ترهګرۍ له امله سخت زیانمن شوي «که په رښتیا دغه ترهګرې ډلې افغانستان کې حضور ولري؛ نو باید ژر تر ژره له هېواده واېستل شي».
هغه همداراز ټینګار کړی، چې پاکستان باید افغانستان د یوه خپلواک او د ارادې څښتن هېواد په توګه ومني. د هغه په خبره؛ که پاکستان هڅه وکړي افغانستان کوچنی او کمزوری وساتي یوازې به یې ځان ته تاوان رسولی وي.
هغه د چین له منځګړیتوب هم مننه کړې، چې د طالبانو او پاکستان ترمنځ د اړیکو د ښهوالي هڅه کوي.
«د طالبانو ځینې غړي د نجونو له زدهکړو سره مخالفت نهلري»
کرزي له شپیګل ورځپاڼې سره په مرکه کې ویلي، داسې شواهد نهشته چې عادي طالب جنګیالي دې د نجونو له زدهکړو سره مخالف وي. هغه زیاته کړې، ان ځینو ځوانو طالب غړو ترې غوښتي چې خپلې لوڼې د زدهکړو لپاره بهر ته واستوي.
د هغه په وینا؛ د افغانستان دیني عالمانو هم د نجونو د ښوونځیو د بیا پرانیستلو او د ښځو د کار د بندیز د ختمېدو غوښتنه کړې ده. کرزي ټینګار کړی، چې د ښځو د کار او زدهکړې بندیز افغانستان کمزوری کړی.
هغه ویلي، چې د ښځو د کار او زدهکړې حق یو قانوني حق دی. شپیګل ورځپاڼې لیکلي، سره له دې چې ګڼې ښځې زدهکړو ته د لاسرسي لپاره له کرزي د مرستې غوښتنه کوي؛ خو د هغه لوڼې د نورو افغان نجونو په شان له شپږم ټولګي له لوړو زدهکړو بېبرخې دي.
کرزی وایي، یوه لور یې له شپږم ټولګي فارغه ده او اوسمهال انلاین زدهکړې کوي. کرزي دا هم ویلي، چې بله لور یې اوس شپږم ټولګي کې ده او تر راتلونکو میاشتو به له پاتې زدهکړو محرومه شي.
حامد کرزي په ټینګار دا ویلي، د ښځو د حقونو د بیا ترلاسه کولو لپاره یې چې څومره وس رسېږي هڅه به وکړي. هغه د طالبانو لهخوا د ښځو پر کار او زدهکړو بندیز یوه معما وګڼله او ویې ویل، طالبانو په سر کې دا یوه لنډمهاله ېکړه اعلان کړې وه؛ خو اوس اوږده موده وشوه چې نجونې له زدهکړو بېبرخې دي او په دې چاره «نه جبرانېدونکي» زیانونه یې اړولي دي.
کرزي پرته له دې چې د طالبانو نوم یاد کړي ویلي، چې ځینې خلک افغانستان کې وایي د ښځو زدهکړه د اسلام خلاف عمل دی. هغه څرګنده کړې، چې د نړۍ علما په ټوله نړۍ کې د ښځو له زدهکړو او ګډون ملاتړ کړی.
پخواني ولسمشر حامد کرزي په دغه مرکه کې څرګنده کړې، د ښځو له زدهکړو، کار او ګډون مخنیوی او د دغه محدودیتونو دوام د هغو کسانو په ګټه دی چې غواړي افغانستان کمزوری پاتې شي.
د شریفالله په نوم د هغه تورن کس محاکمه چې ویل کېږي د ۱۴۰۰کال په وږي میاشت کې د کابل هوايي ډګر په خونړي برید کې یې له داعش سره مرسته کړې، د دوشنبې په ورځ د امریکا په ویرجېنیا ایالت کې پیل شوه. د هغه مدافع وکیل وایي، چې امریکا «ناسم کس» نیولی دی.
جېرمي کامنز ادعا کړې، چې د کابل هوايي ډګر برید ښایي د طالبانو په همکارۍ ترسره شوی وي. د ۱۴۰۰کال د وږي په میاشت کې له افغانستان نه د امریکايي او ناټو ځواکونو د وتلو پرمهال د کابل په هوايي ډګر کې یو خونړی ځانمرګی برید وشو، چې له امله یې ۱۳ امریکايي سرتېري او ۱۶۰ افغان ملکي وګړي ووژل شول او لسګونه نور ټپیان شول.
وروسته اېفبيای اعلان وکړ، دغه برید د داعش خراسان څانګې ترسره کړی او اصلي بریدګر یو کس و چې عبدالرحمان لوګری نومېده او ویل کېږي د طالبانو له زندانه خوشې شوی و. سره له دې شریفالله چې د جعفر په نوم هم پېژندل کېږي، د امریکا لهخوا د دغه برید د تورنو کسانو څخه ګڼل شوی او د ۱۴۰۳کال په کب میاشت کې د پاکستان په همکارۍ ونیول شو او وروسته امریکا ته ولېږدول شو.
پر هغه تور دی، چې تر برید وړاندې یې د ځانمرګي بریدګر د تګ لاره چاره برابره کړې او هم یې یوه «بهرني ترهګریز سازمان» ته مالي مرسته چمتو کړې ده. سربېره پر دې شریفالله د ۱۴۰۲کال په کب میاشت کې د مسکو پر یوه کنسرت د داعش خونړي برید په تړاو هم تورن شوی. د اېفبيای په وینا؛ هغه تر برید وړاندې د یادې ډلې غړو ته د وسلو کارولو روزنه ورکړې وه.
د شریفالله محاکمه (د وري په ۳۱مه) د ۱۲ کسیزه منصفه پلاوي په حضور کې پیل شوې او تمه ده شاوخوا یوه اوونۍ دوام وکړي. د واشنګټن پوسټ ورځپاڼې د راپور له مخې؛ د هغه وکیل د محاکمې په پیل کې ویلي و، چې موکل یې په دغه برید کې هېڅ رول نهلري او ښایي «ناسم اعتراف» یې کړی وي. نوموړي زیاته کړې: «امریکا ناسم کس تورن کړی دی».
کامنز ویلي، چې شریفالله ښایي تر فشار لاندې و او په پاکستان کې د نیولو پرمهال یې ناسم اعتراف کړی: «پاکستانیانو غوښتل، چې هغه اعتراف وکړي». هغه دا هم ویلي، د کابل هوايي ډګر برید ښایي یو «کورنی کار» وي چې د طالبانو سره د تړلو افراطي عناصرو په همکارۍ ترسره شوی و، هغه کسان چې په هغه ورځ د هوايي ډګر د امنیت مسوولیت یې لاره.
بلخوا د امریکا د عدلیې وزارت څارنوال جان ګیبز ویلي، چې شریفالله له یوه خبریال سره د امریکايي ځواکونو د وژلو په اړه خبرې کړې وې. د ګیبز په وینا؛ شریفالله ویلي و «موږ غوښتل یوازې صلیبیان (یعنې امریکايي ځواکونه) پیدا کړو او هغوی ووژنو».
هغه زیاته کړه، شریفالله د اېفبيای مامورانو ته اعتراف کړی چې په ۲۰۱۶کال کې د داعش خراسان څانګې سره یوځای شوی و. که څه هم هغه د کابل هوايي ډګر د برید په طرحه کې لاس لرل رد کړي؛ خو ویلي یې دي چې د یادې ډلې لپاره یې «نور ډېر کارونه» کړي دي.
د طالبانو د لوړو زدهکړو وزیر ندا محمد ندیم په خوست کې د شیخ زاید پوهنتون له محصلینو سره په لیدنه کې خبرداری ورکړی، چې له سیاسي او ګوندي فعالیتونو څخه ډډه وکړي، او ټینګار یې کړی چې د طالبانو د نظام ملاتړ «الزامي» دی.
د راپورونو له مخې، طالبانو په افغانستان کې د سیاسي ګوندونو فعالیتونه بند کړي او له سیاستوالو یې غوښتي چې د عادي وګړو په څېر ژوند وکړي. همداراز د دې ډلې استخباراتي ادارې څو ځله خبریالان او د رسنیو شنونکي د خپلو څرګندونو له امله نیولي او بندي کړي دي.
افغانستان په تېرو دوو لسیزو کې سیاسي ګوندونه او مدني بنسټونه لرل چې د حکومت پر کړنو د فعالیت او نیوکې حق یې درلود، خو طالبان، په ځانګړي ډول د دوی استخباراتي اداره، د دغو بنسټونو فعالیتونه درولي او د خپل نظام پر وړاندې یې د نیوکو مخه نیولې ده.
د طالبانو د لوړو زدهکړو وزارت د دوشنبې ورځې(د وري۳۱مه)خپره کړې خبرپاڼه ښيي چې ندیم له محصلینو غوښتي څو لوړو مقامونو ته د رسېدو لپاره خپلې تخنیکي او مسلکي وړتیاوې لوړې کړي.
دا څرګندونې په داسې حال کې کېږي چې طالبانو بیا ځلې واک ته رسېدو وروسته، د دولت ډېری تخنیکي او اداري لوړې او منځنۍ دندې خپلو قومندانانو او د دیني مدرسو فارغانو ته سپارلې دي. د بېلګې په توګه، د طالبانو مشر د دغې ډلې ځینې قومندانان چې پوځي سابقه او دیني زدهکړې لري، د افغانستان د مرکزي بانک په مشرتابه کې ګمارلي دي.
سره له دې چې پر طالبانو د واک د انحصار او خپلمنځي ګمارنو نیوکې کېږي، خو دې ډلې دغه نیوکې رد کړې دي او ادعا کوي چې ګمارنې د اړتیا او وړتیا پر بنسټ ترسره کېږي.
اروپايي ټولنې تایید کړې، چې د طالبانو له ادارې سره یې د تخنیکي کچې خبرې پیل کړې دي، څو هغه افغان کډوال بېرته خپل هېواد ته واستول شي چې په اروپا کې د پاتې کېدو قانوني حق نه لري. دا په داسې حال کې ده چې د اروپايي ټولنې یو شمېر غړي هېوادونه د دې بهیر د چټکولو غوښتنه کوي.
د فرانس پرس خبري اژانس د راپور له مخې، اروپايي ټولنې ویلي چې په افغانستان کې د طالبانو له واکمنې ادارې سره یې د تخنیکي کچې لومړني تماسونه پیل کړي دي، څو د رد شویو پناه غوښتونکو د بېرته ستنولو بهیر تنظیم او چټک کړي.
د اروپايي کمېسیون ویاند مارکوس لامېرت په بروکسل کې په یوه خبري غونډه کې ویلي چې د اتحادیې اجرایه اداره هڅه کوي د غړو هېوادونو ترمنځ د دې موضوع په اړه همغږي رامنځته کړي.
هغه ویلي: «سږ کال مو د تخنیکي کچې په اساس په افغانستان کې له واکمنې ادارې سره د څېړنیزو تماسونو پیل کړی دی.»
راپور زیاتوي چې دا اقدام په داسې حال کې شوی چې د اروپايي ټولنې ۲۰ غړو هېوادونو له بروکسل غوښتي چې د هغو افغان وګړو د بېرته ستنولو لپاره عملي ګامونه واخلي چې په اروپا کې د پاتې کېدو قانوني حق نه لري.
د بلجیم د کډوالۍ وزیرې انلېن وان باوت ویلي چې اوسنی وضعیت دا ښيي چې حتی هغه افغانان چې جرم یې ثابت شوی، هم نه شي بېرته ستنول کېدای، چې دا د هغې په وینا د عامه باور او د امنیتي پالیسۍ پر وړاندې ستونزه ده.
د راپور له مخې، جرمني، اتریش، یونان، ایټالیا، هالنډ، ناروې، پولنډ او سویډن په ګډون ۲۰ هېوادونو دا لیک لاسلیک کړی او د ګډو اروپايي اقداماتو غوښتنه یې کړې ده.
په همدې حال کې، ځینې اروپايي هېوادونه د ناقانونه کډوالۍ د زیاتېدو له امله د سختو پالیسیو ملاتړ کوي، په داسې حال کې چې د رسمي معلوماتو له مخې له اروپايي ټولنې څخه د ایستل شویو کسانو لږ تر لږه ۲۰ سلنه بېرته خپلو هېوادونو ته ستنېږي.
د سویډن د کډوالۍ وزیر یوهان فورسل هم د فرانسې خبري اژانس ته ویلي چې اروپايي هېوادونه کولی شي د افغان کډوالو د بېرته ستنولو لپاره ګډې الوتنې هم تنظیم کړي.
اروپايي ټولنه ټینګار کوي چې له طالبانو سره دا ډول تماسونه د هغوی د سیاسي مشروعیت په معنا نه دي، بلکې یوازې د بشري او تخنیکي اړتیاوو د تنظیم لپاره ترسره کېږي، په داسې حال کې چې افغانستان کې د ښځو پر حقونو سخت محدودیتونه هم دوام لري.
په جنیوا کې د افغانستان دایمي استازی نصیر احمد اندېشه وایي، چې افغانستان د یو «زوال موندونکي سیاسي نظم» په پای کې ولاړ دی او ټینګار کوي چې د طالبانو واکمني نه ملي حکومت دی او نه هم اسلامي خلافت، بلکې د هغه په وینا د تېر شوي روایت وروستی تاوتریخجن انځور دی.
نصیر احمد اندېشه په ایکس خواله رسنۍ کې ویلي، چې افغانستان د داسې سیاسي مفکورې په پای کې ولاړ دی چې نور د تاریخ له واقعیتونو سره سمون نه لري او د ده په وینا «د زوال په حال کې یوه تکرارېدونکې طرحه» ده.
هغه لیکلي، چې د طالبانو امارت نه ملي حکومت دی او نه هم اسلامي خلافت، بلکې د هغه په ټکو د داسې روایت وروستی تاوتریخجن شکل دی چې خلک او تاریخ ترې مخکې تللي دي. د هغه په وینا دا جوړښت نه د ملي حاکمیت لپاره ځای پرېږدي او نه د خلکو د ارادې لپاره.
اندېشه د افغانستان د پخواني تاریخي حاکمیتونو سره د پرتله کولو په ترڅ کې ویلي، چې که څه هم د «اوسپنیز امیر» تعاملات د معاصر دولت د بنسټ لپاره یوه مرحله ګڼل کېدای شي، خو د «شکلي او سخت دریځو واکمنیو» سیاستونه د افغانستان د دولت بنسټونه له منځه وړي.
هغه زیاتوي چې طالبان هڅه کوي په داسې ټولنه کې قومي، ایډیولوژیک نظم تحمیل کړي چې د ده په وینا نن تر بل هر وخت زیات متنوعه، عصري او سیاسي شعور لرونکې ده.
د اندېشه په باور، دا ډول واکمني پایښت نه لري او یوازې د هېواد د تېر حالت د کنګل کولو یوه هڅه ده چې نور د عملي کېدو وړ نه ده.
هغه ټینګار کړی چې د ۲۱مې پېړۍ د حل یوازینۍ لاره د مدني او ټولشموله ملي هویت رامنځته کول دي، داسې هویت چې ټول قومونه د ملت برابر بنسټاېښودونکي وګڼي.
اندېشه وایي چې د تبعیض پر ځای باید تابعیت او اساسي قانون د ټولنې ګډ تړون وي او پر ویشلو تاریخي روایتونو پر ځای باید د ګډ راتلونکي پر لور حرکت وشي. نوموړی زیاتوي: «هیڅ څوک د وطنپالنې انحصار نه لري.»