ایران وايي افغانستان ته یې د تومان له قاچاق کېدو مخنیوی کړی دی

ریچارډ بېنېټ چې د جمعې په ورځ د جنسیتي اپارټاید پر ضد د مبارزې د شبکې د اعلان په مراسمو کې وویل، چې د جنسیتي اپارټاید قانوني تعریف کولای شي له دولتونو سره مرسته وکړي، څو د طالبانو چلند د افغان ښځو پر وړاندې ښه درک کړي او پر بنسټ یې مناسب ګامونه واخلي.
ځینې هېوادونه لا هم شک لري چې ایا د طالبانو چلند له ښځو سره د جنسیتي اپارټاید په چوکاټ کې راځي که نه.

بېنېټ وویل، د دې لپاره چې څرګنده شي، ایا په افغانستان کې روان حالت جنسیتي اپارټاید بلل کېدای شي که نه، باید د قربانیانو غږونه واورېدل شي او د طالبانو تر واک لاندې د ښځو ورځني ژوند ته پام وشي.

دغه راپور ورکوونکي همدارنګه وویل، چې په افغانستان کې حساب ورکونه د ښځو او د بشري حقونو د فعالانو له ملاتړ پرته شونې نه‌ده.

هغه ټینګار وکړ، چې په دې برخه کې ملګري ملتونه، د جرمونو نړیواله محکمه، یوناما او نور د بشري حقونو بنسټونه مهم رول لري، څو د بشري حقونو سرغړونې ثبت کړي، شواهد خوندي وساتي او د حساب ورکونې بهیر پر مخ یوسي.

د ریچارډ بېنېټ په وینا، د افغانستان مدني ټولنه، په ځانګړي ډول د ښځو ډلې او د جنسیتي عدالت فعالان لا ډېرو سیاسي، مالي او بنسټیزو ملاتړونو ته اړتیا لري.

بېنېټ زیاته کړه، چې باید د افغان فعالانو لپاره یو خوندي او اغېزناک چاپېریال برابر شي، څو وکولای شي په رسنیو او نړیوالو غونډو کې خبرې او مشري وکړي، څو پر نړیوالو غبرګونونو اغېز ولري.

هغه همدارنګه وویل، چې په افغانستان کې ښځې او نجونې له یوه پراخ، منظم تبعیضي او ځپونکي جنسیتي نظام سره مخ دي او افغان ښځو دا حالت «جنسیتي اپارټایډ» بللی دی.

بېنېټ د نېګا (NEGA) شبکې د جوړېدو هرکلی وکړ او هیله یې څرګنده کړه، چې دا شبکه به په افغانستان کې د جنسیتي اپارټاید د پای ته رسولو لپاره د همغږو هڅو په لومړۍ کرښه کې ودرېږي.

«په افغانستان کې د جنسیتي اپارټایډ پر وړاندې د مبارزې شبکه» د جمعې په ورځ (د غويي ۴مه)، د افغان او نړۍ د ښځو د حقونو د فعالانو، حقوق پوهانو، څېړونکو او د بشري حقونو د مدافعانو د یوې ډلې لخوا د کاناډا په ټورنټو ښار کې خپل موجودیت اعلان کړ.

د پنټاګون سلاکار سټو شیلر وایي: «موږ پلان لرو چې ټول اسناد او مرکې چې د دې ارزونې لپاره مو کارولي، افشا کړو. خلک باید په‌خپله ارزونه وکړي، چې د بایډن ادارې پخوانۍ پلټنې ولې پټې ساتل شوې وې».

د دې ارزونې پر خلاف، پخوانیو پلټنو یوازې ناکامۍ ښودلې وې، خو د مسوولینو نومونه یې نه‌وو په ډاګه کړي. شیلر وایي، دا ځل به د پرېکړو د اصلي مسوولینو د پېژندلو هڅه وشي. نوموړي ویلي: «موږ له زرګونو سرتېرو او ټولو قوماندانانو سره مرکې کړې دي. هغوی احساس کاوه چې د دوی تجربې جدي نه‌دي ګڼل شوي».

د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرامپ، څو ځله د جوبایډن پر ادارې د ابې ګېټ د چاودنې او وتلو په تړاو سختې نیوکې کړې دي. د ۲۰۲۵ کال په مې میاشت کې د ټرامپ ادارې د نوې پلټنې امر وکړ، څو د حساب ورکولو بهیر چټک شي.

سټو شیلر، چې پخوا د امریکا د سمندري ځواک افسر وو او د وتلو پر مهال یې په رسنیو کې د مشرانو د حساب غوښتنه کړې وه، اوس د ارزونې مشري کوي. شیلر د ابې ګېټ واحد ته ځانګړې پاملرنه کړې، چېرته چې د مډالونو کچه هم لوړه شوې ده. د ده په وینا: «اووه مډالونه موږ د رسمي اسنادو له مخې لوړ کړل».

د کانګرس، پنټاګون او فدرالي څارونکو پخوانیو پلټنو د وتلو پلان، د استخباراتي ارزونو نیمګړتیاوې او د امریکايي او افغان متحدینو د اېستلو ځنډونه روښانه کړي وو. یوه جمهوري غوښتونکي ویلي، د امریکا بهرنیو چارو وزارت د کابل د سقوط خبرداریو ته پام نه‌وو کړی او د تخلیې پلان یې نه‌وو جوړ کړی.

راپورونه ښيي، چې د ابې ګېټ چاودنې دمخه، امریکايي چارواکو د ځانمرګي برید ګواښونه تعقیب کړي وو، خو د دروازې عملیات روان ساتل شوي وو. اوس دا موضوعات د پنټاګون په نوې ارزونه کې بیا څېړل کېږي.

د بایډن ادارې له افغانستان څخه له وتلو دفاع کړې او ویلي یې دي، چې دې پرېکړه د امریکا تر ټولو اوږده جګړه پای ته ورسوله او د نورو امریکايانو له تلفاتو یې مخنیوی کړی دی. د بایډن ادارې ویاند په دې تړاو د تازه نظر څرګندولو ته چمتو نه‌شو.

د ابې ګېټ برید ۱۳ امریکايي سرتېري او له ۱۵۰ ډېر افغانان ووژل، چې دا له کلونو راهیسې د امریکا لپاره تر ټولو خونړۍ پېښه وه.

دې ادارې د جمعې په ورځ (د غويي ۴مه) په يوه راپور کې ویلي، چې له فرشتې عباسي، چې د دې ادارې څېړونکې ده، د افغانستان يوې رسنۍ غوښتنه کړې وه، چې د هغې پر ځای دې يو نارينه خبرې وکړي. فرشتې عباسي ويلي، چې وروسته څرګنده شوه دا غوښتنه د طالبانو د امر بالمعروف او نهی عن المنکر وزارت د لارښوونې پر بنسټ شوې وه.

د هغې په وينا، دې وزارت رسنيو ته امر کړی، چې افغان ښځې، حتی که له هېواده بهر هم وي، بايد د رسنيزو پروګرامونو پر مهال بشپړ پوښښ ولري او مخونه يې پټ وي. د بشري حقونو د څار ادارې دا څېړونکې وايي، دا چاره ښيي چې طالبان هڅه کوي د افغان ښځو غږ حتی له هېواده بهر هم محدود کړي.

په راپور کې راغلي، چې په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو له نږدې پنځو کلونو وروسته په دغه هېواد کې د بيان ازادي او په ځانګړي ډول د ښځو لپاره ډېره محدوده شوې ده.

دې ادارې ويلي، چې په ځينو ولايتونو کې ښځينه خبريالانو ته د کار اجازه نه‌ورکول کېږي او په راډيويي او تلويزيوني خپرونو کې د ښځو د غږ خپرول هم بند شوي دي. د دې بنسټ په اند، دا محدوديتونه د دې لامل شوي، چې افغان ښځې له عام ژوند څخه وشړل شي او په ټولنه کې يې ونډه په جدي توګه کمه شي.

د طالبانو د چاپېریال ساتنې ادارې د جمعې په ورځ (د غويي ۴مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، مطیع‌الحق خالص د قزاقستان د زرغون بهیر له مشر امیرتای سره په لیدنه کې د چاپېریال ساتنې په برخه کې پر شته ننګونو او فرصتونو، په ځانګړي ډول د اقلیمي بدلونونو پر زیاتېدونکو اغېزو خبرې کړې دي.

مطیع‌الحق خالص زیاته کړې، چې افغانستان د اقلیمي بدلونونو له جدي ګواښونو سره مخ دی، چې وچکالي، د اوبو د سرچینو کمښت او د ځنګلونو تخریب یې مهمې بېلګې دي.

په دې کتنه کې د چاپېریال ساتنې په برخه کې د دوه اړخیزو همکاریو پراختیا، د تخنیکي تجربو تبادله او د نویو چاپېریالي ټکنالوژیو کارونې ته هم اشاره شوې ده. دواړو لورو د پاکو انرژیو پراختیا، د هوا د کیفیت د څار سیستمونو پیاوړتیا او د اقلیمي بدلونونو پر وړاندې ګډه مبارزه خپل مهم لومړیتوبونه وبلل.

د قزاقستان د زرغون بهیر مشر امیرتای د ګډو همکاریو هرکلی وکړ او د خپلې ادارې له خوا یې د تخنیکي ملاتړ، د تجربو شریکولو او په افغانستان کې د بنسټیزو ظرفیتونو د پیاوړتیا لپاره چمتووالی څرګند کړ.

مطیع‌الحق خالص د قزاقستان د ایکالوژۍ او طبیعي سرچینو وزارت له مرستیال منصور اوشوربایف سره په جلا کتنه کې د سیمې هېوادونو ترمنځ د چاپېریالي همکاریو پر پیاوړتیا ټینګار وکړ. هغه د اقلیمي بدلونونو له امله د رامنځته شویو ننګونو پر وړاندې ګډه مبارزه یوه بیړنۍ اړتیا وبلله.

دواړو لورو د دوه اړخیزو همکاریو پراختیا، د معلوماتو او تخنیکي تجربو تبادله او د چاپېریالي ننګونو پر وړاندې پر اغېزناکې مبارزې ټینګار وکړ.

یاد خوځښت د جمعې په ورځ (د غويي ۴مه) د یوې اعلامیې په خپرولو سره ویلي، په پاکستان کې مېشت افغان کډوال له ډېرو ستونزو لکه، شړلو، توقیف او د ژوندانه له سختو شرایطو سره مخ دي. د شورا رهبرۍ ټینګار کړی، چې ملګري ملتونه او نور د بشري حقونو نړۍوال سازمانونه باید د افغان کډوالو وضعیت ته جدي پاملرنه وکړي او د هغوې د ځورونې مخه ونیسي.

شورا زیاته کړې، چې دا موضوع یوازې د افغانانو لپاره نه، بلکې د سولې او ثبات لپاره یو نړیوال مسوولیت ګڼل کېږي او باید د هر انسان د حقونو دفاع په منصفانه ډول وشي. د شورا په باور، افغان کډوال باید د نړۍ په کچه د بشري حقونو تر چوکاټ لاندې وپېژندل شي او د ژوند په ټولو برخو کې د برابرۍ فرصتونه ولري.

په اعلامیه کې همداراز ویل شوي، چې د افغان کډوالو ستونزې یوازې پاکستان یا افغانستان پورې محدودې نه‌دي، بلکې دا یوه نړیواله مساله ده، چې باید د نړیوالو ټولنو له خوا په ګډه حل شي. شورا له ټولو نړیوالو سازمانونو غوښتي، چې د افغان کډوالو د بشرپالنې په برخه کې خپلې هڅې زیاتې کړي او د یوه پایداره حل لارې په لټه کې شي.

په اعلامیه کې ټینګار شوی، چې افغان کډوال باید وکولای شي په درناوي سره خپل ژوند پرمخ یوسي او نړیواله ټولنه دې د هغوی د حقونو د خوندي کولو لپاره عملي اقدامات وکړي. دا غوښتنې په داسې حال کې مطرح کېږي چې په پاکستان کې مېشت افغان کډوال له سختو شرایطو، شړلو او ناقانونه نیونو سره مخ دي او د بشري حقونو فعالان هم ورته اندېښمن دي.