د کاناډا سناتورې ماریلو مک فېډران په اوټاوا کې د افغانستان په اړه یوې غونډې ته ویلي، چې د افغانستان راتلونکی یوازې د دغه هېواد د خلکو په رېښتیني ګډون جوړېدای شي. هغې ټینګار وکړ: «په افغانستان کې تلپاتې سوله له عدالت، پراخ ګډون او د ټولو غږونو له اورېدو پرته ناشونې ده».
مک فېډران د افغانستان د راتلونکي په اړه ویلي، نن تر بل هر وخت ډېره اړتیا ده چې ښځې، ځوانان، روڼ اندي او د ټولنې مشران په یوه ګډ لیدلوري کې سره راټول شي. دغه ناسته د اوټاوا د مشورتي پروسې په نوښت د اوټاوا پوهنتون د نړۍوالو پالیسیو د مطالعاتو مرکز په همکارۍ ترسره شوه.
د یادې ناستې د اعلامیې له مخې؛ د دغه ناستې اصلي موخه د افغانستان راتلونکي انځورول و.
سیاسي، ټولنیز، اقتصادي وضعیت، بشري او د ښځو حقونه، سیاسي مشروعیت، د کډوالو کړکېچ او د طالبانو لهخوا پر خلکو لګول شوي محدودیتونه په دغه ناسته کې د بحث وړ موضوعات وو.
د بشري حقونو خپلواک کمېسیون پخوانۍ مشرې سیما سمر هم په دغه غونډه کې د افغانستان د وضعیت د ښهوالي لپاره پر ګډ مسوولیت ټینګار وکړ. هغې وویل: «افغانستان د دغه ستونزمن پړاو څخه د وتلو لپاره په خبرو اترو کې زړورتیا او د ګډ مسولویت منلو کې صداقت ته اړتیا لري».
اغلې سمر ټینګار وکړ: «د تېرو تېروتنو د تکرار پر ځای موږ باید د داسې راتلونکي په جوړولو تمرکز وکړو، چې پهکې انساني وقار، د ښځو او نجونو حقونه او د خپل برخلیک په ټاکلو کې د خلکو حق د هرې سیاسي پرېکړې اصلي محور اوسي».
د ناروې حکومت غواړي، له ۱۶ کلونو څخه د کم عمره ماشومانو لپاره د خواله رسنیو پر کارولو بندیز ولګوي. د ناروې حکومت وایي، چې د ټېکنالوژۍ شرکتونو ته به دنده ورکړل شي؛ څو د کاروونکو عمر څرګند کړي او له دې سره له خواله رسنیو د ماشومانو د کارونې مخه ونیسي.
د ناروې لومړی وزیر یوناس ګار ستوره په یوه اعلامیه کې ویلي: «موږ دغه قانون وړاندې کوو؛ ځکه غواړو ماشومان د ماشومتوب فرصت ولري». هغه وایي: «لوبې، ملګرتیا او ورځنی ژوند باید د الګوریتمونو او سکرینونو تر کنټرول لاندې رانهشي».
د ناروې لومړي وزیر ټینګار کړی، چې «دا د ماشومانو د ډیجیټل ژوند د ساتنې لپاره یو مهم ګام دی». د راپورونو له مخې؛ د خواله رسنیو د کارولو په اړه به نوی قانون د ۲۰۲۶کال تر پایه د ناروې پارلمان ته وړاندې شي.
تر دې مخکې ځینو نورو هېوادونو هم ورته محدودیتونه او بندیزونه لګولي دي؛ اسټرالیا هم تر دې وړاندې له ۱۶ کلونو څخه کم عمره ماشومانو لپاره د خواله رسنیو پر کارولو بندیز لګولی و.
د دوبۍ د استوګنې تود بازار چې د اوږدې مودې لپاره د نړۍ تر ټولو پیاوړو بازارونو څخه شمېرل کېده، اوس پهکې د فشار او ماتې نښې ښکاري. د بلومبرګ خبري شبکې په یوه راپور کې په دوبۍ کې د کورونو بیو راټیټېدو په اړه څېړنه کړې ده.
د راپور له مخې؛ په دوبۍ کې د کورونو بیې تر کرونا وبا وروسته د لومړي ځل لپاره راکمې شوې دي. کارپوهان باور لري، چې د بیو دغه کمښت د امریکا او اسراییل له لوري له ایران سره د جګړې او د پانګهوالو د باور کمېدو مستقیمه پایله ده.
د کورونو د بیو د شاخص له مخې چې د ولیواسترت (ValuStrat ) د ملکیتونو مشورتي ادارې لهخوا جوړ شوی، بیې په مارچ میاشت کې د تېرې میاشتې پرتله ۵.۹ سلنه راکمې شوې دي. دا د ۲۰۲۰کال راهیسې لومړی ځل دی، چې بیې د کمېدو په لور روانې دي. که څه هم له دغه کمښت سره، سره بیې لاهم په هغه کچه کې دي، چې شاوخوا شپږ میاشتې مخکې وې.
پر بازار د سیمهییزو ترینګلتیاوو اغېز
په وروستیو کلونو کې د دوبۍ د ملکیتونو بېسارې وده د بهرنیو پانګونو او د شتمنو کسانو د کډوالۍ پایله وه او بیې له ۲۰۲۰کال راهیسې تر ۷۰ سلنې لوړې شوې وې؛ خو اوس د دغه بازار وده او ثبات د ایران، امریکا او اسراییل ترمنځ د جګړې تر اغېز لاندې راغلی دی.
د ریدین(REIDIN) ادارې شمېرې ښيي، چې په مارچ میاشت کې د استوګنې د معاملاتو ارزښت نږدې ۲۰ سلنه راکم شوی او شاوخوا ۳۷.۲ مېلیارد درهمو (۱۰.۱ میلیارد ډالر) ته رسېدلی دی.
همدارنګه د معاملاتو شمېر هم راکم شوی، چې له شاوخوا ۱۶زرو څخه په تېره میاشت کې ۱۳زرو ته راټیټ شوی. د بیټر هومز Betterhomes شرکت اجراییه مشر لوېس هارډینګ په دې اړه ویلي: «بازار به ژر خپلې پخوانۍ لوړې کچې ته ونه رسېږي او ښایي دغه بیې نورې هم راکمې شي. د دې په پام کې نیولو سره چې د نفوس وده ښايي د پخوا په څېر نهوي او ډېر نوي استوګنیز واحدونه بازار ته وړاندې کېږي، موږ به د تقاضا له کمښت سره مخ شو».
د طالبانو تر واک لاندې د کډوالو ستونزو ته د رسېدنې عالي کمېسیون خبر ورکړی، چې د پنجشنبې په ورځ (د غویي ۳مه) له ایران او پاکستان نه ۱۰۷۶ کډوالې کورنۍ چې ټولټال ۵زره او ۶۸۴ کسان کېږي؛ افغانستان ته ستنې شوې دي.
یاد کمېسیون د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، چې دغه کډوال د ننګرهار د تورخم، د کندهار د سپین بولدک، د هلمند د بهرامچې، د نیمروز د ورېښمو پله، د هرات د اسلامکلا او د هلمند د بهرامچې له لارې افغانستان ته ستانه شوي دي.
د یاد کمېسیون د معلوماتو لهمخې؛ له دې ډلې ۸۳۹ کورنۍ د ننګرهار د تورخم له لارې، ۹۲ کورنۍ د کندهار د سپین بولدک له لاری، ۸۵ د نیمروز د ورېښمو پله له لارې، ۴۷ کورنۍ د هرات د اسلامکلا او ۴ کورنۍ د هلمند بهرامچې له لارې له پاکستان او ایران نه ستنې شوې دي.
طالبانو زیاته کړې، په همدې ورځ یې ۸۶۳ کورنۍ چې د غړو شمېر یې ۴زره او ۸۵۳ ته رسېده؛ خپلو مېنو ته لېږدولې دي. دا په داسې حال کې ده، چې د پاکستان او ایران له لوري په جبري توګه د افغان کډوالو د ستنولو لړۍ له نږدې دوو کلونو راهیسې دوام لري.
د اپرېل ۲۳مه د کتاب نړۍواله ورځ ده. یونسکو دغه ورځ د نسلونو او کلتورونو ترمنځ د اړیکو پیاوړتیا لپاره د کتاب د رول لوبولو فرصت بولي؛ خو په افغانستان کې دغه اړیکه د سانسور او د هغو کتابونو د بندیز تر فشار لاندې ده، چې د طالبانو له عقایدو سره په ټکر کې ګڼل کېږي.
د ښځینه لیکوالانو د کتابونو په ګډون ځینې کتابونه له پوهنتونونو او کتابتونونو ټول شوي دي.
له پوهنتونونو د کتابونو ټولول
د طالبانو له بیا واک ته رسېدو وروسته یو له مهمو بدلونونو څخه د ښوونیز نصاب پراخ بدلون دی. د یونسکو او یونېسف د ۲۰۲۵کال راپور وايي، چې ۱۸ مضمونونه حذف شوي او په پوهنتونونو کې د زدهکړیالانو لهخوا د ۶۷۹ کتابونو او درسي سرچینو کارول منع کړای شوي دي.
طالبان وایي، دغه کتابونه یې له دې امله ټول کړي چې د کلتوري او مذهبي ارزښتونو سره په ټکر کې وو.
تېر کال د کتابونو په اړه د طالبانو محدودیتونه لازیات شول. طالبانو ډیموکراسي، بشري حقونه او د ښځو د مطالعاتو مضمونونه هم له نصابه لرې کړي دي.
له بازارونو د کتابونو راټولول او بندیز
د طالبانو بندیزونه او تګلارې یوازې تر پوهنتونونو پورې محدوده نهدي. د ځینو راپورونو له مخې؛طالبانو لږ تر لږه ۵۰زره کتابونه له کتابپلورنځیو او خپرندویانو څخه په کابل کې ټول کړي دي.
یادې ډلې کتابتونونو ته د سلګونو ممنوعه کتابونو نوملړونه هم سپارلي دي. د دغه محدودیتونو پر دوام د هرات په ګمرک کې د طالبانو چارواکي وارداتي کتابونه هم څېړي او هغه کتابونه چې د دوی د دیني، حکومتي یا ارزښتي لیدلوري سره په ټکر کې وي، هېواد ته د راوړلو اجازه نه ورکوي.
د ځوان نسل د خوښې وړ کتابونه ورک شوي
یو افغان لیکوال داوود عرفان افغانستان انټرنشنل ته ویلي، د ځینو کتابونو بندیز او د ځانګړو کتابونو محدود وېش د دې لامل شوی چې ټولنه له مطالعې واټن واخلي. نوموړی وايي، هغه کتابونه چې د ځوان نسل له ذوق سره برابر وو؛ نور په بازار کې نه موندل کېږي.
په داسې حالاتو کې ځینې خلک ډیجیټلي کتابونو ته د بدیل په سترګه ګوري؛ خو دغه لاره هم له جدي محدودیتونو سره مخ ده. نړۍوال بانک وايي، چې په ۲۰۲۴کال کې یوازې ۱۶ سلنه د افغانستان خلکو انټرنېټ ته لاسرسی درلود. همدارنګه د یونسکو او یونېسف راپور ښيي، چې ۷۹ سلنه ښوونځي برېښنا نهلري.
سربېره پر دې د ډیجیټلي تادیاتو سیستم ستونزې هم د انلاین کتابونو لاسرسی محدود کړی دی. داوود عرفان وايي، چې ډېری کتابونه په ډیجیټلي بڼه هم نهشته او د برېښنا، انټرنېټ او تخنیکي امکاناتو نشتوالی د دې لارې پراخ استعمال مخه نیسي.
وېرې د کتابونو ځینې ویترینونه تش کړي
په هرات کې یو کتاب پلورونکی چې نه یې غوښتل نوم یې یاد شي، افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې د طالبانو له امله په افغانستان کې د مطالعې بهیر چې مخکې هم کمزوری و؛ اوس بحراني حالت ته رسېدلی دی.
هغه وايي طالبان د بشري حقونو، مینې کیسو، ځینو ناولونو، د عشقي شعرونو کتابونو او حتی هغو مذهبي کتابونو سره مخالفت لري چې په کې د شیعه مذهب یا د مسیحیت او یهودیت په اړه معلومات ورکړل شوي وي.
د هغه په وینا؛ مخکې تر ټولو ډېر پلور د هغو کتابونو و، چې په پوهنتونونو کې کارېدل، په ځانګړي ډول د حقوقو او سیاسي علومو کتابونه؛ خو اوس د طالبانو د محدودیتونو او ناوړه اقتصادي وضعیت له امله د دغه کتابونو پلور یا بند شوی او یا تر ټولو ټیټې کچې ته رسېدلی دی.
هغه وايي، چې په وروستیو کلونو کې سیاسي کتابونو هم نسبتاً ښه بازار درلود؛ لکه د افغان او بهرنیو سیاستوالو خاطرات او د سیاسي څېرو په اړه کتابونه لکه د احمدشاه مسعود اړوند اثار.
دغه کتاب پلورونکی وايي، چې دغه کتابونه هېڅکله په ویترینونو کې نه اېښودل کېږي. د هغه په وینا، که څه هم طالبانو په ښکاره څه نهدي ویلي؛ خو کتاب پلورونکي پوهېږي چې دغه ډول کتابونه باید په ویترین کې ونه ښودل شي او یوازې د پېرېدونکي د غوښتنې پر مهال پلورل کېږي.
هغه همدارنګه وايي، چې د جمهوریت پرمهال نږدې هرکال د کتاب نندارتونونه جوړېدل او دغه نندارتونونه د کتاب پلور ته وده ورکوله؛ خو د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته ډېر لږ نندارتونونه جوړ شوي، چې ډېری یې یوازې دیني کتابونه رانغاړي.
د محدودیتونو پر وړاندې چوپه مبارزه
سره له دغه محدودیتونو د مطالعې د فرهنګ ژوندي ساتلو هڅې د کوچنیو ډلو ترمنځ لاهم روانې دي. د ګارډین د ۲۰۲۶کال د فبرورۍ راپور ښيي، چې په افغانستان کې د ښځو ځینې ډلې په پټه سره راټولېږي او د کتابونو په اړه خبرې کوي.
د «ورلډ پاپولېشن ریویو» ویبپاڼې شمېرې ښيي، چې افغانستان د کتاب لوستلو له پلوه د نړۍ په وروستي کتار کې دی. افغانان په منځنۍ کچه په کال کې ۲.۵۶ کتابونه لولي او ۵۸ ساعته مطالعه کوي.
په دې نوملړ کې امریکا په کال کې د ۱۷ کتابونو په منځنۍ کچې سره لومړی ځای لري. ورپسې هند د ۱۶ کتابونو، برېتانیا د ۱۵، فرانسه د ۱۴ او اېټالیا د ۱۳ کتابونو په لوستلو سره په پرلهپسې توګه دوی، درېیم، څلورم او پنځم ځایونه خپل کړي دي.
د دغه معلوماتو له مخې؛ د امریکا وګړي په کال کې په منځنۍ توګه ۳۵۷ ساعته مطالعه کوي، په هند کې دغه شمېر ۳۵۲ ساعته، په برېتانیا کې ۳۴۳، په فرانسه کې ۳۰۵ او په اېټالیا کې ۲۷۸ ساعته دي.
راپورونه ښيي، چې د کتاب لوستلو کلتور نه پراختیا او د خلکو اقتصادي ستونزې په افغانستان کې د مطالعې کچه ټیټه کړې ده. همدارنګه، د نجونو پر مخ د ښوونځیو او پوهنتونونو تړل کېدو د مطالعې پر وړاندې د علاقې کمېدو لامل شوي دي.
یونسکو وايي، په ۲۰۲۲کال کې د افغانستان د سواد کچه ۳۷.۳ سلنه وه چې د ښځو لپاره ۲۲.۶ سلنه او د نارینهو لپاره ۵۲.۱ سلنه ثبت شوې ده. یونېسف هم ویلي، چې ۹۳ سلنه ماشومان د لومړنیو زدهکړو تر پایه لاهم د لوستلو بنسټیز مهارت ته نهدي رسېدلي.
په امریکا کې ګڼو سیاسي، پوځي او رسنیزو مخکښو څېرو د ډونالډ ټرمپ د حکومت هغه طرحې ته غبرګون ښودلی، چې له مخې یې تر زرو ډېر هغه افغانان چې له امریکايي ځواکونو سره یې کار کړی؛ له قطر نه کانګو ته لېږدوي.
تازه د نیویارک ټایمز ورځپاڼې لیکوال نیکلاس کرېستوف پر اېکس پاڼه لیکلي دي: «افغان ژباړونکو د امریکايي سرتېرو د ژوندي پاتې کېدو لپاره له ډونالډ ټرمپ څخه ډېر کار کړی دی».
په دغه کسانو کې ژباړونکي، د افغانستان پخواني ځانګړي ځواکونه او د هغو کسانو کورنۍ شاملې دي، چې له امریکايي ځواکونو سره یې کار کړی و او کلونه یې په قطر کې د امریکا په پوځي اډه کې د ځانګړې کډوالۍ ویزو ترلاسه کولو په تمه تېر کړي دي.
جېمز ستاوریدیس چې په افغانستان کې د ناټو پخوانی قوماندان و، هم په تند غبرګون کې لیکلي: «شرم دې وي پر موږ، موږ باید هغه زړور افغانان هېر نهکړو چې زموږ ترڅنګ د طالبانو پر وړاندې ولاړ وو. دا زما لپاره د منلو وړ نهده، چې موږ هغوی امریکا ته انتقال نهکړو».
امریکايي سناتور اد مارکي په یوه تنده اعلامیه کې ویلي دي: «د کډوالو د منلو پروګرام له درولو وروسته د ټرمپ حکومت اوس غواړي له زرو ډېر زموږ افغان ملاتړي د کانګو دیموکراتیک جمهوریت ته واستوي، هغه هېواد چې له ژور بشري ناورین سره مخ دی. په دغه کسانو کې ماشومان او د هغو کسانو کورنۍ شاملې دي، چې زموږ له ځواکونو سره یې مرسته کړې ده. دا ښکاره خیانت دی».
یو پخواني امریکایي سرتېري ریچارد اوجدا هم په یوه پیغام کې لیکلي دي: «دغه اقدام ما سخت ځوروي. ما کلونه هڅه وکړه، چې خپل ژباړونکي امریکا ته راولم؛ ځکه هغوی زموږ ژوند وژغوره. د هغوی له ډلې یو ۱۵ کلن هلک و، چې له جدي ګواښ سره مخ و؛ خو بیا یې هم زموږ لپاره کار کاوه او خپل هر څه یې له ګواښ سره مخ کړي وو».
د راپورونو له مخې؛ د ټرمپ حکومت وروسته له هغه چې امریکا کې د افغانانو د بیا مېشتېدو پروګرام ودراوه، درېیمو هېوادونو لکه کانګو ته د دغه کسانو د لېږد لړۍ ارزوي. د ټرمپ حکومت د افغانستان په څېر هېوادونو څخه د کډوالو د منلو لړۍ درولې او افغان وګړي نور امریکا ته د سفر حق نهلري. افغان کډوال په قطر کې د السیلیه په پوځي پنډغالي کې د کډوالۍ تګلارو او پرېکړو تاوان پرې کوي.
یادې ډلې کلونه له امریکايي ځواکونو سره همکاري کړې او اوس په ناروښانه حالت کې بندپاتې دي. د کانګو دیموکراتیک جمهوریت هم له هغو هېوادونو څخه دی، چې له بشري ناورین، پراخې ناامنۍ او وسلهوالو نښتو سره مخ دی.
د امریکا حکومت لاتراوسه دغه طرحه په رسمي ډول نهده تایید کړې؛ خو د کډوالو د حقونو ملاتړو بنسټونو دا «غیراخلاقي او خطرناکه» بللې او خبرداری یې ورکړی، چې دغه ډول پرېکړه کولای شي د امریکا پر راتلونکو ملاتړ کوونکو اغېز وکړي او د باور کچه په جدي ډول کمه کړي.