د بشري حقونو فعالانو افغانستان کې د جنسیتي اپارتاید د جرم ګڼلو لپاره شبکه جوړه کړه

د روغتیا نړیوال سازمان د ملاریا د نړیوالې ورځې په اړه په خپور کړي راپور کې ویلي، که څه هم په تېرو دوو لسیزو کې د ملاریا پر وړاندې د مبارزې په برخه کې پرمختګ شوی او د ۲۰۰۰ کال راهیسې شاوخوا ۲،۳ میلیارده پېښې او ۱۴ میلیونه مړینې مخنیوی شوې دي، خو تازه شمېرې ښيي چې پرمختګ ټکنی شوی او حتی د مړینو کچه یو څه لوړه شوې ده.

د راپور له مخې، په ۲۰۲۴ کال کې ۳۷ هېوادونو له زرو کمې پېښې ثبت کړې او ۴۷ هېوادونه له ملاریا پاک اعلان شوي، خو لا هم دا ناروغي په ګڼو هېوادونو کې جدي ګواښ ګڼل کېږي.

د سازمان عمومي مشر ډاکټر تدروس ادهانوم غبریسوس، د ملاریا نړیوالې ورځې په مناسبت ویلي: «اوس موږ د ملاریا د پای ته رسولو لپاره بې‌ساری فرصت لرو، خو باید همدا اوس اقدام وکړو او دا فرصت له لاسه ورنه کړو.»

هغه زیاته کړې چې نوي واکسینونه، درملنې، پرمختللې جالۍ او نوې ټکنالوژۍ، لکه د ماشو جنیټیک بدلون د دې امکان رامنځته کړی چې «په خپل ژوند کې د ملاریا ختمېدل یو واقعي هدف وګرځي.»

راپور خبرداری ورکوي چې د درملو پر وړاندې مقاومت، د حشره‌وژونکو کمزوری اغېز، د تشخیص ستونزې، او د اقلیم بدلون، جګړې او بشري بحرانونه د دې ناروغۍ د بیا پراخېدو لامل کېږي. همدارنګه، د تمویل لوی کسر هم د مبارزې هڅې له خطر سره مخ کړې دي.

په افغانستان کې هم د ملاریا وضعیت د اندېښنې وړ دی. د شته معلوماتو له مخې، هر کال له ۲۰۰ زرو زیاتې پېښې ثبتېږي او د هېواد شاوخوا ۷۰ سلنه خلک د خطر په سیمو کې ژوند کوي، په ځانګړي ډول ختیځ ولایتونه تر ټولو ډېر اغېزمن دي.

د روغتیا نړیوال سازمان ټینګار کوي چې: «د نننیو وسایلو او امکاناتو سره، هېڅوک باید د ملاریا له امله ژوند له لاسه ورنه کړي.»

دا څرګندونې د «ملاریا د له منځه وړلو لپاره خپرې شوي او اوس یې کولی شو، اوس یې باید وکړو» تر شعار لاندې د نړیوال کمپاین د پیل په ترڅ کې شوې دي، چې موخه یې د دې ناروغۍ پر وړاندې د مبارزې لپاره د نړیوالو هڅو پیاوړتیا ده.

ډاکټر تاج‌الدین اویوال د ایکس په یوه خپور شوې یادښت کې ویلي، چې په همدې موده کې ۱۶.۶ میلیونه ماشومانو ته د شري ناروغۍ پر ضد واکسین ورکړل شوی او همدارنګه ۱.۶ میلیونه ماشومانو د پنټا-۳ درېیم دوز ترلاسه کړی دی.

هغه ټینګار کړی: «واکسینونه ژوند ژغوري او دا ډول پایلې زموږ د شریکانو د ژمنتیا څرګندونه کوي.»

د یونیسف استازي د خپلو همکارو بنسټونو له ملاتړ څخه مننه کړې او دا لاسته راوړنې یې د ماشومانو د روغتیا په برخه کې مهم پرمختګ بللی دی.

دا څرګندونې د واکسین د نړیوالې اونۍ په مناسبت شوي، چې هر کال د نړۍ په کچه د واکسین د ارزښت او د ناروغیو د مخنیوي په برخه کې د هغې د اغېز د عامه پوهاوي لپاره نمانځل کېږي.

دا په داسې حال کې ده، چې تر دې مخکې څو ځله داسې راپورونه خپاره شوي چې ګواکې د ایران د اسلامي جمهوریت د سرحدي ځواکونو په ملاتړ له افغانستان څخه ایران ته د ډالرو قاچاق کېږي. د ایران د سیستان او بلوچستان د سرحدي ځواکونو قومندان رضا شجاعي ویلي، چې دا پیسې هغه مهال وموندل شوې کله چې له ایران څخه د وتلو پر مهال موټرونه او مسافر تر کنټرول لاندې ونیول شول.

د هغه په وینا، سرحدي ځواکونو په لومړي سر کې پر درېیو افغانانو شک وکړ او وروسته یې د هغوی د سامانونو د پلټنې پر مهال ۶ میلیارد او ۵۴۷ میلیونه ایراني تومان ترلاسه کړل. افغانستان انټرنشنل ۳ میاشتې مخکې راپور ورکړی وو، چې هره ورځ له هرات څخه ایران ته سلګونه زره ډالر قاچاق کېږي.

سرچینې وايي، ایران ته د بهرنیو اسعارو قاچاق د ګټې د کمېدو له امله لږ شوی، خو بیا هم ډېری پیسې له رسمي لارو، د اسلام‌کلا- دوغارون له سرحده مشهد ته او له هغه ځایه بیا د ایران نورو ښارونو ته لېږدول کېږي.

هرات څنګه ایران ته د ډالرو د قاچاق په دروازه بدل شوی دی؟ | افغانستان انټرنشنل پښتو

د دغه راپور په یوه برخه کې د باوري سرچینو له قوله ویل شوي، چې ایران ته د ډالرو له قاچاق څخه هرکلی کېږي. د دغو سرچینو په وینا، له هرات سره په پوله کې د دوغارون په ګمرک کې د ګمرک مامورین او د ایران د استخباراتو وزارت یو استازی قاچاقچیانو ته د پیسو د لېږد اجازه ورکوي.

سرچینې زیاتوي، چې په هرات کې د ایران کونسلګري هغه کسان ښه پېژني چې ایران ته ډېر ډالر وړي او هغوی ته په اسانه توګه د څو ځلي تګ راتګ (کثیرالورود) ویزه ورکوي.

ریچارډ بېنېټ چې د جمعې په ورځ د جنسیتي اپارټاید پر ضد د مبارزې د شبکې د اعلان په مراسمو کې وویل، چې د جنسیتي اپارټاید قانوني تعریف کولای شي له دولتونو سره مرسته وکړي، څو د طالبانو چلند د افغان ښځو پر وړاندې ښه درک کړي او پر بنسټ یې مناسب ګامونه واخلي.
ځینې هېوادونه لا هم شک لري چې ایا د طالبانو چلند له ښځو سره د جنسیتي اپارټاید په چوکاټ کې راځي که نه.

بېنېټ وویل، د دې لپاره چې څرګنده شي، ایا په افغانستان کې روان حالت جنسیتي اپارټاید بلل کېدای شي که نه، باید د قربانیانو غږونه واورېدل شي او د طالبانو تر واک لاندې د ښځو ورځني ژوند ته پام وشي.

دغه راپور ورکوونکي همدارنګه وویل، چې په افغانستان کې حساب ورکونه د ښځو او د بشري حقونو د فعالانو له ملاتړ پرته شونې نه‌ده.

هغه ټینګار وکړ، چې په دې برخه کې ملګري ملتونه، د جرمونو نړیواله محکمه، یوناما او نور د بشري حقونو بنسټونه مهم رول لري، څو د بشري حقونو سرغړونې ثبت کړي، شواهد خوندي وساتي او د حساب ورکونې بهیر پر مخ یوسي.

د ریچارډ بېنېټ په وینا، د افغانستان مدني ټولنه، په ځانګړي ډول د ښځو ډلې او د جنسیتي عدالت فعالان لا ډېرو سیاسي، مالي او بنسټیزو ملاتړونو ته اړتیا لري.

بېنېټ زیاته کړه، چې باید د افغان فعالانو لپاره یو خوندي او اغېزناک چاپېریال برابر شي، څو وکولای شي په رسنیو او نړیوالو غونډو کې خبرې او مشري وکړي، څو پر نړیوالو غبرګونونو اغېز ولري.

هغه همدارنګه وویل، چې په افغانستان کې ښځې او نجونې له یوه پراخ، منظم تبعیضي او ځپونکي جنسیتي نظام سره مخ دي او افغان ښځو دا حالت «جنسیتي اپارټایډ» بللی دی.

بېنېټ د نېګا (NEGA) شبکې د جوړېدو هرکلی وکړ او هیله یې څرګنده کړه، چې دا شبکه به په افغانستان کې د جنسیتي اپارټاید د پای ته رسولو لپاره د همغږو هڅو په لومړۍ کرښه کې ودرېږي.

«په افغانستان کې د جنسیتي اپارټایډ پر وړاندې د مبارزې شبکه» د جمعې په ورځ (د غويي ۴مه)، د افغان او نړۍ د ښځو د حقونو د فعالانو، حقوق پوهانو، څېړونکو او د بشري حقونو د مدافعانو د یوې ډلې لخوا د کاناډا په ټورنټو ښار کې خپل موجودیت اعلان کړ.

د پنټاګون سلاکار سټو شیلر وایي: «موږ پلان لرو چې ټول اسناد او مرکې چې د دې ارزونې لپاره مو کارولي، افشا کړو. خلک باید په‌خپله ارزونه وکړي، چې د بایډن ادارې پخوانۍ پلټنې ولې پټې ساتل شوې وې».

د دې ارزونې پر خلاف، پخوانیو پلټنو یوازې ناکامۍ ښودلې وې، خو د مسوولینو نومونه یې نه‌وو په ډاګه کړي. شیلر وایي، دا ځل به د پرېکړو د اصلي مسوولینو د پېژندلو هڅه وشي. نوموړي ویلي: «موږ له زرګونو سرتېرو او ټولو قوماندانانو سره مرکې کړې دي. هغوی احساس کاوه چې د دوی تجربې جدي نه‌دي ګڼل شوي».

د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرامپ، څو ځله د جوبایډن پر ادارې د ابې ګېټ د چاودنې او وتلو په تړاو سختې نیوکې کړې دي. د ۲۰۲۵ کال په مې میاشت کې د ټرامپ ادارې د نوې پلټنې امر وکړ، څو د حساب ورکولو بهیر چټک شي.

سټو شیلر، چې پخوا د امریکا د سمندري ځواک افسر وو او د وتلو پر مهال یې په رسنیو کې د مشرانو د حساب غوښتنه کړې وه، اوس د ارزونې مشري کوي. شیلر د ابې ګېټ واحد ته ځانګړې پاملرنه کړې، چېرته چې د مډالونو کچه هم لوړه شوې ده. د ده په وینا: «اووه مډالونه موږ د رسمي اسنادو له مخې لوړ کړل».

د کانګرس، پنټاګون او فدرالي څارونکو پخوانیو پلټنو د وتلو پلان، د استخباراتي ارزونو نیمګړتیاوې او د امریکايي او افغان متحدینو د اېستلو ځنډونه روښانه کړي وو. یوه جمهوري غوښتونکي ویلي، د امریکا بهرنیو چارو وزارت د کابل د سقوط خبرداریو ته پام نه‌وو کړی او د تخلیې پلان یې نه‌وو جوړ کړی.

راپورونه ښيي، چې د ابې ګېټ چاودنې دمخه، امریکايي چارواکو د ځانمرګي برید ګواښونه تعقیب کړي وو، خو د دروازې عملیات روان ساتل شوي وو. اوس دا موضوعات د پنټاګون په نوې ارزونه کې بیا څېړل کېږي.

د بایډن ادارې له افغانستان څخه له وتلو دفاع کړې او ویلي یې دي، چې دې پرېکړه د امریکا تر ټولو اوږده جګړه پای ته ورسوله او د نورو امریکايانو له تلفاتو یې مخنیوی کړی دی. د بایډن ادارې ویاند په دې تړاو د تازه نظر څرګندولو ته چمتو نه‌شو.

د ابې ګېټ برید ۱۳ امریکايي سرتېري او له ۱۵۰ ډېر افغانان ووژل، چې دا له کلونو راهیسې د امریکا لپاره تر ټولو خونړۍ پېښه وه.