د افغانستان په چارو کې د ازبکستان د ولسمشر ځانګړي استازي، عصمت الله ارګاشف د بېلاروس له سفیر الکساندر اوګورودنیکوف سره د افغانستان په اړه د همکاریو پر راتلونکو امکاناتو خبرې اترې کړې دي.
د راپورونو له مخې، دا لیدنه د سهشنبې په ورځ (غویي ۸مه) د ازبکستان په پلازمېنه تاشکند کې ترسره شوې، چې پکې دواړو لورو د افغانستان اړوند عملي همکاریو ته ځانګړې پاملرنه کړې ده.
په دې خبرو کې ټینګار شوی، چې دواړه هېوادونه به خپلې اړیکې او ګډې همکارۍ لا پیاوړې کوي، په ځانګړي ډول د افغانستان د وضعیت په تړاو به دوامداره سلا مشورې روانې ساتي.
په ناسته کې د ازبکستان او بېلاروس ترمنځ د دوهاړخیزو اړیکو اړوند یو شمېر نور موضوعات هم څېړل شوي دي.
د معلوماتو له مخې، بېلاروس تېر کال افغانستان ته د خپلو نفتې توکو صادرات ۳۸۱ زره ټنو ته لوړ کړي، چې دا شمېر د تېر کال په پرتله ۲۳ برابره زیاتوالی ښيي.
بل لور ته، د افغانستان او ازبکستان ترمنځ اقتصادي اړیکې په وروستیو کلونو کې، سره له سیاسي او اقتصادي ننګونو، په دوامداره توګه پراخې شوې دي.
د دواړو هېوادونو ترمنځ د سوداګرۍ کچه هر کال سلګونو میلیونو ډالرو ته رسېږي او ازبکستان د افغانستان له مهمو سیمهییزو سوداګریزو شریکانو څخه ګڼل کېږي.
افغانستان ازبکستان ته سکاره، کرنیز محصولات او خام مواد صادروي، او په بدل کې ترې برېښنا، سون توکي او تولیدي توکي واردوي. دواړو لورو مخکې هم څو ځله د دوهاړخیزې سوداګرۍ د کچې د یو میلیارد ډالرو څخه د زیاتېدو خبره کړې ده.
په امریکا کې د یوې تازه نظر پوښتنې له مخې، د ولسمشر ډونالډ ټرمپ د تایید کچه د هغه د اوسنۍ دورې تر ټولو ټیټې کچې ته راټیټه شوې ده، ځکه چې د ژوند د لګښتونو لوړوالی او له ایران سره جګړې د امریکایانو اندېښنې زیاتې کړې دي.
دغه څلور ورځنۍ سروې چې د دوشنبې په ورځ پای ته ورسېده، ښيي چې ۳۴ سلنه امریکایان د ټرمپ د سپینې ماڼۍ کړنې تاییدوي، چې دا د مخکینۍ سروې (چې د اپرېل له ۱۵ تر ۲۰ ترسره شوې وه) له ۳۶ سلنې څخه کمه ده. په همدې حال کې، د ۲۰۲۵ کال په جنورۍ کې د هغه د واک له پیل سره دا کچه ۴۷ سلنه وه.
سروې څرګندوي چې د ژوند د لګښتونو په برخه کې د ټرمپ ملاتړ تر ټولو ټیټې کچې ته رسېدلی او یوازې ۲۲ سلنه خلک د دې برخې د مدیریت څخه راضي دي. شنونکي وایي، د پټرولو بیو چټک زیاتوالی د خلکو پر ورځني ژوند مستقیم اغېز کړی دی.
راپور زیاتوي چې د امریکا او اسراییل له لوري پر ایران د فبرورۍ ۲۸ بریدونو وروسته، د تېلو نړیوال بازار ګډوډ شوی او د پټرولو بیې تر ۴۰ سلنې ډېرې لوړې شوې دي. دا وضعیت د امریکايي کورنیو پر اقتصادي حالت دروند فشار اچولی دی.
په ورته وخت کې، که څه هم د امریکا او ایران ترمنځ وروستۍ اوربند شخړه یو څه راکمه کړې، خو د ایران له لوري ګواښونه لا هم د تېلو د صادراتو مخه نیسي، چې له امله یې د انرژۍ نړیوالې بیې لوړې پاتې دي.
د بیو دغه زیاتوالی پر امریکايي کورنیو سخت اغېز کړی او د ټرمپ د جمهوري غوښتونکو تر منځ یې اندېښنې زیاتې کړې دي چې کېدای شي د نومبر په منځمهاله ټاکنو کې د امریکا کانګرس کنټرول له لاسه ورکړي.
که څه هم د جمهوري غوښتونکو اکثریت (۷۸ سلنه) لا هم وایي چې د ټرمپ ملاتړ کوي، خو د همدې ګوند ۴۱ سلنه خلک د ژوند د لګښتونو په اړه د هغه له مدیریت څخه ناخوښ دي.
خپلواک رایه ورکوونکي، چې کېدای شي په ټاکنو کې مهم رول ولوبوي، د کانګرس د ټاکنو په اړه د پوښتنې پر مهال دیموکراتانو ته د ۱۴ امتیازو په توپیر ترجیح ورکوي (۳۴ سلنه د ۲۰ سلنې پر وړاندې). څلورمه برخه خلکو ویلي چې لا یې هم پرېکړه نه ده کړې.
که څه هم د امریکا او ایران تر منځ شخړه وروسته له هغې یو څه سړه شوې چې دواړو لورو د همدې میاشتې په پیل کې پر اوربند هوکړه وکړه، خو د ایران ګواښونه لا هم د دې لامل شوي چې ډېری د تېلو بارونه د فارس خلیج څخه ونه وځي. دا چاره په امریکا او نړۍ کې د انرژۍ بیې لا زیاتوي، ځکه نړیوال اقتصاد خپلې زېرمي کاروي او غوښتنه محدودوي.
یوازې ۳۴ سلنه امریکایان له ایران سره د امریکا شخړه تاییدوي، چې دا د اپرېل له نیمایي (۳۶ سلنه) او د مارچ له نیمایي (۳۸ سلنه) څخه کمه ده.
وروستۍ سروې چې په ټول هېواد کې او په انلاین ډول ترسره شوې، د ۱,۲۶۹ امریکایي بالغو خلکو نظرونه راټول کړي، چې پکې ۱,۰۱۴ راجستر شوي رایه ورکوونکي شامل و او د تېروتنې اندازه یې ۳ سلنه ښودل شوې ده.
د اسټرالیا د لووي انسټیټیوټ تازه راپور ښيي، چې افغانستان په داسې بڼه خپله معدني شتمني له لاسه ورکوي چې نه یوازې د دې سرچینو اصلي ارزښت ساتل کېږي نه، بلکې د هېواد اقتصادي راتلونکی هم له جدي ګواښ سره مخ دی.
د راپور له مخې، افغانستان مهم او حیاتي معدني توکي د ارزښت د ځنځیر په تر ټولو ټیټه کچه صادروي، په داسې حال کې چې نور هېوادونه، په ځانګړي ډول چین، د پروسس، بیې ټاکلو او ستراتېژیک نفوذ واګې په لاس کې اخلي. په دې توګه هغه سرچینې چې کولی شول د افغانستان د ثبات او سوکالۍ بنسټ وګرځي، په داسې ډول مدیریت کېږي چې هېواد له دې فرصت څخه بېبرخې کوي.
په راپور کې راغلي، چې دا حالت تصادفي نه دی او نه یوازې د جغرافیې یا اوږدو جګړو پایله ده، بلکې د هغو تړونونو نتیجه ده چې سمدستي عاید ته د اوږدمهاله مدیریت پر ځای لومړیتوب ورکوي. افغانستان د داسې تړونونو په لاسلیک کولو سره، په عملي ډول د خپلو تر ټولو مهمو شتمنیو کنټرول له لاسه ورکوي او خام مواد بې له دې چې ارزښت پرې زیات شي، صادروي.
یاد مرکز زیاتوي، دا بهیر په دې معنا دی چې ارزښت له هېواده بهر لېږدول کېږي؛ داسې چې افغانستان خپلې سرچینې په لومړني پړاو کې پلوري، خو نور هېوادونه د وروسته پړاوونو لکه پروسس، تصفیه او بیه ټاکنې اصلي ګټه تر لاسه کوي. په هغه برخه کې چې کنټرول ټاکونکی رول لري، همدا توپیر د ځواک او بېوزلۍ تر منځ کرښه راکاږي.
افغانستان د نړۍ له هغو هېوادونو څخه دی چې د حیاتي معدني موادو له سترو متمرکزو زېرمو څخه برخمن دی، لکه لیتیم، نادر عناصر، مس او کوبالت؛ هغه مواد چې د بېټرۍ، نیمههادي وسایلو، نوې کېدونکې انرژۍ او پرمختللو پوځي تجهیزاتو په تولید کې بنسټیز رول لري.
د ځمکپوهنې څېړنو چې د امریکا متحده ایالاتو او د افغانستان د کانونو وزارت له لوري ترسره شوي، لسګونه معدني زېرمې پېژندلې دي چې ډېری یې د حیاتي سرچینو په کتګورۍ کې راځي. سره له دې، دا سرچینې د ستراتېژیک پرمختګ پر ځای د چټک او ارزانه پلور توکو په توګه کارول کېږي.
راپور وایي، د حیاتي منرالونو په برخه کې اصلي ارزښت د ارزښت د ځنځیر په اوږدو کې رامنځته کېږي، له استخراج څخه نیولې تر پروسس، بیې ټاکلو او عرضې پورې پهکې شامل دي. د دې ځنځیر له لاسه ورکول په دې معنا دي چې خپله سرچینه هم خپل اهمیت له لاسه ورکوي. هغه څه چې په افغانستان کې روان دي، د یوې داسې تګلارې پلي کېدل دي چې د هېواد له بهر څخه تعریف شوې او د ملي ګټو سره سمون نه لري.
په تېرو څلور نیمو کلونو کې، د طالبانو حکومت د روی، سرب، مس او انټیموان په څېر برخو کې سلګونه معدني تړونونه لاسلیک کړي دي. دا تړونونه ډېری وخت له لږ شفافیت، محدودې څارنې او د سمدستي عاید پر تمرکز مل وي. بهرني شرکتونه، چې زیاتره له چین او همدارنګه له ایران، پاکستان او ترکیې څخه دي، دې سرچینو ته لاسرسی مومي، خام مواد استخراج او صادروي، په داسې حال کې چې د افغانستان ونډه یوازې محدود عاید او چاپېریالي زیانونه وي.
دا حالت پخوا هم موجود و. د پخواني جمهوریت په دوره کې هم معدني تړونونه ډېری وخت د سیاسي فشارونو لاندې او د کمزورې څارنې سره لاسلیک کېدل، او په دې برخه کې فساد عام و. خو اوس د حیاتي معدني سرچینو نړیوال اهمیت زیات شوی او د داسې کمزوریو پایلې ډېرې پراخې شوې دي.
چین په تېرو لسیزو کې په بهرنیو کانونو کې د پانګونې او په خپل هېواد کې د پروسس د ظرفیتونو د پراختیا له لارې، په دې برخه کې برلاسی مقام تر لاسه کړی دی. نن ورځ د نړۍ د ډېرو مهمو معدني موادو د پروسس لویه برخه د همدې هېواد په واک کې ده. په مقابل کې، افغانستان نه یوازې په دې ځنځیر کې ځای نه لري، بلکې د لنډمهالو تړونونو له امله خپل د فشار وسیلې هم له لاسه ورکوي.
لووي انسټیټیوټ دې بهیر بېلګې په توګه یادوي چې د نړیوالې تقاضا له پامه غورځولو سره د انټیموان تړونونه، د روی او سرب خام صادرات، د عینک د مسو سترې پروژې درېدنه، او په هرات کې د لیتیم لرونکي سایټ بیا سپارل د مالګې کان تر نوم لاندې. دا ټول ښيي چې د معدني شتمنۍ د اقتصادي ځواک یا سیاسي نفوذ سره د نښلولو لپاره هېڅ منسجمه هڅه نه ده شوې
په داسې شرایطو کې، افغانستان نه د خپلو سرچینو پر لاسرسي کنټرول لري، نه د تړونونو پر شرایطو، او نه هم پر دې چې ارزښت چېرته رامنځته کېږي. دا تړونونه د دې پر ځای چې کورني ظرفیتونه جوړ کړي، هېواد د نړیوال بازار له مهمو برخو څخه بهر کوي. هغه څه چې له لاسه ورکول کېږي، د چنې وهلو ځواک، صنعتي پراختیا او د مناسبو شریکانو د ټاکلو وړتیا ده.
په پای کې، راپور خبرداری ورکوي چې د معدني شتمنۍ بدلول په دایمي تړاو کې، د پرمختګ د فرصت له لاسه ورکولو معنا لري. په هغه سکتور کې چې پر کنټرول ولاړ دی، دا بهیر پرمختګ نه، بلکې د تسلیمۍ یو ډول بلل کېږي.
افغانستان لپاره د بریتانیا سفارت ویلي، اندېښمنوونکې نوې شمېرې ښيي چې د طالبانو تګلارې د افغانستان لپاره اوږدمهاله زیانونه لري. بل خوا یونیسف ویلي، که پر نجونو او ښځو محدودیتونه دوام وکړي، افغانستان به تر ۲۰۳۰ پورې د شاوخوا ۲۵ زره ښوونکو او روغتیايي کارکوونکو له کمښت سره مخ شي.
د دوی په وینا، د نجونو پر زدهکړو او د ښځو پر کار لګېدلي محدودیتونه د ټولنې پر بنسټونو منفي اغېز کوي او د ټولو افغانانو راتلونکی له جدي ګواښ سره مخامخوي.
دغه هېواد یو ځل بیا ټینګار کړی، چې یاد محدودیتونه باید ژر تر ژره لغوه شي، څو افغانان وکولای شي په تعلیم، کار او ټولنیزو چارو کې په مساوي ډول ګډون ولري.
په افغانستان کې د ماشومانو لپاره د ملګرو ملتونو صندوق(یونیسف) خبرداری ورکړی، چې که د نجونو پر زدهکړو او د ښځو پر کار محدودیتونه دوام ومومي، افغانستان به تر ۲۰۳۰ کال پورې د شاوخوا ۲۵ زره ښوونکو او روغتیايي کارکوونکو له کمښت سره مخ شي.
د یونیسف په وینا، دغه وضعیت کولی شي د هېواد د پوهنې او روغتیايي سکتورونو پر راتلونکې جدي منفي اغېزې ولري او د خدماتو کیفیت لا نور هم ټیټ کړي.
د ملګرو ملتونو د ماشومانو ملاتړ صندوق (یونېسف) وايي، چې د طالبانو له لوري د ښځو او نجونو پر زدهکړو او کار لګېدلی بندیز د افغانستان اقتصاد ته هر کال شاوخوا ۵،۳ میلیارد افغانۍ، چې نږدې ۸۴میلیونه امریکايي ډالرو ته رسېږي، زیان اړوي.
یونیسف، نن سهشنبه (غویي ۸مه) په یوه خپور شوي راپور کې ویلي، چې دا اندازه زیان د ۲۰۲۳کال د افغانستان د ناخالص کورني تولید شاوخوا ۰،۵ سلنه جوړوي.
د دې بنسټ په وینا، «دغه اقتصادي زیانونه د وخت په تېرېدو سره زیاتېږي، د هېواد د راتلونکي ودې بهیر کمزوری کوي او د دوامداره پرمختګ هیلې زیانمنوي.»
یونیسف ټینګار کړی، چې له اقتصادي زیانونو هاخوا، تر ټولو جدي ګواښ د افغانستان د ښوونې او روزنې او روغتیايي سیستمونو کمزوري کېدل دي. د راپور له مخې، که ځوانې ښځې د مسلکي کار بازار ته داخلې نه شي، نو په راتلونکو کلونو کې به دغه سکتورونه له جدي کمښت سره مخ شي، چې دا به د ښځو او ماشومانو لپاره د خدماتو پر لاسرسي مستقیم اغېز وکړي.
دغه بنسټ زیاتوي، چې د دې وضعیت دوام به د میندو او ماشومانو پر روغتیا ناوړه اغېزې ولري او د نسلونو ترمنځ به اوږدمهاله ستونزې وزېږوي.
د یونیسف د معلوماتو له مخې، له ۲۰۲۴کال راهیسې تر اوسه پورې په افغانستان کې شاوخوا ۳،۸میلیونه نجونې چې عمرونه یې د ۷تر ۱۸کلونو پورې دي، له زدهکړو بېبرخې شوې دي، چې له دې ډلې ۲،۶میلیونه یې ځوانې نجونې دي.
همداراز، په تېرو پنځو کلونو کې لږ تر لږه یو میلیون نجونې د طالبانو له لوري د منځنیو زدهکړو پر محدودیتونو مستقیمې اغېزمنې شوې دي.
یونیسف خبرداری ورکړی، که دغه محدودیتونه دوام وکړي، تر ۲۰۳۰کال پورې به له زدهکړو محرومو نجونو شمېر له دوو میلیونو څخه واوړي.
یونیسف له طالبانو غوښتي، چې د ښځو او نجونو پر زدهکړو بندیز ژر تر ژره لرې کړي. دغه بنسټ له نړیوالې ټولنې هم غوښتي، چې په افغانستان کې د ښځو او نجونو د زدهکړو ملاتړ زیات کړي.
طالبانو د بیا واکمنېدو راهیسې، د شپږم ټولګي څخه پورته د نجونو زدهکړې تر نامعلومې مودې پورې بندې کړې دي. وروسته یې د پوهنتونونو او روغتیايي انستیتوتونو دروازې هم پر ښځو وتړلې او د هغوی کار یې په دولتي ادارو، کورنیو او نړیوالو نادولتي بنسټونو او د ملګرو ملتونو په دفترونو کې هم منع کړ.
بریټانیا په لندن کې د ایران سفیر د سفارت پر ټولنیزو رسنیو د هغو څرګندونو له امله احضار کړی، چې لندن «ناسمې او تاوتریخوالي هڅوونکې» بللې دي.
د بریټانیا د بهرنیو چارو وزارت ویلي، چې له سفیر سره په کتنه کې ویل شوي چې د ایران سفارت باید داسې هر ډول خپرونې او اړیکې بندې کړي چې په بریټانیا یا نړیواله کچه د تاوتریخوالي د هڅونې په توګه تعبیرېدای شي.
د راپورونو له مخې، د ایران سفارت په خپل ټیلیګرام چینل کې له ایرانیانو غوښتي وو چې په بریټانیا کې د خپل هېواد د دفاع لپاره د یوه کمپاین برخه شي او د رضاکارۍ لپاره چمتووالی وښيي.