صحرا کریمي: طالبان یوازې ښوونځي نه بلکې د افغان ښځو غږ او فکر هم خاموشوي

هغه ټينګار کړی، چې په فدرالي نظام کې د سياسي او اداري واک يوه برخه سيمه‌ييزو واحدونو ته سپارل کېږي او خلک خپل اجرايوي او سياسي مشران په مستقيم ډول ټاکي، خو مرکزي حکومت بيا هم د بهرنۍ تګلارې، ملي دفاع، عمومي امنيت او لويو اقتصادي پاليسيو مسؤليت پر غاړه لري.

هغه د فدرالېزم د ګټو په بيان کې ليکلي، چې د سيمه‌ييزو ادارو نږدېوالی د خلکو له ټولنيزو او اقتصادي واقعيتونو سره، د پرېکړو بهير چټکوي، بيروکراسي کموي او د خلکو ګډون زياتوي. خو د هغه په اند، فدرالېزم هغه وخت بريالی کېدای شي چې د مرکز او سيمو ترمنځ دندو وېش په سمه توګه تنظيم شي، څو هم د هېواد يووالی وساتل شي او هم د سيمو تنوع او خوځښت ته لاره هواره شي. مسعود زياته کړې چې د فدرالېزم موخه د ځانګړو هويتونو پياوړتيا نه، بلکې د عادلانه سيمه‌ييز پرمختګ لپاره يو پرمختيايي چوکاټ رامنځته کول دي.

هغه د تمرکزکمولو او فدرالېزم ترمنځ توپير هم روښانه کړی او ويلي يې دي چې تمرکزکمونه د اداري او مالي واک لېږد دی، پرته له دې چې د حکومت جوړښت بدل شي؛ خو فدرالېزم بيا د اساسي قانون له مخې د واک وېش دی چې د مرکز او فدرالي واحدونو ترمنځ تنظيمېږي.

د هغه په وينا، په افغانستان کې د کمزورو بنسټونو، قومي تنوع او د ناپايدارو حکومتونو د تجربې له امله، د فدرالېزم بحث زياتره سياسي او هويتي بڼه خپله کړې او که بنسټيز شرطونه برابر نه شي، ښايي د بېلتون لامل شي. هغه زياته کړه چې افغانستان اوس د دولت جوړونې په لومړني پړاو کې دی، نه د فدرالي جوړښت د طرحې په مرحله کې.

مسعود د نورو هېوادونو د بېلګو په يادولو سره ليکلي چې په برازيل کې فدرالېزم د تدريجي مالي تمرکزکمولو او قوي ادارو له جوړېدو وروسته رامنځته شو، خو په عراق کې له ۲۰۰۳ وروسته، د ملي هويت کمزورۍ او د تېلو پر سرچينو سيالۍ، فدرالېزم د دوامدارو کړکېچونو د مديريت وسيله وګرځوله.

هغه ايتوپيا هم د قومي فدرالېزم بېلګه وبلله چې د ګډ ملي هويت او قوي بنسټونو د نشتوالي له امله يې کورنۍ شخړې زياتې کړې دي. د همدې پر بنسټ، هغه د افغانستان لپاره ځينې ضروري شرطونه ياد کړي، لکه د ملي دولت پياوړتيا، غيرقوميز پوځ، خپلواکه قضايي قوه، مسلکي اداره، د عامه خدمتونو لپاره اداري تمرکزکمونه، مالي او مالياتي اصلاحات، لږ تر لږه ګډ ملي هويت، غيرقوميز ملي رسنۍ او دوامداره ديموکراتيک بنسټونه.

هغه د بدلون لپاره څلور پړاوه تګلاره هم وړانديز کړې ده: «لومړی، لنډمهاله اداري تمرکزکمونه د خدمتونو د ښه کېدو لپاره، پرته له دې چې د واک جوړښت بدل شي؛ دوهم، منځمهاله مالي او اداري تمرکزکمونه د ولايتونو د وړتيا او د بودجې د روڼتيا د زياتېدو لپاره؛ درېيم، د ملي بنسټونو پياوړتيا د يو اغېزمن مرکزي حکومت د ټينګښت لپاره؛ او په پای کې، که شرطونه برابر شي، د يو محدود فدرالېزم ارزونه د يو ثابت اساسي قانون په چوکاټ کې».

د هغه په وينا، د هېوادونو تجربې ښيي چې د فدرالېزم بريا يا ناکامي تر ډېره د ملي بنسټونو په ځواک پورې تړلې ده، نه يوازې د حقوقي جوړښت په طرحه، نو له همدې امله د افغانستان لپاره اوسنی لومړيتوب بايد د ملي دولت پياوړتيا وي.

د طالبانو د سترې محکمې اداري مرستیال سخا‌الله سعید د پنجشنبې په ورځ (د غويي ۱۰مه) د کونړ ولایت لپاره د طالبانو د محاکمو مسوولینو ته د وینا په ترڅ کې وویل، محاکم د یوه نظام د «زړه» حیثیت لري او په باور یې که زړه سالم وي، نو ورسره ټول بدن سالم وي.

د سعید په باور، که محاکم فعال وي او پرېکړې هم پر حق او عدالت وکړي، نو په ولس او «منطقه» کې به امنیت وي او زیاتوي، که محاکم پر فساد اخته شول، نو ورسره ټول نظام فاسدیږي.

هغه وویل: «که چېرې خدای مه‌کړه په محاکمو کې فساد راغی، نو بیا دا ټول نظام ورسره فاسدیږي».

د نوموړي په وینا، ټول نظام محاکمو ته ګوري، چې څنګه او پر کوم اساس پرېکړې کوي او په باور یې که محاکم اصلاح وي، نو ټوله «معاشره» به ورسره اصلاح وي.

هغه زیاته کړه: «محاکم او قضاوت کول نه یوازې په یوې ټولنه کې د امنیت سبب کېږي، بلکې دا د الله امر دی».

د یادونې وړ ده، چې د طالبانو پر محاکمو دا تور دی، چې د خلکو قضایاوې ډېرې ځنډوي او د هغوی په باور دا په خپله فساد ته د زمینې برابرول دي.

دغه ادارې پر ایکس خواله رسنۍ کې ویلي، چې د ۱۴۰۵ لمریز کال د غویي له ۱۰مې تر ۱۶مې نېټې پورې د هېواد د هوا پېژندنې وضعیت د وچکالۍ، ورښتونو او تودوخې له پلوه بېلابېل بدلونونه ښيي.

د راپور له مخې، په تېرو ۳۰ ورځو کې د هېواد په پراخو سیمو کې د بارانونو په کچه کې مثبت انحراف ثبت شوی، او په ځینو مواردو کې د باران اندازه له ۱۰۰ ملي‌متره هم لوړه شوې ده. خو د واورې د اوبو معادل ارزښتونه لا هم د اوسط په پرتله ټیټ پاتې دي، که څه هم د مارچ میاشتې په پرتله ښه والی پکې راغلی دی.

یاده اداره زیاتوي، چې د غیر عادي وچکالۍ وضعیت لا هم د هېواد په شمال‌ختیځ، په ځانګړي ډول د بدخشان ولایت په ځینو برخو کې موجود دی.

په ورته وخت کې، د ورښتونو په برخه کې وړاندوینه شوې چې په شمال‌ختیځو سیمو کې به د ۱۰ تر ۵۰ ملي‌متره پورې، او په مرکزي او ختیځو سیمو کې د ۵ تر ۲۵ ملي‌متره پورې باران وشي، چې ځینې ځایونه به له اوسط څخه لوړ وي. د همدې وضعیت له امله، په شمال‌ختیځ، ختیځ او مرکزي افغانستان کې د سېلابونو د رامنځته کېدو خطر هم شته.

د راپور له مخې، په سویل‌ختیځو او سویلي سیمو کې د سیندونو د اوبو جریان هم له منځني تر لوړ کچې پورې اټکل شوی دی.

د تودوخې په اړه دغه اداره وایي، چې د هېواد په ډېرو سیمو کې به اعظمي تودوخه له اوسط سره نږدې وي، خو په فراه ولایت، نیمروز ولایت او هلمند ولایت کې به تودوخه له ۳۵ درجې سانتي‌ګراد څخه لوړه شي. همدارنګه د شمالي ټیټو سیمو په ځینو برخو کې هم ورته لوړه تودوخه اټکل شوې ده.

ریچارډ لېنډسي چې د تېرې سې‌شنبې په ورځ کابل ته تللی وو او د پنجشنبې په ورځ ناوخته بېرته برېتانیا ته له ستنېدو سره سم، په خپله اېکس‌پاڼه په کابل کې له طالب چارواکو سره خپلې لیدنې مهمې وبللې.

لېنډسي ویلي، په یادو کتنو کې یې له بېلابېلو طالب چارواکو غوښتي چې نجونو او ښځو ته د زده‌کړو او کار د دوام اجازه ورکړي.

هغه زیاته کړې: «ما له پاکستان سره د کړکېچ پر کمولو، ښوونځیو ته د نجونو پر بېرته ګرځېدو او ښځو ته د کار کولو د اجازې ورکولو غوښتنه وکړه».

نوموړی زیاتوي، چې په دې سفر کې یې د ځايي رسنیو له استازو او د برېتانیا له‌خوا د تمویلیدونکو مدني ټولنو «حیاتي چارې» هم له نږدې ارزولي دي.

دغه سفارت د خپل ایکس له لارې ویلي، چې د د ملک سلمان د بشري مرستو او مرستندوی مرکز له لوري، د «التوحید» بنسټ په همکارۍ، د کندهار ولایت په بېلابېلو سیمو کې (۱۱۳۰) خوراکي بستې وېشل شوې دي.

د سفارت په وینا، دا مرستې د ۲۰۲۶ کال د اپرېل په ۲۸ او ۲۹ نېټو کې ترسره شوې او د هغو کورنیو لپاره ځانګړې شوې وې چې یا له هېواده راستنې شوې دي او یا هم د کډوالۍ له امله زیانمنې شوې دي.

د معلوماتو له مخې، دغه اقدام په افغانستان کې د ۲۰۲۵–۲۰۲۶ کلونو لپاره د خوړو د خوندیتوب او بیړنیو حالاتو د پروګرام برخه ده، چې هدف یې له زیانمنو کورنیو سره مرسته او د هغوی د ژوند لومړنیو اړتیاوو پوره کول دي.

دا په داسې حال کې ده چې په وروستیو میاشتو کې له ګاونډیو هېوادونو، په ځانګړي ډول له پاکستانه، د افغان کډوالو د بېرته ستنېدو له زیاتېدو سره، په بېلابېلو ولایتونو کې د بشري مرستو اړتیاوې هم ډېرې شوې دي.