افغانستان انټرنشنل - پښتو
طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې پر رسنیو فشار راوړل او پر شدید سانسور ډېر تمرکز کړی چې تر اوسه یې لسګونه خبریالان نیولي، خو د افغاستان انټرنشنل- پښتو د موندنو لهمخې، ۵ خبریالان له شاوخوا یوه کال راهیسې لا هم د طالبانو له خوا په بند کې ساتل کېږي. دغه خبریالان څوک او ولې بندیان دي؟
طالبانو یوازې په ۲۰۲۵ کال کې لږ تر لږه ۳۴ خبریالان د بېلابېلو تورونو له امله نیولي او له لنډې او اوږدې مودې وروسته د کومې پرېکړې له اعلانولو پرته بېرته خوشي کړي، خو ۵ خبریالان لا هم د طالبانو په زندانونو کې په بېبرخلیکۍ کې شپې او ورځې تېروي.
خوشې شویو خبریالانو بیا هېڅکله هم د زنداني کېدو د لامل، څرنګوالي او د بېرته خوشې کېدو د دلیل په تړاو څه نهدي ویلي، خو د سرچینو په وینا، له خوشې کېدونکو خبریالانو د طالبانو استخبارات جدي لاسلیک شوی سند اخلي، چې هېڅکله به هم د دوی په زندانونو کې پرې د تېر شوي وضعیت په تړاو خبرې نهکوي.
د افغانستان انټرنشنل- پښتو د موندونو لهمخې، له دغو افغان خبریالانو شکېب احمد نظري او عبدالعزیز وطنوال بګرام زندان ته چې په افغانستان کې د «ګوانتانامو» په نوم مشهور زندان دی، لېږدول شوي او پاتې ۳ نور خبریالان په کابل کې د استخباراتو په اړوندو زندانونو او یا هم د څرخي پله په زندان کې بندیان دي.
طالبانو په رسمي توګه د ځينو دغو خبریالانو د نیول کېدو د تورونو په تړاو څه سپیناوی نهدی کړی، خو د ځینو یادو بندي خبریالانو جبري اعترافونه یې بیا خپاره کړي او هېڅ یوه خبریال ته قانوني وکیل نهدی ګومارل شوی او ان کورنیو ته یې د لیدلو اجازه هم نهورکول کېږي.
د دغو نیولو شویو خبریالانو په تړاو په ترتیب شویو معلوماتو کې د افغانستان انټرنشنل- پښتو له موندنو سربېره د افغانستان د خبریالانو مرکز له وروستي راپور څخه هم ځینې معلومات راټول شوي دي.
حمید فرهادي
د نیول کېدو څرنګوالی:
حمید فرهادي له «اطلاعات روز» ورځپاڼې سره د همکارۍ په تړاو د طالبانو د کورنیو چارو وزارت ځواکونو له لوري په خپلسري ډول نیول شوی دی. «اطلاعات روز» ورځپاڼه اوس له بهره په انلاین بڼه فعالیت لري.
فرهادي پر دې تورن دی، چې له کابله یې «اطلاعات روز» ته د ښځو د حقونو او په ځانګړې توګه له زدهکړو له بېبرخې او له کاره له ګوښه شویو ښځو سره مرکې او راپورونه ورکړي دي. د طالبانو تر واکمنۍ لاندې افغانستان کې د نجونو او ښځو د حقونو او په ځانګړې توګه د زدهکړو او کارو مسایل ډېر حساس بلل کېږي. هغه د همدې تورونو له امله د کابل د یوې محکمې له لوري د ۲۰۲۴ کال د اکتوبر پر ۵مه، پر دوه کاله بند محکوم شو.
شکېب احمد نظري
د نیول کېدو څرنګوالی:
شکېب احمد نظري د جاپان اېنټيوي ته د انتقادي راپورونو له امله د ۲۰۲۵ کال د جولای پر ۲۳مه په کابل کې د استخباراتو لهخوا ونیول شو او د طالبانو د پوځي محکمې له لوري محاکمه شو.
نظري د طالبانو په اړه د انتقادي راپورونو پر خپرولو تورن شوی دی. په دې انتقادي راپورونو کې د نجونو او ښځو پر لوړو زدهکړو او کار بندیز، د جرمونو د نړیوالې محکمې ایسيسي لخوا د طالب مشرانو د نیولو حکم د صادرېدو، د امنیتي ځواکونو لهخوا د جنسي تېریو د ادعاوو او د «هشتصبح» ورځپاڼې د هغو راپورونو خپرول شامل دي، چې پر ښځو د تاوتریخوالي په اړه وو.
د شکېب احمد نظري د نیول کېدو په تړاو د غبرګونونو له ډېرېدو وروسته د طالبانو استخباراتو د ۲۰۲۵ د اګست پر ۲۱مه، د هغه د جبري اعتراف په تړاو یوه ویډیو خپره کړه او پهکې اعتراف شوی وو، چې له بهرنیو او تبعیدي رسنیو سره یې همکاري کړې ده.
د همدې تورونو له مله د طالبانو یوې پوځي محکمې په ۳ کاله بند محکوم کړ او بیا د ۲۰۲۶ کال د مارچ پر ۱۸مه، له کابل څخه بګرام زندان ته ولېږدول شو.
محمد بشیر هاتف:
د نیول کېدو څرنګوالی:
محمد بشیر هاتف له نړیوالو سازمانونو لکه یوناما او یونېسکو سره د اړیکو او د بیان د ازادۍ پر محدودیتونو، د استخباراتو په بندخونو کې د خبریالانو پر شکنجه کولو او د طالبانو پر ضد د راپورونو د ورکړې په تړاو د ۲۰۲۵ کال د جولای پر ۲۳مه، په کابل کې د استخباراتو له لوري نیول شوی دی.
هغه همداراز پر دې هم تورن دی، چې په افغانستان کې یې د ښځینه خبریالانو د پروژو لپاره فنډونه ترلاسه کړي، خو د محاکمه کېدو په تړاو یې بشپړ معلومات نهشته.
ابو ذر صارم سرپلی
د نیول کېدو څرنګوالی:
ابوذر سرپلی بهرنیو هېوادونو ته د جاسوسۍ، اخلاقي فساد او د طالبانو پر ضد د تبلیغاتو د خپرولو په تور د ۲۰۲۵ کال د جولای پر ۲۳مه په کابل کې د طالبانو د استخباراتو له لوري ونیول شو.
هغه همداراز پر دې هم تورن دی، چې ښځو ته یې د خبریالۍ روزنه ورکوله، په همدې تړاو یې له بهرنیو بنسټونو پیسې ترلاسه کولې او هغو رسنیو ته یې محرم راپورونه لېږل چې د طالبانو په باور د «اسلام ضد» بلل کېږي.
د ابو ذر سرپلي له نیول کېدو وروسته د طالبانو د استخباراتو له لوري د هغه د جبري اعتراف یوه ویډیو خپره شوې، چې پهکې یې د بهرنیو قدرتونو لپاره پر جاسوسۍ او اخلاقي فساد اعتراف کړی دی.
عبدالعزیز وطنوال:
د نیول کېدو څرنګوالی:
عبدالعزیز وطنوال چې د خورشید ټلویزیون پخوانی خبریال وو د طالبانو د استخباراتو له څو ورځنیو څار وروسته په جلالاباد ښار کې له خپل کور څخه د ۲۰۲۵ کال د جولای پر ۱۲مه نیول شوی دی. له هغه سره دوه نور کسان هم نیول شوي چې ویل کېږي دوه نور کسان خوشې شوي، خو بیا یې هم په اړه کره معلومات نهشته. د سرچینو په وینا، وطنوال اوس د بګرام په زندان کې ساتل کېږي او له برخلیک څخه یې هېڅ ډول معلومات نهشته. د هغه یوه خپلوان افغانستان انټرنشنل- پښتو ته ویلي: «طالبانو ویلي چې له خبریالانو سره حساب شته، کله چې دا حساب پوره شي، بیا به عزیز وطنوال خوشې شي».
طالبانو په ۲۰۲۵ کال کې لږ تر لږه ۳۴ خبریالان نیولي او ځينې یې بیا له څو ساعتونو او یا هم څو ورځو وروسته خوشې کړي دي. د افغانستان انترنشنل- پښتو د موندنو پر بنسټ، په دغو نیول شویو کې په غزني کې د خوشحال راډیو کارکوونکی سلیمان راحېل د ۲۰۲۵ کال د مې۲۹مه، په تخار کې د اریانا ټلویزیون خبریال نصرتالله ابراهیمي د ۲۰۲۵ کال د مې ۶مه، په تخار کې ازاد خبریال منیر هدف د ۲۰۲۵ کال د مې ۶مه،په تخار کې ازاد خبریال اسدالله تیمور د ۲۰۲۵ کال د مې۶مه، په کابل کې د پېکسل میډيا غړی احمد نوید اصغري د ۲۰۲۵ کال د جولای ۱۵مه، په کابل کې د پېکسل میډیا غړی مشتاق احمد حلیمي د ۲۰۲۵ کال د جولای ۱۵مه،په هرات کې د ندای بلوڅ راډیو مسوول محمد اصف فیضیار شامل دي، چې ځینې یې له څو ساعتونو او یا هم څو ورځو بند تېرولو وروسته بېرته ازاد شوي دي.
د افغانستان انټرنشنل د موندونو لهمخې، د طالبانو استخباراتو د ۲۰۲۶ کال په لومړۍ اونۍ کې په کندوز کې یوه سیمهيیزه خبریاله ناظره رشیدي ونیوله او بیا یې د ۲۰۲۶ کال د فبرورۍ پر ۶مه بېرته خوشې کړه.
په تبعید کې د افغانستان له خبریالانو او رسنیو ملاتړو بنسټونو، د خبریالانو نړۍوالو بنسټونو او د یادو خبریالانو د خوشې کېدو د غوښتنې په تړاو په کمپاینونو کې په وار وار د یادو خبریالانو د وضعیت په تړاو د اندېښنو له ښودلو سربېره د هغوی د روغتیايي او په ځانګړي توګه روحي او رواني وضعیت په تړاو خبرداری ورکړل شوی دی.
یادو بنسټونو د طالبانو په زندانونو کې د دغو افغان خبریالانو د روغتيايي وضعيت په اړه هر ډول بېتفاوتي د بشري حقونو او د بيان ازادۍ د اصولو پر وړاندې لويه جفا، د ټولو نړۍوالو میثاقونو او اسلامي ارزښتونو خلاف بللې ده.
یادو سازمانونو او همداراز د دغو خبریالانو د خوشې کېدو په تړاو یوه کمپاین له طالبانو غوښتنه کړې، چې ياد خبريالان پرته له کوم قيد او شرط سمدستي خوشې کړي، خو طالبانو یې په تړاو هېڅ غبرګون نهدی ښودلی.
په افغانستان کې دننه یو شمېر خبریالانو د نومونو د نهخپرېدو په شرط افغانستان انټرنشنل- پښتو ته د طالبانو له لوري له افغان خبریالانو سره دغه ډول چلند د اطلاع رسونې په برخه کې جدي خنډ بللی او په وینا یې، له افغان خبریالانو سره د طالبانو او په ځانګړې توګه د طالبانو د استخباراتو چلند د خبریالانو په منځ کې د وېرې او ډار فضا رامنځته کړې ده.
په افغانستان کې د ازادې نړۍ لپاره یو لوی طبیعي متحد شته، چې که یووالی او همغږي رامنځته شي، دا وړتیا لري چې د هېواد سیاسي بهیر د توازن، ګډ ژوند او ثبات پر لور بوځي.
د افغانستان ځوان نسل چې د نړیوالې ټولنې د شل کلن حضور او د اړیکو له برکته یې له بهر نړۍ سره بلدتیا پیدا کړې او له نوې ټیکنالوژۍ سره اشنا شوي، ځان ته یې یو متفاوت لیدلوری جوړ کړی دی. خو د سیاسي پرېکړو په مهمو مسایلو کې یې رول دومره څرګند نه دی.
دا ځوانان چې د طالبانو په اداره کې دننه، د افغانستان د مدني ټولنې بنسټونو او یا هم د سیمې او لویدیځو هیوادونو د کډوالۍ په نړۍ کې ژوند کوي له شته وضعیت څخه ستړي شوي دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یو ځوان چارواکی، چې د یوې مهم ریاست مشري ور تر غاړې ده، افغانستان انټرنشنل ته وایي: «کله چې له کندهاره فرمان صادر شي، زه لومړیتوب ورکوم چې خپل پلرني ټاټوبي کندوز ته لاړ شم، هلته د وزارت پر ځای د اوبو غاړې ته کښېنم او کتاب ولولم».
د موضوع د حساسیت له امله افغانستان انټرنشنل د دې چارواکي نوم او مقام نه افشا کوي، خو هغه وایي چې د طالبانو د زړو او محافظهکارو مشرانو د ناسم چلند له امله «په کابل کې ساه اخیستل سخت شوي دي».
دا چارواکی د طالبانو د پاڅون پر مهال د دې ډلې د کلتور او تبلیغاتو په برخه کې فعال و، خو اوس منځلاریتوب ته مایل شوی، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر باور پرې لري او د طالبانو په ډېری داخلي او بهرنیو ناستو کې ګډون کوي.
په زرګونه کسان چې د رسنیو، معلوماتو او ټولنیزو شبکو له برکته واک ته رسېدلي، اوس ځانونه منزوي احساسوي او د هیواد له سیاسي بهیر څخه خوښ نه دي.
هغو ځوانونو ته چې د طالبانو له لیکو څخه بهر دي ساه اخیستل ورته خورا ستونزمن شوي دي. دوی ځانونه په لکه په تش میدان کې یوازې شوي ګڼي.
په بهر کې مېشت افغان ځوانان ظاهراً د کډوالۍ له ورځني ژوند سره لاس او ګرېوان دي، خو زړونه یې لا هم د وطن لپاره درزېږي او د یو فرصت په هیله دي، چې بېرته ستانه شي او په ټولنه کې بدلون راولي.
افغانستان د نړۍ له هغو هیوادونو څخه دی، چې تر ټولو زیات ځوان نفوس لري. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې د افغانستان له ۴۰ میلیونه نفوس څخه ۶۳ سلنه یې تر ۲۵ کلنۍ لاندې عمر لري چې ډېری یې د یوه غیر افراطي، پرمختللي او ښه ژوند هیله لري.دا ځوانان په کلیو او ښارونو کې ژوند کوي او له مجبوریته د بېبرخلیکۍ، کډوالۍ او سیاسي ډلو سره د یوځای کېدو لوري ته هڅول شوي دي.
نجیب پیکان چې د امریکا د IVLP پروګرام برخهوال و وایي: «دا ځوانان په زور د افراطیت، تعصب او فقر قرباني شوي او د ژغورنې په هیله یو فرصت ته انتظار باسي. افغان ځوانان له ایران نه مایوسه دي. روسیه په خپلو ستونزو کې غرقه ده. چین پر هغو ځوانانو باور نه لري چې د لویدیځ د حضور پر مهال لوی شوي دي. پاکستان خپلې اندېښنې لري. نو یوازې آزادې نړۍ ته چې مشري یې امریکا کوي، د ژغورونکي په سترګه ګوري. امریکا ته اړتیا نشته چې بیا افغانستان ته راشي، خو له دې نسل سره په ګډه کار کولی شي چې د ټولنې دننه بدلون راولي».
فریما نوابيد ښځو د حقونو فعاله چې په ۲۰۰۸ او ۲۰۰۹ کلونو کې یې په امریکا کې زدهکړې کړي وایي: «د امریکا د نوي نسل سیاستوال له افغانستان سره مستقیمه آشنایي لري او دا ظرفیت درک کولی شي. د ټرمپ په کابینه کې شپږ وزیران د افغانستان له وضعیت سره اشنا دي. امریکاييتحصیلکړي افغانان هم کولی شي د بدلون رول ولوبوي. خو اړتیا دا ده، چې یو منظم انسجام رامنځته شي او داسې یو ګډ هدف تعریف شي، چې هم افغانستان ته ګټه وکړي او هم نړیوالې ټولنې ته. دوی باید خپلې ګټې د امریکا له اوږدمهاله ګټو سره وتړي. یوه داسې شبکه جوړه کړي، چې دننه افغانستان او له لویدیځ سره همغږي رامنځته کړي. دا یو ارزښتناک فرصت دی».
د روښانه راتلونکي لپاره اړینه ده چې ځوانان د پرېکړو مرکزونو ته لاره ومومي. په اسلامي ټولنو ټولنو کې داسې ډېر بېلګې شته چې یوه هوښیار مش ټولنه راویښه کړې ده.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.