د کونړ قومي مشرانو جرګه: پاکستاني پوځیانو وړاندیز کړی چې طالبان دې له ډیورنډ کرښې لرې شي

علیرضا مرحمتي د یکشنبې په ورځ د تایباد له والي سره په لیدنه کې وویل چې په تېرو څو میاشتو کې د ایران او طالبانو د چارواکو ترمنځ څو ناستې شوې دي، چې افغان زیارت کوونکی د محرم او صفر په میاشتو کې عراق ته د زیارت لپاره سفر وکړای شي.

هغه وویل چې د دې سفر لپاره ټول لازم امکانات په ایران او افغانستان کې برابر شوي ، خو وروستۍ پرېکړه به د ټولو اړوندو هېوادونو د قوانینو په چوکاټ کې وشي.

د ایران د ایرنا اژانس د رپوټ له مخې، مرحمتي زیاته کړه چې تېر کال افغان زیارت کوونکي ونه توانېدل چې د دوغارون له لارې ایران ته داخل شي او بیا عراق ته سفر وکړي.

هغه همدارنګه د ایران د هغو اتباعو یادونه وکړه چې په خلیج هېوادونو کې اوسېږي او د وروستیو شاوخوا ۴۳ ورځو په بهیر کې د اسلام کلا- دوغارون له لارې ایران ته ستانه شوي دي.

د هغه په وینا، دغه کسان له کابل او هرات څخه دوغارون بندر ته ورغلي او د خراسان رضوي او تایباد د اړوندو ادارو په همغږۍ خپلو اصلي ځایونو ته رسېدلي دي.

د تایباد ولسوال حسین جمشيدي ویلي، چې د اسلام کلا- دوغارون رسمي بندر هر کال د افغان زیارت کوونکو لومړنۍ رسمي دروازه ګڼل کېږي.

هغه وویل چې هر کال د اړوندو ادارو په همکارۍ د زیارت کوونکو لپاره لازم امکانات برابرېږي او ستونزې د تېر په پرتله کمې شوې دي.

هغه زیاته کړه چې افغان وګړو له ۱۳۹۶ هجري لمریز کال راهیسې د محرم او صفر په میاشتو کې عراق ته د زیارت لپاره له همدې لارې رسمي سفرونه پیل کړي وو، خو دا بهیر په ۱۳۹۹ او ۱۴۰۰ کلونو کې د کرونا وبا له امله درېدلی و.

د هغه په وینا، په تېرو نهو کلونو کې له ۱۵۰ زرو څخه زیات افغان زیارت کوونکي د دوغارون له لارې عراق ته تللي دي.

د ازموینې لومړي پړاو کې د میدان وردګ، پروان، غزني، کونړ، بغلان، فاریاب، بادغیس، لوګر، کاپیسا، پکتیکا، هرات، سرپل، روزګان، غور او بدخشان ولایتونه شامل دي. یادې ادارې ویلي، چې د ګډونوالو بایومتریک به (د غویي په ۲۲مې او ۲۳مې) نېټې وشي او اصلي ازموینه به د همدې میاشتې په (۲۴مې او ۲۵مې) نېټې واخیستل شي.

دغه ازموینه په داسې حال کې ترسره کېږي، چې د طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې له شپږم ټولګي پورته د نجونو زده‌کړې بندې دي. له دې سره دا په افغانستان کې پنځم پرله‌پسې ځل دی، چې د کانکور ازموینه د نجونو له ګډون پرته ترسره کېږي.

د نجونو پر زده‌کړو بندیزونو په کور دننه او بهر پراخ غبرګونونه راپارولي او د نړۍوالې ټولنې له لوري د طالبانو د رسمیت پېژندلو له مهمو شرطونو څخه هم د نجونو د ښوونځیو بیا پرانیستل بلل کېږي.

د معلوماتو له مخې؛ د روان کال په لومړیو درېیو میاشتو کې افغانستان ته د قزاقستان د غلو صادرات ۳۰۲زره ټنو ته رسېدلي، چې د تېرکال د ورته مودې پرتله ۴.۲ برابره زیاتوالی ښيي.
سره له دې چې د وارداتو زیاتوالی معمولاً د بیو د راټیټېدو لامل کېږي؛ خو د افغانستان په بازارونو کې د قزاقي غنمو او اوړو بیې لاهم پر خپل حال پاتې دي او نه‌دي ټيټې شوې.

په کندهار کې یوشمېر سوداګر وایي، د وارداتي توکو مالیاتو سربېره لوی واردوونکي د خپلو لګښتونو او ګټې په پام کې نیولو سره بیې لوړې ساتي چې له امله یې د بازار په کچه د بیو کنټرول نه تر سترګو کېږي.

د دوی په وینا؛ که څه هم له قزاقستان نه د غنمو او اوړو واردات زیات شوي خو په بازار کې یې بیې لاهم لوړې پاتې دي. دوی زیاتوي، د مالیاتو لوړوالی او د بازار ناسم مدیریت د دې لامل شوی چې بیې لوړې پاتې شي.

د غنمو او اوړو په کارونو کې بوخت یو سوداګر حاجي عصمت‌الله افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته وویل: «اوس‌مهال واردات زیات شوي؛ خو مالیه ډېره ده او لوی سوداګر پر همدې اساس خپله ګټه زیاتوي، ځکه بیې نه راټیټېږي او پر پخواني حال پاتې دي».

بل سوداګر بیا د بیو د ثبات لامل د کنټرول نشتوالی بولي او وایي: «په بازار کې هېڅ ډول کنټرول نه‌شته، هر څوک د خپلې خوښې بیه ټاکي او د همدې لپاره د قزاقي غنمو او اوړو قیمتونه د پخوا په شان پاتې دي».

د سوداګرو په وینا؛ له اقتصادي اړخه په ټوله کې کله چې د توکو واردات زیات شي، په بازار کې یې عرضه ډېرېږي او بیې یې راټیټېږي. خو په افغانستان کې د غلو دانو په برخه کې داسې څه نه لیدل کېږي او د وارداتو د زیاتوالي سربېره د قزاقي غنمو او اوړو بیې لاهم لوړې پاتې دي.

د قزاقستان ترانسپورټ وزارت د دوشنبې په ورځ (د غويي ۱۴مه) ویلي، که څه هم ازبکستان او روسیې ته یې صادرات زیات شوي؛ خو افغانستان ته د صادراتو وده تر ټولو لوړه ثبت شوې ده.

افغانستان د سیمې په کچه د قزاقستان د غنمو او اوړو له مهمو بازارونو څخه ګڼل کېږي. د دغه صادراتو زیاتوالی په داسې حال کې رامنځته کېږي، چې قزاقستان په وروستیو کلونو کې هڅه کړې خپلې ترانزیټي لارې د سویل پر لور پراخې کړي.

بل خوا په افغانستان کې واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته له پاکستان سره د سوداګریزو اړیکو د کمېدو له امله له مرکزي اسیا هېوادونو سره اقتصادي اړیکو ته زیات تمرکز شوی دی.

د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد د دوشنبې په ورځ، د غويي پر ۱۳مه اعلان وکړ، چې د دې ډلې د فاریاب پخوانی والي ملا عبدالاحد فضلي د مخابراتو او معلوماتي ټکنالوژۍ وزارت د وزیر په توګه ټاکل شوی، په داسې حال کې چې د بادغیس پخوانی والي ملا محمد حنیف حمزه د فاریاب ولایت د نوي والي په توګه ګومارل شوی دی.

همدارنګه د طالبانو د بغلان پخوانی والي مولوي عبدالرحمن حقاني د خوست ولایت د والي په توګه ټاکل شوی او د خوست پخوانی والي مولوي عبدالله مختار د بغلان ولایت د والي په توګه له پخواني پوسټ نه بدل شوی دی.

د طالبانو د اقتصادي معاونیت پخوانی سلاکار ملا محمد ولي جان د بادغیس ولایت د والي په توګه ټاکل شوی دی.

په امنیتي برخه کې هم بدلونونه راغلي دي.

د طالبانو د میدان وردګ پخوانی امنیه قوماندان مولوي عبدالقیوم هلال د بغلان ولایت د امنیه قوماندان په توګه، او د بغلان پخوانی امنیه قوماندان ملا عبدالحق د میدان وردګ ولایت د امنیه قوماندان په توګه ګومارل شوي دي.

دغه راز ددې ډلې د زندانونو چارو ادارې د بندیانو د مخنیوي پخوانی رییس مولوي محمد عمر مخلص د نیمروز ولایت د امنیه قوماندان په توګه ټاکل شوی دی.

په دغه حکم کې ټول د ۱۹ تنو د تبدیلۍ خبر ورکړل شوی دی.

په کندهار کې د طالبانو تر واک لاندې د کانونو او صنعت خونې مسوولینو د دوشنبې په ورځ (د غويي ۱۴مه) افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي، چې په کندهار کې به ډېر ژر د همدې غوړیو د تولید فابریکو له کبله په یاده برخه کې شته اړتیاوې پوره شي.

په کندهار کې د غوړیو د یوې تولیدي فابریکې مرستیال احمدالله وايي، که طالبان ورته د برېښنا، ځای، مالیاتو او نورو برخو کې اسانتیاوې برابرې کړي؛ نو په دې برخه کې به تولیدات لا زیات او د نږدې ولایتونو اړتیاوې هم پوره کړي.

د غوړیو د تولیدي فابریکو مسوولینو له طالبانو غوښتي، چې د بې‌کیفیته غوړیو د وارداتو مخه ونیسي‌ او کورنیو تولیداتو ته دې بازار موندنه وشي. د کانونو او صنعت ریاست مسوولین وايي، چې په همدې فابریکو کې په سلګونه کسان په دندو بوخت دي.

په ورته وخت کې د کندهار اوسېدونکي بیا له سوداګرو او طالب مسوولینو غوښتنه کوي، چې په بازار کې دې د غوړیو بیې کنټرول او د خلکو کمزوری اقتصادي وضعیت په پام کې ونیسي.