د افغانستان انټرنشنل - پښتو مشر ایډیټر
په تېرو څه باندې څلورو کلونو کې د طالبانو مشر ملا هبت الله اخوندزاده لږ تر لږه ۳۱ ځله په ښکاره توګه ټینګار کړی چې د هغه د فرمانونو اطاعت باید وشي. دا ټینګار یوازې په ده پورې محدود نه دی؛ بلکې د طالبانو ګڼو لوړپوړو چارواکو هم بار بار پر همدې موضوع ټینګار کړی دی.
ولې د اطاعت دا موضوع دومره تکرارېږي؟ ایا دا یوازې یو مذهبي اصل دی، که تر شا یې سیاسي او امنیتي اندېښنې هم پرتې دي؟
د ملي وثیقې او اساسي قانون تشه
د طالبانو د نظام یوه بنسټیز ځانګړنه دا ده چې د ډېرو معاصرو دولتونو په څېر روښانه قانوني جوړښت نه لري. په عادي دولتونو کې اساسي قانون، پارلمان او خپلواکه قضایي اداره د پرېکړو بنسټ جوړوي؛ خو د طالبانو په واکمنۍ کې وروستۍ پرېکړه تر ډېره د یوه کس یا امیر په لاس کې ده.
په دې چوکاټ کې «قانون» ډېری وخت د «فرمان» بڼه خپلوي. کله چې یو منظم، لیکلی او ټولمنلی قانوني سیستم کمزوری وي، اطاعت خپله د نظام د کنټرول اصلي وسیله ګرځي. نو د ملا هبتالله له خوا پر اطاعت ټینګار، یوازې مذهبي نه، بلکې اداري اړتیا هم ده.
داخلي اختلافات
د طالبانو د ډلې د داخلي اړیکو مطالعه ښيي، چې دا ډله یو شان فکري جریان نه دی. د دې ډلې دننه بېلابېل لیدلوري شته. یو لوری سختدریځه دریځ لري او له نړۍوال تعامل سره مخالف دی. بل لوری بیا غواړي له نړۍ سره اړیکې وساتي او یو څه انعطاف ښيي.
همدا اختلافات کله ناکله د سیالۍ او حتا د ټکر تر کچې رسېږي. په داسې حالت کې د امیر له خوا پر اطاعت ټینګار د دې لپاره کېږي چې دا اختلافات تر کنټرول لاندې وساتل شي.
که په ساده ژبه ووایو، که هره ډله خپله لاره ونیسي، د نظام د ټوټه کېدو خطر زیاتېږي، په ځانګړي ډول هغه وخت چې یوه ملي وثیقه یا اساسي قانون نه وي چې ټول پرې متفق وي.
د پاشل کېدو وېره
طالبانو کلونه د یوه ګډ هدف یعنې جګړې لپاره مبارزه وکړه؛ خو کله چې واک ته ورسېدل، د قدرت داخلي سیالۍ راڅرګندې شوې. څوک په امنیتي برخه کې نفوذ غواړي، څوک په اقتصادي سرچینو کې او څوک په سیاسي تصمیمنیونه کې غواړي مخکښ واوسي، چې له امله د داخلي اختلافاتو وېره لوړه شوې ده.
کارپوهان باور لري چې د طالبانو لپاره تر ټولو لوی خطر له بهره نه شته، بلکې خطر له دننه دی: اختلافات، نارضایتۍ او د نفوذ سیالي.
په همدې دلیل، د اطاعت پیغام په اصل کې یو واضح خبرداری هم دی، چې یا به ټول د یوه امر تابع وي، یا به یې نظام له ګډوډۍ سره مخ شي.
د مطلق واک ساتنه
یو بل مهم اړخ د قدرت تمرکز دی. ملا هبتالله هڅه کړې چې د واک اصلي مرکز په کندهار کې وساتي او خپل وفاداران په مهمو پوستونو کې ځای پر ځای کړي. په داسې شرایطو کې اطاعت یوازې یو دیني مکلفیت نه دی، بلکې د واک د دوام ستراتیژي ګرځي.
دا په دې معنا چې هر ډول مخالفت، که سیاسي وي یا اداري، په اسانۍ سره د «امر د نه اطاعت» په نوم ردېدای شي.
سره له دې ټولو ټینګارونو، داسې نښې هم لیدل شوې چې د ډلې دننه ټول په بشپړه توګه همغږي نه دي. د بېلګې په توګه، د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت پخوانی سیاسي مرستیال عباس ستانکزی، چې راپورونه وایي له خپلې دندې لیرې او جلاوطنه شوی، د داخلي اختلافاتو یوه بېلګه ګڼل کېږي.
د نړۍ تجربه شویو ډلو او دولتونو دا ښودلې چې د شخص پر محور او د اوامرو پر اطاعت اداري، سیاسي او اقتصاد انسجام د اوږدمهال لپاره نه رامنځته کیږي، چې له همدغې تجربې د دوه پوښتنې راپورته کېدی شي:
ایا یو نظام چې پر فرمانونو ولاړ وي او ملي وثیقه ونه لري، کولی شي اوږدمهاله ثبات تأمین کړي؟
او که نه، همدا پټ اختلافات به یوه ورځ بېرته راڅرګند شي؟
لکه څنګه چې خوشحال خټک ویلي:
اطاعت د اولوالامر ځکه نه کړم
خلیفه د زمانې پر زړه کافر دی
دا بیت ښايي نن هم د واک، اطاعت او مشروعیت ترمنځ د اړیکې پر ژور بحث اشاره وي.
