افغانستان انټرنشنل - پښتو
د ۲۰۲۶ کال د مې پر۱۸مه، د مسکو په دونسکوي هدیره کې د تاجکستان د یوه افغان او پښتون اتل نثارمحمد خان او دوو نورو تاجکستاني اتلانو له قبرونو د هغوی د سوځول شویو بدنونو خاورې او ایرې د یولړ ځانګړو مراسمو په ترڅ کې د دوشنبې ښار لُچوب هدیرې ته انتقال او خاورو ته وسپارل شوې.
په دغو مراسمو کې د تاجکستان د بهرنیو چارو وزیر او د روسیې د بهرنیو چارو مرستیال وزیر ګډون درلود.
تاجک چارواکو دا ګام د دولت د هغې پالیسۍ برخه وګڼله، چې هدف یې د تاریخي عدالت بیا رغونه او د ملي حافظې ساتنه ده.
په دغو مراسمو کې روسي چارواکو میخایل ګالوزین او میخایل شفیدکوی په خپلو ویناوو کې وویل چې دغو شخصیتونو د شوروي اتحاد په اډانه کې د تاجکستان د جمهوریت د جوړېدو په بهیر کې مهم رول لوبولی دی.
نثار محمد پښتون څوک دی؟
نثار محمد یوسفزی د شلمې پېړۍ له هغو پیچلو تاریخي څېرو څخه دی چې ژوند یې د استعمار ضد مبارزې، سیاسي انقلابونو او د منځنۍ اسیا د نوي تعلیمي نظام د جوړېدو له بنسټیزو بدلونونو سره تړلی پاتې شوی دی.
هغه په بېلابېلو تاریخي روایتونو کې د افغان، پښتون، شوروي سیاستوال او د تاجکستان د معارف د بنسټګر په توګه یادېږي.
نثارمحمد یوسفزی په ۱۸۹۷ کال کې د خیبر پښتونخوا په صوابۍ ولسوالۍ کې د یوسفزیو پښتنې قبیلې په یوې کورنۍ کې وزېږېد. پلار یې اول خان او نیکه یې محمدعلي نومېدل. هغه په داسې ټولنیز چاپېریال کې لوی شو چې هلته د بریتانیايي استعمار سیاسي او اقتصادي نفوذ ژور و او سیمه د مقاومت او بدلون په تودو بحثونو کې ښکېله وه.
دغه وضعیت د هغه فکري جوړښت ته لومړنی جهت ورکړ او هغه یې د استعمار ضد سیاسي فعالیتونو پر لور سوق کړ.
د جګړې تجربه او استعمار ضد مبارزه
په ۱۹۱۹ کال کې، چې په افغانستان کې د امانالله خان په مشرۍ د انګریزانو پر ضد درېیمه افغان–انګلیس جګړه پیل شوه، نثار محمد له افغان پوځ سره یو ځای شو. هغه د خپلې زړورتیا له امله د افغانستان د شجاعت نښان ترلاسه کړ.
د جګړې له پای ته رسېدو وروسته انګریزي ځواکونو په پېښور، خیبر، باجوړ، وزیرستان او نورو ولسوالیو کې د ټولو هغو قبیلو، جنګیالیو او قومي مشرانو خلاف عملیات پیل کړل، چې د امان الله خان په ننګه د بریتانیايي هند خلاف د جګړې له لیکو سره یوځای شوي وو.
پر نثارمحمدخان هم د اعدام حکم صادر شو او د تعقیب له امله افغانستان ته لاړ. هغه لومړی کابل او بیا د امان الله خان په هڅونه تاشکند ته لاړ.
تاشکند هغه مهال د تزاري روسیې له سقوط وروسته د بلشویکانو تر واک لاندې د یو نوي سیاسي او اداري نظام د جوړېدو په حال کې و. د امپراتورۍ پر ځای د شوروي اتحاد بنسټ اېښودل کېده او په ټوله منځنۍ اسیا کې د ملتونو د هویت، ژبې او تعلیمي نظام د بیا تعریف بحثونه روان وو.
نثارمحمد په تدریجي ډول په هغه ډله کې شامل شو، چې د تاجکانو د ملي هویت، تعلیمي جوړښت او اداري بنسټونو د جوړېدو ملاتړ یې کاوه. د هغه فکري مسیر د عملي سیاست، تعلیمي اصلاحاتو او د نوي دولت جوړونې له پروژې سره مل و، چې وروسته یې د منځنۍ اسیا په تاریخ کې ځانګړی ځای وموند.
نثارمحمد په دوشنبه ښار کې د نظامي پوهنتون استاد و او د بخارا له نیول کېدو وروسته په ۱۹۲۰ کال کې دبلشویکانو په یوه ډله کې د ایران شمال ته لاړ، چې د میرزا کوچک خان جنگلي غورځنګ سره اړیکې ټینګې کړي.
جنګلي په ګیلان کې یو شورايي جمهوريت جوړ کړی و، خو د انګریزانو او ایران حکومت د برید له امله یې جمهوريت وشړېده.
شوروي فعالیتونه او د تاجکستان معارف
نثار محمد د شوروي اتحاد له کمونیست ګوند سره له یو ځای کېدو وروسته د خپل ژوند نوی سیاسي او اداري پړاو پیل کړ.
نوموړی دغه مهال د هغو محدودو شخصیتونو له ډلې و چې د منځنۍ اسیا د نوي جوړېدونکي سیاسي نظم په عملي جوړښت کې یې مستقیمه ونډه درلوده، په ځانګړي ډول د تاجکستان د تعلیمي نظام د بنسټ اېښودلو په بهیر کې د هغه رول خورا ټاکونکی و.
د «جمهوري خودمختار تاجکستان» له اعلان وروسته، چې په سیمه کې د زړې امپراتورۍ پر ځای د شوروي اداري جوړښت د پیاوړتیا لومړنی ګام ګڼل کېده، د ښوونې او روزنې موضوع د دولت له مهمو لومړیتوبونو څخه وه. په همدې شرایطو کې نثار محمد د هغو فعالو څېرو په ډله کې راڅرګند شو چې د ښوونیزو ادارو، ښوونځیو او تعلیمي سیاست د عملي کولو لپاره یې کار کاوه.
هغه څو کتابونه ولیکل او د تاجکستان په مختلفو ولسوالیو کې یې د زده کړو کمپاینونه وکړل.
په ۱۹۲۶ کال کې هغه د تاجکستان د پوهنې او روزنې د لومړي کمیسار په توګه وټاکل شو. دا د هغه وخت یو ستر اداري مسوولیت و، ځکه د نوي جوړېدونکي دولت لپاره د تعلیمي نظام جوړول د فکري بدلون او د سواد د کچې د لوړولو یوه ستره پروژه وه. د همدې دورې په اوږدو کې، نثار محمد د ښوونځیو د شبکې په پراخولو، د ښوونکو د روزنې په پروګرامونو او د درسي نصاب په منظم کولو کې فعال رول ولوباوه.
هغه یوازې د اداري چارو تر کچې محدود نه و، بلکې د علمي او ژبنيو فعالیتونو برخه هم و.
په مسکو پوهنتون کې یې د پښتو او اردو ژبې تدریس کاوه او په فارسي، روسي او ازبکي ژبو یې بشپړ تسلط درلود، چې دې ځانګړتیا د هغه د فکري او فرهنګي فعالیتونو ساحه نوره هم پراخه کړې وه.
نثار محمد د منځنۍ اسیا د تعلیمي نظام له بنسټګرو ګڼل کېږي. د هغه نوم د تاجکستان د معارف په تاریخ کې د بنسټیزو اصلاحاتو له دورې سره تړل شوی دی.ځینې کتابونه یې ولیکل او د یوې ورځپاڼې جوړولو هڅې یې پیل کړې.
په ۱۹۲۳–۱۹۲۴ کلونو کې هغه د «ریاضیاتو لارښود» او «الفبا» په نوم لومړني درسي کتابونه خپاره کړل، چې د تاجکستان د نوې تعلیمي دورې له لومړنیو چاپي موادو ګڼل کېږي. د هغه د هڅو یوه بله مهمه برخه د محصلینو د روزنې او بهر ته د لېږلو پروګرامونه وو. د هغه تر مدیریت لاندې لومړني تاجک زدهکوونکي د مسکو او لینینګراد معتبرو پوهنتونونو ته د زدهکړې لپاره واستول شول، چې دا د منځنۍ اسیا د تعلیمي کادر د جوړېدو په بهیر کې مهم ګام ګڼل کېږي.
نثارمحمد په تاجکي ژبه دومره روانې او ښکلې خبرې کولې، چې ددغه هېواد فرهنګي استازی وټاکل شو او په ترې پاتې دفترچه کې یې فارسي شعرونه هم موندل شوي دي. هغه د تاجکستان د فولکلور په اړه یوکتاب هم لیکلی و، چې د شغنان د تاجکانو د رباعیو او افسانو ټولګه نومیږي او په ۱۹۲۳ کال کې خپره شوې ده.
په وروستیو لسیزو کې د هغه په اړه علمي او مستندې څېړنې هم شوې او په ۲۰۲۱ کال کې د هغه پر ژوند ځانګړی مستند فلم جوړ شو چې په تاجکستان کې یې د نثارمحمد له یاده وتلی نوم بېرته را ژوندی کړ.
ددغه فلم لارښود په یوه مرکه کې وویل، چې کله په انټرنېټ کې د نثار محمد په اړه معلومات لټول کېږي، یوازې په دوشنبه ښار کې د ده په نوم د یوې کوڅې نوم ښودل کېږي، خو نور هېڅ معلومات نه موندل کېږي. دده په وینا، د هغه د شخصیت په اړه تقریبا په هېڅ ځای کې یادونه نه ده شوې، نو له همدې امله ده د نثارمحمد پر ژوند مستند جوړولو ته مټې بډوهلې.
هغه وایي، « په ۱۹۷۰مو کلونو کې مې پخپله د نثار محمد له مېرمنې سره لیدلي وو او د هغه له لوڼو سره مې هم خبرې کړې وې».
هغه په دې هم بریالی شوی و، چې په مسکو او پېښور کې د نثارمحمد خپلوان ومومي او له هغوی سره خبرې وکړي.
د فلم لارښود سفربېک سولیهوف وايي، « په شلمه پېړۍ کې چې هر څه زموږ له فرهنګ او معارف سره تړاو لري، د نثارمحمد له نوم سره تړلي دي. هغه په تاشکند، سمرقند، فرغانه، دوشنبه او خجند کې د ښوونځیو، وړکتونونو، کتابتونونو او تعلیمي مرکزونو په جوړولو کې مهم رول درلود».
د ۱۹۳۰ لسیزه: تصفیه او سقوط
په ۱۹۳۷ میلادي کال کې د ستالین د «لویو تصفیو» پر مهال نثار محمد د شوروي داخلي امنیتي ادارې (NKVD) د سیاسي تورونو پر بنسټ ونیوه. هغه د تاجکستان د کمونیست ګوند له مشر سورن شادونتس سره یو ځای د «شکمنو عناصرو»په نوم وپېژندل شو او مسکو ته ولېږدول شو.
په هغه وخت کې د شوروي امنیتي سیستم سخت و او د تحقیقاتو بهیر ډېری د فزیکي او رواني فشارونو تر سیوري لاندې و.
د روایتونو له مخې، په اکتوبر میاشت کې د پلټنو پر مهال د نثار محمد او یوه مستنطق ترمنځ شخړه وشوه او په همدې کشمکش کې وضعیت له کنټروله ووت او امنیتي ځواکونه خونې ته ورننوتل. په پایله کې نثار محمد په همغه ځای کې په ډزو ووژل شو. وروسته د هغه جسد وسوځول شو او ایرې یې د مسکو په یوه هدیره کې خاورو ته وسپارل شوې.
د هغه په څېر د تاجکستان دوه نور مهم شخصیتونه،نصرالله مخسوم او شېرینشاه شاتیمور، چې د تاجکستان د جوړېدو د نهضت غړي ګڼل کیږي، هم ووژل شول. ددغو دریواړو د جسدونو ایرې او خاورې پرون د دوشنبې په ورځ له څه کم یوې پېړۍ تېرېدو وروسته د دوشنبې ښار لُچوب هدیرې ته ولېږدول شوې.
په افغانستان کې د ازادې نړۍ لپاره یو لوی طبیعي متحد شته، چې که یووالی او همغږي رامنځته شي، دا وړتیا لري چې د هېواد سیاسي بهیر د توازن، ګډ ژوند او ثبات پر لور بوځي.
د افغانستان ځوان نسل چې د نړیوالې ټولنې د شل کلن حضور او د اړیکو له برکته یې له بهر نړۍ سره بلدتیا پیدا کړې او له نوې ټیکنالوژۍ سره اشنا شوي، ځان ته یې یو متفاوت لیدلوری جوړ کړی دی. خو د سیاسي پرېکړو په مهمو مسایلو کې یې رول دومره څرګند نه دی.
دا ځوانان چې د طالبانو په اداره کې دننه، د افغانستان د مدني ټولنې بنسټونو او یا هم د سیمې او لویدیځو هیوادونو د کډوالۍ په نړۍ کې ژوند کوي له شته وضعیت څخه ستړي شوي دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یو ځوان چارواکی، چې د یوې مهم ریاست مشري ور تر غاړې ده، افغانستان انټرنشنل ته وایي: «کله چې له کندهاره فرمان صادر شي، زه لومړیتوب ورکوم چې خپل پلرني ټاټوبي کندوز ته لاړ شم، هلته د وزارت پر ځای د اوبو غاړې ته کښېنم او کتاب ولولم».
د موضوع د حساسیت له امله افغانستان انټرنشنل د دې چارواکي نوم او مقام نه افشا کوي، خو هغه وایي چې د طالبانو د زړو او محافظهکارو مشرانو د ناسم چلند له امله «په کابل کې ساه اخیستل سخت شوي دي».
دا چارواکی د طالبانو د پاڅون پر مهال د دې ډلې د کلتور او تبلیغاتو په برخه کې فعال و، خو اوس منځلاریتوب ته مایل شوی، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر باور پرې لري او د طالبانو په ډېری داخلي او بهرنیو ناستو کې ګډون کوي.
په زرګونه کسان چې د رسنیو، معلوماتو او ټولنیزو شبکو له برکته واک ته رسېدلي، اوس ځانونه منزوي احساسوي او د هیواد له سیاسي بهیر څخه خوښ نه دي.
هغو ځوانونو ته چې د طالبانو له لیکو څخه بهر دي ساه اخیستل ورته خورا ستونزمن شوي دي. دوی ځانونه په لکه په تش میدان کې یوازې شوي ګڼي.
په بهر کې مېشت افغان ځوانان ظاهراً د کډوالۍ له ورځني ژوند سره لاس او ګرېوان دي، خو زړونه یې لا هم د وطن لپاره درزېږي او د یو فرصت په هیله دي، چې بېرته ستانه شي او په ټولنه کې بدلون راولي.
افغانستان د نړۍ له هغو هیوادونو څخه دی، چې تر ټولو زیات ځوان نفوس لري. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې د افغانستان له ۴۰ میلیونه نفوس څخه ۶۳ سلنه یې تر ۲۵ کلنۍ لاندې عمر لري چې ډېری یې د یوه غیر افراطي، پرمختللي او ښه ژوند هیله لري.دا ځوانان په کلیو او ښارونو کې ژوند کوي او له مجبوریته د بېبرخلیکۍ، کډوالۍ او سیاسي ډلو سره د یوځای کېدو لوري ته هڅول شوي دي.
نجیب پیکان چې د امریکا د IVLP پروګرام برخهوال و وایي: «دا ځوانان په زور د افراطیت، تعصب او فقر قرباني شوي او د ژغورنې په هیله یو فرصت ته انتظار باسي. افغان ځوانان له ایران نه مایوسه دي. روسیه په خپلو ستونزو کې غرقه ده. چین پر هغو ځوانانو باور نه لري چې د لویدیځ د حضور پر مهال لوی شوي دي. پاکستان خپلې اندېښنې لري. نو یوازې آزادې نړۍ ته چې مشري یې امریکا کوي، د ژغورونکي په سترګه ګوري. امریکا ته اړتیا نشته چې بیا افغانستان ته راشي، خو له دې نسل سره په ګډه کار کولی شي چې د ټولنې دننه بدلون راولي».
فریما نوابيد ښځو د حقونو فعاله چې په ۲۰۰۸ او ۲۰۰۹ کلونو کې یې په امریکا کې زدهکړې کړي وایي: «د امریکا د نوي نسل سیاستوال له افغانستان سره مستقیمه آشنایي لري او دا ظرفیت درک کولی شي. د ټرمپ په کابینه کې شپږ وزیران د افغانستان له وضعیت سره اشنا دي. امریکاييتحصیلکړي افغانان هم کولی شي د بدلون رول ولوبوي. خو اړتیا دا ده، چې یو منظم انسجام رامنځته شي او داسې یو ګډ هدف تعریف شي، چې هم افغانستان ته ګټه وکړي او هم نړیوالې ټولنې ته. دوی باید خپلې ګټې د امریکا له اوږدمهاله ګټو سره وتړي. یوه داسې شبکه جوړه کړي، چې دننه افغانستان او له لویدیځ سره همغږي رامنځته کړي. دا یو ارزښتناک فرصت دی».
د روښانه راتلونکي لپاره اړینه ده چې ځوانان د پرېکړو مرکزونو ته لاره ومومي. په اسلامي ټولنو ټولنو کې داسې ډېر بېلګې شته چې یوه هوښیار مش ټولنه راویښه کړې ده.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.