د افغانستان انټرنشنل - پښتو مشر ایډیټر
د دانګام ولسوالۍ له غرنیو کلیو د وتلو پر مهال مرمۍ دومره ډېرې شوې، چې عبدالقاهر نورې نه شوای شمېرلی. هغه وایي، په ځینو ورځو کې به دومره ډزې کېدې چې ماشومانو یې له امله د شپې خوب نه شوای کولای. اوس هغه له خپلې کورنۍ او ټپي شوې لور سره د ننګرهار په بهسود ولسوالۍ کې اوسیږي.
هغه وویل، « پر موږ وحشت روان و، هره ورځ مرمۍ راتلې. کورونه وران شول او خلک ووژل شول».
د پاکستان او طالبانو ترمنځ د جګړې پرمهال د هغه د کورنۍ دوه غړي وژل شوي دي.
په کونړ کې د طالبانو د عامې روغتیا روغتون یوه چارواکي افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وویل، چې د روان کال له فبروري نه د مې تر۱۰مې په کونړ کې ۳۱ کسان د پاکستان په بریدونو کې وژل شوي او ۱۰۷تنه نورټپیان شوي دي.
د ملګرو ملتونو مرستندویه پلاوي (یوناما) په خپل وروستي راپور کې ویلي، چې د ۲۰۲۶ کال د جنوري له لومړۍ نېټې څخه د مارچ تر ۳۱مې د افغانستان او پاکستان ترمنځ د نښتو او پر ډېورنډ کرښه د تاوتریخوالي له امله لږ تر لږه ۳۷۲ افغان ملکي وګړي وژل شوي او ۳۹۷ نور ټپیان دي.
د طالبانو او پاکستان ترمنځ نښتې د ۲۰۲۵ کال د اکتوبر پر نهمه پر کابل د پاکستاني الوتکو له برید وروسته پیل شوې.
اسلام اباد پر افغان طالبانو نیوکه کوي، چې پاکستان ته د اوښتونکو وسله والو پاکستاني جنګیالیو مخه نه نیسي او افغان خاوره ددوی خلاف کارول کیږي، خو کابل د پاکستاني وسله والو مساله ددغه هېواد کورنۍ موضوع ګڼي.
سره له دې چې د دواړو خواوو ترمنځ د قطر په منځګړتوب اعلان وشو او په ترکیه، سعودي عربستان او چین کې دواړې خواوې خبرو اترو ته سره کښېنستې، خو پر ډیورنډ کرښه نښتې ونه درېدې.
د جګړې له پراخېدو سره هممهاله د کونړ او نورستان او د کرښې پورې غاړې ته د باجوړ او چترال له سرحدي سیمو ګڼې کورنۍ له خپلو کورونو بې ځایه شوې او د نورستان برګمټال او کامدېش ولسوالیو ته د تګ او راتګ لارې د پاکستاني ځواکونو د ډزو له امله وتړل شوې.
د نورستانیانو ټولنې قومي شورا رییس وايي، چې د لارې تړل کېدو له امله په کامدېش او برګمټال ولسوالیو کې دارو درمل او خوراکي توکي کم شول او په کلیوالو سیمو کې د یوې بوجۍ اوړو بیه ۲۸ زره افغانیو ته لوړه شوه. ډېرو خلکو خپل څاروي حلال کړل، ځکه اوړه نه پیدا کېدل او یا یې بیې دومره لوړې وې، چې ددوی له مالي توان نه بهر وې.
ولسي ډیپلوماسي
له میاشتو جګړو، ډزو او تړلو لارو وروسته، د ډیورنډ کرښې دواړو غاړو ته خلک ورو ورو دې پایلې ته ورسېدل چې ښايي سیاستوال هغه کار ونه شي کړای چې قومي جرګې یې کولی شي.
د کونړ یو سیمهییز مشر وايي، «خلکو غوښتل ژوند بېرته عادي شي. کله چې حکومتونه پایلې ته ونه رسېدل او رسمي ډیپلوماتیکو لارو ځواب ورنه کړ، خلکو خپلو دودیزو جرګو ته مخه کړه».
د اپرېل پر ۱۳مه د نورستان د برګمټال او کامدېش ولسوالیو ۲۶ قومي مشرانو د پاکستان د چترال له مشرانو سره یوه هوکړه وکړه، چې له مخې یې د کونړ له ناړۍ تر نورستان پورې نښتې ودرېدې او لارې بېرته پرانیستل شوې.
په دې هوکړه کې ویل شوي، چې دوی ځینې پرېکړې «د پاکستان او اسلامي امارت» په اجازه کړې دي.
د افغانستان انټرنشنل -پښتو د راپور له مخې، ناسته د پاکستاني ځواکونو په قرارګاه کې شوې وه او پاکستاني پوځیانو هم د جرګې په سیمه کې حضور درلود.
ځايي مشرانو وویل، پاکستاني پوځیانو ترې غوښتي چې په خپلو سیمو کې به د ټي ټي پي غړي نه پرېږدي او که څوک یې ملاتړ کوي، ولس دې یې پر وړاندې ودرېږي.
درې اونۍ وروسته د می پر ۴مه د باجوړ او کونړ د قومي مشرانو ترمنځ هم ورته هوکړه وشوه چې له مخې به یې دواړې خواوې(پاکستانی پوځ او طالبان) په خپلو پخوانیو پوستو کې وي، ډزې به بندوي، بېځایه شوې کورنۍ به بېرته خپلو سیمو ته ستنېږي او که له یوې خوا به پر بل لوري ډزې کېږي، مسوولیت به یې معلوم وي. په هوکړه کې دا هم راغلي چې «هر نظام د خپل داخلي امنیت مسوول دی».
دغه ټکی په پاکستان کې د امنیتي پېښو په تړاو د طالبانو د حکومت رسمي دریځ ته نږدې دی.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي د ۲۰۲۵ کال د نومبر په لومړیو کې په کابل کې له بهرنیو ډیپلوماټانو سره په ناسته کې وویل، چې دوی د پاکستان د امنیت مسوول نه دي او نه هم افغانستان د پاکستان ستونزې خپل کور ته راوړلی شي.
د قومي مشرانو پر دې هوکړو طالبانو تر اوسه رسمي غبرګون نه دی ښودلی، خو پاکستان یې هرکلی کړی دی.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویاند طاهر اندرابي د مې پر ۷مه په خپله اونیزه خبري ناسته کې وویل، چې دا هوکړه ښيي چې دواړو غاړو ته ولسونه سوله غواړي.
دغو هوکړو په سیمه کې د نښتو کچه راټیټه کړه او د بېځایه شویو کورنیو د بېرته ستنېدو زمینه یې برابره کړه، خو د دغو غیررسمي تړونونو د اوږدمهاله اغېز په اړه لا هم پوښتنې پاتې دي.
د کونړ یو قومي مشر له نومښودنې پرته افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د پاکستاني پوځ یوه غوښتنه دا وه چې طالبان د کونړ په حدودو کې له ډېورنډ کرښې لرې شي او امنیتي پوستې جوړې نه کړي. دغه راز رپوټونه وايي، له قومي مشرانو غوښتل شوي چې په خپلو سیمو کې د ټي ټي پي وسله والو ته ځای ور نه کړي.
پخواني ولسمشر حامد کرزي د می پر ۱۰مه ددغو هوکړو په غبرګون کې وویل، چې «پاکستان د وروستیو تېریو او فشارونو له لارې د ډېورنډ پر کرښه پراته ولسونه دې ته اړ کړي چې د خپلو امنیتي او نورو ستونزو د حل لپاره د پاکستان اړوندو ادارو ته مراجعه وکړي».
کرزي د «امن هوکړې» د ډېورنډ کرښې د رسمیت ورکولو لپاره د پاکستان د هڅو یوه برخه وبلله او ویې ویل چې دا بهیر د افغانستان د ملي حاکمیت پر ضد عمل دی. هغه له طالبانو وغوښتل چې ولس ته د دغو تړونونو په اړه وضاحت ورکړي، خو طالبانو تر اوسه په دې اړه وضاحت نه دی ورکړی.
د افغانستان او پاکستان د چارو یو شمېر شنونکي د ډیورنډ کرښې په اوږدو کې وروستۍ هوکړې د مستقیمو حکومتي خبرو اترو له ناکامۍ وروسته د قومي جرګو له لارې د غیررسمي تعامل هڅه بولي.
د دوی په وینا، دا ډول هوکړې اوږدمهاله ثبات نه تضمینوي.
د قبایلي سیمو د چارو شنونکی نذیراحمد سهار وايي، « د پاکستان پوځ له دې وړاندې په وزیرستان او نورو قبایلي سیمو کې هم له قبیلو سره ورته تړونونه کړي، خو ټول بې اغیزې ثابت شوي». د هغه له نظره، له دغو هوکړو ښکاري چې افغان طالبان هم پر ټي ټي پي د مستقیم فشار پرځای د قومي مشرانو او قبیلو کارت کاروي.
سهار له پخوانیو تړونونو سره ددغو هوکړو یو توپیر دا ګڼي، چې دا له قبیلې سره د قبیلې هوکړې دي، خو مخکیني د پوځ-قبیلې ترمنځ تړونونه وو. په لویه کې هغه دا د پخوانیو ناکامو پالیسیو تکرار بولي، چې د وسلهوالو د کنټرول بار یو ځل بیا پر قومونو او قبیلو اچول کېږي.
پاکستان ټي ټي پي د ځان لپاره ګواښ ګڼي
پاکستان څو ځله ویلي، چې د دوی اصلي ستونزه په افغانستان کې د ټي ټي پي حضور دی او له طالبانو یې غوښتي چې د پاکستاني وسلهوالو پر ضد «عملي او تایید وړ» ګامونه واخلي.
خو د دواړو لوریو رسمي دریځونه له کلونو راهیسې بدل شوي نه دي. طالبان ټي ټي پي د پاکستان کورنۍ مساله ګڼي او وايي، دوی د پاکستان د امنیت مسوول نه دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي د فبروري پر لومړۍ نېټه په پېښور کې له چاودنې وروسته د پاکستاني چارواکو د ادعاوو په ځواب کې، چې ویل یې دغه برید په افغانستان کې پلان شوی و، وویل، چې «پاکستان دې د خپل بام واورې پر نورو نه ور اچوي».
طالبانو پاکستان په وار وار تورن کړی، چې په بریدونو کې د خلکو کورونه، ښوونځي، پوهنتونونه او نور عامه تاسیسات په نښه کوي.
د طالبانو یو پخوانی سفیر چې د موضوع د حساسیت له امله یې د نوم له ښودلو ډډه کوله، وايي، «پاکستان د طالبانو خلاف د خلکو د راپارلو لپاره ملکي خلک په نښه کوي».
خو پاکستاني چارواکو هرځل په خپلو بریدونو کې د ملکي خلکو مرګ ژوبله رد کړې ده.
د روان کال په مارچ میاشت کې په کابل کې د روږدو د درملنې پر مرکز د پاکستان په هوايي برید کې د سلګونو کسانو له مرګ ژوبلې وروسته پر افغانستان د پاکستان هوايي بریدونه تر نیوکو لاندې راغلل. دغه برید په نړیواله کچه غبرګونونه را وپارول او د بشري حقونو ددفاع سازمانونو په دې اړه د رڼو پلټنو او حساب ورکولو غوښتنه وکړه.
له دغه برید وروسته پاکستان خپل هوايي بریدونه بند کړل او د چین د ارومچي خبرو اترو په پایله کې پخوانی اوربند په غیر اعلانیه ډول وغځېد.
د افغانستان لپاره د پاکستان پخواني استازي اصف دراني له افغانستان انټرنشنل سره په مرکه کې وویل چې د اسلام اباد اصلي ستونزه ټي ټي پي ده.
خو افغان شنونکي پر افغانستان د پاکستان د هوايي بریدونو د هدف په اړه شک څرګندوي، ځکه ددوی په باور، د ۲۰۲۵ کال له اکتوبر نه تر دې مهاله د پاکستان په هوايي بریدونو او ډزو کې د ټي ټي پي هیڅ جګپوړی غړی نه دی په نښه شوی.
په داسې حال کې چې د وروستیو غیررسمي هوکړو له امله د نښتو لړۍ درېدلې، لا هم د ډیورنډ کرښې دواړو غاړو ته د «ولسي ډیپلوماسۍ» دا بهیر نهایی سیاسي حل نه ګڼل کېږي. د ځینو شنونکو په باور، دا ډول هوکړې که څه هم لنډمهالی ټیکاو راولي، خو تر هغه چې رسمي او دوامدار سیاسي میکانیزمونه نه وي رامنځته شوي، د بیا نښتو امکان له منځه نه ځي.
له دانګام بېځایه شوی عبدالقاهر او ګڼې نورې کورنۍ لا هم خپلو اصلي سیمو ته نه دي ستانه شوي. هغوی وایي، که څه هم اوس نسبي ارامي شته، خو د جګړې د بیا پیل ویرې لا هم د هغوی د ستنېدو پرېکړه ځنډولې ده.
د کندهار د پنجوايي د ناخونې له خړو کوڅو او د تختهپُل د تنګي له ریګونو د یوه داسې سړي کیسه پیلېږي چې افغانستان یې په حکمونو او فرمانونو چلیږي، خو څېره یې لا هم له خلکو پټه ده. د هبتالله اخوندزاده د شخصي ژوند په اړه لا هم ډېر څه د روایتونو، کیسو او محدودو معلوماتو ترمنځ ورک دي.
خو دا سړی څوک دی؟ څنګه د یوه کلي له مدرسې نه د طالبانو د امیرالمؤمنین تر منصبه ورسېد؟
هبت الله د طالبانو د مشر په توګه له ټاکل کېدو وړاندې ۱۵ کاله د کچلاغ په لنډي کلي کې په الحاج محمد حسیني جومات کې طالبانو ته تدریس کاوه او د افغانستان د حکومت او ناټو ځواکونو په مخالفت او د طالبانو په ملاتړ یې ویناوې کولې.
په دغه جومات کې د ۲۰۱۹ کال د اګست پر ۱۶مه یوه چاودنه وشوه، چې څلور تنه پکې ووژل شول او ۱۱ نور ټپیان شول.
په وژل شویو کسانو کې یو تن د ملا هبت الله اخوندزاده ورور حافظ احمدالله و.
د هبت الله د مقتدیانو په وینا، نوموړي هره ورځ د سهار له اتو بجو نه تر غرمې پورې طالبانو ته درس ورکاوه او میاشتنی معاش یې شاوخوا لس زره پاکستانۍ کلدارې و. پر دې سربېره یې چندې، صدقې او د زکات او سرسایې پیسې هم ترلاسه کولې.
خو د هبتالله په اړه تر ټولو لانجمن بحث د هغه د ژوند او هویت په اړه دی.
یوې سرچینې چې د هبتالله کورنۍ له نږدې پېژني، افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د ۲۰۱۹ کال د اګسټ پر ۱۶مه، په الحاج جومات کې د ماسپښین د لمانځه پر مهال ځانمرګی برید کې هبتالله ټپي شوی و او یو زوی او د احمدالله احمدي په نوم ورور یې ووژل شول.
خو بل روایت تر دې هم وړاندې ځي.
دغه روایت ادعا کوي چې «هبتالله په همغه برید کې وژل شوی و». د دې ادعا له مخې، «له برید وروسته د هبتالله تنه له سره جلا وه. د طالبانو د تحریک د پاشل کېدو د مخنیوي په موخه د هغه مرګ پټ وساتل شو او ورور یې هدایتالله د هبتالله په نوم چارې پیل کړې».
ددغه روایت پلویان وايي، طالبان په دغو کلونو کې په خپلمنځي مخالفتونو کې ښکیل وو، ځکه ددې ډلې د بنسټګر ملا محمد عمر د مرګ له اعلان وروسته د طالبانو په لیکو کې درزونه رامنځته شول او ورپسې د اخترمحمد منصور وژل کېدو دغه درزونه نور هم ژور کړل او د یوه درېیم مشر د مرګ اعلان ډله له شړېدو سره مخ کولی شوای.
په کوټه او کچلاغ کې یو شمېر خلک هم دغه روایت تکراروي، چې «اوسنی ملا هبتالله اصلي هبتالله نه دی، بلکې ورور یې هدایتالله دی».
خو دا ادعاوې په خپلواکه توګه نه دي تایید شوې او ملا هبت الله هم وخت ناوخته د طالبانو له مشرانو او قاضیانو سره لیدنې کتنې کوي او د اختر په ورځو کې په عام محضر کې له راڅرګندېدو پرته ویناوې کوي.
د یوه داسې کس په اړه چې د افغانستان د میلیونونو خلکو پر ورځني ژوند اغېز لرونکي فرمانونه صادروي، ښايي تر ټولو حیرانوونکې خبره همدا وي، چې لا یې هم ډېر څه د افسانې او واقعیت تر منځ ولاړ دي. د ځینو په ذهن کې لا هم دا پوښتنې بې ځوابه دي، چې د پردې تر شا ناست سړی، په رښتیا هبت الله دی او که نه.
کورنی چاپیریال د هبت الله راتلونکی ټاکي
د هبتالله کیسه د کندهار د نورزي قبیلې د تورکوڅي ښاخ له یوې کوچۍ او مذهبي کورنۍ پیلېږي.
د هغه پلرنی تړاو د کندهار د تختهپُل ولسوالۍ له ناخوني او تنګي سیمې سره ښودل کېږي، چې د شګو، ریګونو او دښتو اوږده سلسله ده او له سپین بولدک څخه تر ریګستان، ښورابک، پنجوايي، میوند، د هلمندتر ګرمسیر، بهرامچې، دیشو، نیمروز، فراه او ایران پورې غځېدلې ده.
د دې سیمې خلک تر ډېره د مالدارۍ په ژوند پايي؛ روانې اوبه او کرنیزې ځمکې پکې خورا لږې دي.
خو د هبتالله د ماشومتوب ډېره برخه د پنجوايي ولسوالۍ په ناخوني او سپېروان کليو کې تېره شوې ده.
هبت الله اخوندزاده د شیخ مولوي محمد خان زوی او د مولانا خدای رحیم لمسی دی چې د ۱۹۶۷ کال د اکتوبر پر ۲۰مه د کندهار ولایت د پنجوايي ولسوالۍ په ناخوني کلي کې زیږېدلی دی.
د هبت الله اصلي استوګنځای د کندهار تخته پل ولسوالۍ ده، خو وروسته پنجوايي ولسوالۍ ته ولېږدېدل. محمد خان اخوند دلته د پای ملکو د جومات امام و.د نورمحمد تره کي له کودتا وروسته نوموړي خلک د حکومت خلاف جګړې ته وهڅول او حکومت یې په غبرګون کې پر کور او مدرسه چاپه ووهله، خو نوموړی ریګ ولسوالۍ ته وتښتېد. د پلار له مرګ وروسته هبت الله د بلوچستان پیر علي زي ځنګل کمپ ته وکوچېد او دلته یې په ۱۹۹۱ کال کې د حدیثو دوره بشپړه کړه او د فضیلت پګړۍ یې پر سر وتړله.
هغه د طالبۍ په دوره کې د مولوي محمد نبي محمدي په مشرۍ د حرکت انقلاب اسلامي د قوماندان ملا حاجي محمد اخوند په جبهه کې د افغان حکومت خلاف جنګېده. په دې جبهه کې ملا اختر محمد منصور او ملا محمد حسن اخوند هم غړیتوب درلود. دغه جبهه وروسته د مولوي خالص په اسلامي حزب کې شامله شوه. هبت الله د طالبانو له بنسټګر ملامحمد عمر او دویم مشر ملا اخترمحمد منصور سره په ګډه د افغان حکومت او شوروي اتحاد د ځواکونو خلاف جګړې کړې دي.
طالبان هغه د شرعي علومو په تدریس، په ځانګړي ډول په فقه، اصول الفقه، تفسیر او حدیث کې کارپوه ګڼي او د شیخ لقب هم له دې امله ورکړل شوی، چې د هغه د نږدې کسانو په وینا،د «صحاح سته او اصول الحدیث په تدریس کې برلاسی» دی.
د افغانستان انټرنشنل خبریال عبدالله همیم، چې د پنجوايي په سپېروان کلي کې یې د هبتالله کلی له نږدې لیدلی، د سیمې د خلکو له خولې وايي، د هبتالله کورنۍ منځنی او ساده ژوند درلود. د کلیوالو په حافظه کې د هبتالله په پرتله د هغه پلار روښانه پاتې دی. ډېری خلک وايي، دوی له ملا محمد خان سره نږدې پېژندګلوي لرله، خو د هبتالله د ځوانۍ کلونه یې په یاد نه دي، ځکه هغه د خپل عمر ډېره برخه له پنجوايي بهر او وروسته په پاکستان کې تېره کړې ده.
د هبت الله اخوندزاده د کورنۍ په اړه معلومات محدود دي، خو هغه ته نږدې سرچینې وايي، نوموړی له دوو مېرمنو څلور زامن لري. د هغه یو زوی په ۲۰۱۷ کال کې د هلمند په ګرشک ولسوالۍ کې د افغان ځواکونو پر یوه امنیتي مرکز د برید پر مهال د خپلو چاودېدونکو توکو ښکار شو. درې نور زامن یې، د راپورونو له مخې، په کندهار کې ژوند کوي. د هغه کشر زوی په کندهار ښار کې د ملا برادر په مدرسه کې دیني زده کړې کوي، خو د نورو اولادونو او لوڼو په اړه یې معلومات ډېر محدود دي.
د هبتالله امنیتي کړۍ هم د ابهام یوه برخه ده. د هغه نږدې سرچینې وايي، د نوموړي په ساتونکو کې درې کسان ځانګړی اهمیت لري؛ دوه یې د هغه وریرونه او یو یې زوم دی او تل ورسره ملتیا کوي. د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته، د هغه کورنۍ د کندهار ښار په لسمه ناحیه کې د کومانډو په سیمه کې مېشته شوې، په داسې حال کې چې تر دې وړاندې یې د بلوچستان ایالت په کوټه او کچلاغ کې ژوند کاوه.
د کندهار د ژیړۍ ولسوالۍ اوسېدونکی سید داد محمد وايي، د ملا هبت الله پلار دیني عالم او د جومات امام و، کورنۍ یې له اقتصادي پلوه شتمنه نه وه او د دیني تدریس، امامت او کلیوالي ژوند له لارې یې ورځنۍ اړتیاوې پوره کولې.
د هغه په وینا، د ملا هبت الله ماشومتوب د جوماتونو، مدرسو او دودیزې مذهبي فضا تر سیوري لاندې تېر شو ځکه د هغه پلار ملا و.
ده زیاته کړه، «هغه وخت د کندهار کلیوالي چاپېریال سخت محافظهکار، مذهبي او دودیز و، همدې چاپېریال د هبتالله پر فکري جوړښت ژور اغېز وکړ».
هبتالله اخوندزاده عصري یا پوهنتوني زده کړې نه لري. د هغه ټول تعلیمي مسیر د دیني مدرسو له لارې تېر شوی دی.
هبت الله د بلوچستان په کوټه، کچلاغ او نورو سیمو کې په بېلابېلومدرسو کې د حدیث، فقهې، تفسیر، اصول الفقه او اسلامي شریعت زده کړې وکړې.وروسته خپله هم د مدرسو استاد شو او د شیخ الحدیث لقب ورته کارېده.
د طالبانو د ډېرو مشرانو په څېر، د هغه فکري جوړښت هم د پاکستان د دیوبندي مدرسو تر اغېز لاندې رامنځته شوی دی.هغه د جګړې د قوماندان پر ځای د مدرسې، تدریس او فتوا له لارې شهرت وموند.
د طالبانو دننه هبتالله ته د یوه باوري مذهبي شخصیت په سترګه کتل کېدل، د ده دنده ډېری له فتواوو، شرعي لارښوونو او قضايي چارو سره تړلې پاتې شوې ده.
د کندهار یو اوسېدونکی حاجي نصرالله، چې د طالبانو د رامنځته کېدو له بهیر سره نږدې پاتې شوی، وايي، چې «ملا محمد عمر پر هغه ځانګړی باور درلود او د طالبانو په مهمو شرعي مسایلو کې به یې ترې مشورې اخیستې».
ده زیاته کړه، «ملا هبت الله له همغه پیله د طالبانو په منځ کې ډېر توند لاری و. په ډيرو مسایلو کې یې د خپل فکر پر اساس فیصلې کولې لکه همدا نن چې يې د نجونو د زده کړو مخه نیولې ده».
هبت الله د ملامحمد عمر د ادارې په قضا کې
هبت الله اخوندزاده د ملا محمد عمر د تحریک له پیله له دغه تحریک سره ملګری و او د کندهار ولایت د نظامي محکمې غړیتوب یې درلود.
په ۱۹۹۶کال کې، چې طالبان پر کابل واکمن شول، ملا عمر د کابل نظامي محکمې ریاست لپاره هبت الله وټاکه. وروسته، د ختیځ زون د نظامي محکمې مسوول و او بیا کابل ته لاړ او د طالبانو د واکمنۍ تر پایه د نظامي محکمې مسوول و. دغه محکمه په پلازمېنه کې تر ټولو مهمه اداره وه چې د شرعي حدودو د پليتابه واک یې درلود.
په ۲۰۰۱ کال کې د طالبانو له ماتې وروسته ددې ډلې د جنوب لویدیزې حوزې د جنګیالیو او قوماندانانو په انسجام کې د هبت الله، غلام حیدر، شیخ عبدالسلام او شیخ عبدالحکیم رول ټاکونکی ګڼل کیږي. هغه په دې دوره کې د دعوت او ارشاد مسوولیت پر غاړه درلود او وروسته یې د تمیز او محاکمو ریاست مسوولیت پر غاړه و.
په ۲۰۱۶ کال د ملاعمر د مرګ له اعلان وروسته هغه د ملا اخترمحمد منصور مرستیال وټاکل شو او شاوخوا ۱۰ میاشتې یې دغه دنده پرمخ یووړه.
د طالبانو په جوړښت کې دارالافتا د مذهبي فتواوو او شرعي پرېکړو تر ټولو مهمه اداره بلل کېږي او ملا هبتالله د ګڼو کلونو لپاره د طالبانو د دارالافتا مهم مسوول پاتې شوی دی.
د طالبانو یوه پخواني غړي له نومښودنې پرته افغانستان انټرنشنل ته وویل، «ملا هبت الله به د جګړې په اړه شرعي فتواوې ورکولې، د طالبانو د قاضیانو لپاره یې لارښوونې چمتو کولې، د طالبانو د جنګیالیو د چلند اصول یې ټاکل، د حکومتولۍ لپاره یې مذهبي توجیهات برابرول، د داخلي اختلافاتو شرعي حل یې وړاندې کاوه او د شرعي محکمو لپاره د قاضیانو د ګومارنې او روزنې چارې یې سمبالولې».
د طالبانو پخواني غړي وایي، له ۲۰۰۱ کال وروسته چې طالبان له واکه وغورځېدل، هبتالله بېرته پاکستان ته ولاړ او هلته یې د طالبانو د کوټې شورا له غړو سره کار پیل کړ.
د کوټې شورا په کې د طالبانو د مشرتابه د جنوب لویدیزې حوزې مشران را غونډو وو او د جګړې، تنظیم، ستراتیژۍ او سیاسي پرېکړو ډېری چارې یې پرغاړه وې.
د طالبانو یو غړی چې له نوم ښودنې ډډه کوي، وایي، ملا هبتالله په مستقیم ډول د جګړې د جبهو قوماندان نه و، خو د طالبانو د شرعي نظام تر ټولو مهم شخصیت ګڼل کېده.د هغه په وینا، طالبانو په افغانستان کې کلیوالي محکمې جوړې کړې وې، چې د لرې پرتو او کلیوالو سیمو خلک به دخپلو حقوقي او کورنیو دعوو لپاره ورتلل.
ملا هبتالله د همدې موازي قضايي شبکې مشر بلل کېده. هغه به د طالبانو د قاضیانو غوراوی،شرعي اصول او د جګړې مذهبي توجیهات تنظیمول او په دې برخه کې یې تر اوسني وخت دریځ ډېر سخت و.
د سپیروان له ریګونو را پاڅېدلی سړی
د ۲۰۱۶ کال د می پر ۲۱مه د ملامحمد عمر ځایناستی منصور د امریکا په ډرون برید کې داسې مهال ووژل شو، چې طالبان له یوې اوږدې جګړې او داخلي رقابتونو سره مخ وو او د تحریک دننه هم دامارت او بیعت نظم ګډوډ شوی و.
په همدې سیاسي او نظامي فضا کې، چې طالبان لا هم د نړیوالو ځواکونو پر وړاندې جنګېدل، د منصور له مړینې څلور ورځې وروسته، اخوندزاده د طالبانو ۳۵ کسیزې شورا د خپل نوي «امیر المؤمنین» په توګه وټاکه. د هغه مشرۍ ته له دې زاویې ارزښت ور کول کېده، چې د منصور مرستیال پاتې شوی و، قبیلوي نزاکتونه په پام کې ونیسي، تحریک له داخلي انشعابونو وژغوري او د جګړې، مذهبي فتواوو او سیاست ترمنځ یو ګډ محور وساتلی شي.
د طالبانو یو پخوانی غړی ملا محمد یونس وایي، د منصور تر وژل کېدو وروسته طالبان د مشرۍ له جدي بحران سره مخ شول. طالبانو وېره لرله چې که یو نظامي قوماندان مشر شي، داخلي اختلافات به زیات شي او تحریک به ووېشل شي. د نوموړي په وینا، ملا هبت الله هغه وخت نه د کومې جنګي ډلې قوماندان و او نه یې هم د طالبانو دننه ډېر مخالفین لرل. پاکستان هم د نوموړي پر ټاکل کېدو راضي و.
ده زیاته کړه، «طالبانو ته دا باور ورکول کېده چې ملا هبت الله غیر متنازعه کس دی، د ملا محمد عمر نږدې کس پاتې شوی، د طالبانو د بېلابېلو ډلو ترمنځ توازن ساتلی شي، د تحریک دیني وحدت خوندي کولی شي، د جګړې او سیاست دواړو لپاره شرعي توجیه وړاندې کولی شي نو له همدې امله د طالبانو مشرتابه شورا هغه د نوي امیرالمؤمنین په توګه وټاکه».
د طالبانو د ډلې دوه نور بانفوذه مشران سراجالدین حقاني او ملا یعقوب د هبت الله اخوندزاده د مرستیالانو په توګه وټاکل شول.
د ۲۰۲۱ کال په اګست کې پر کابل د طالبانو له واکمنېدو راهیسې هبتالله اخوندزاده د دې ډلې د بې سیاله مشر په توګه د تصمیمنیونې تر ټولو لوړه سیاسي او مذهبي مرجع ګڼل کېږي.
د خپلو مخکینیو مشرانو په پرتله، هبتالله یو بشپړ غیرنظامي شخص دی. هبتالله په عامه غونډو کې ډېر کم لیدل شوی او د هغه د ویناوو او دریځونو ډېره برخه د غیرمستقیمو پیغامونو، فرمانونو او اعلامیو له لارې خپرېږي. سره له دې چې هغه د کندهار په عیدګاه کې د اختر په لمونځونو کې راڅرګندیږي او وخت ناوخته په سیمینارونو کې برخه اخلي، خو مخ یې ډېر وخت پټ وي او عام خلک یې نه شي لیدلی.
د هغه د ژوند ډېری جزئیات د طالبانو د نورو مشرانو په څېر په قصدي ډول پټ ساتل شوي دي، ځکه طالبان د خپلو مشرانو د شخصي ژوند په اړه ډېر محدود معلومات خپروي.
د طالبانو یو شمېر پلویان په دې باور دي، چې امنیتي اندېښنې، د داعش او نورو مخالفو ډلو ګواښونه، د طالبانو د پخوانیو مشرانو د وژل کېدو تجربه، د « امیرالمؤمنین» تقدس رامنځته کول او ځینې نور هغه لاملونه دي چې ملا هبت الله يې له خلکو پټ ساتلی دی.
کله چې طالبان په ۲۰۲۱ کال بیا واک ته ورسېدل، ډېرو خلکو تمه لرله چې دوی به د ۱۹۹۰مو کلونو په پرتله نرم دریځ خپل کړي خو د وخت په تېرېدو د هبتالله اخوندزاده تر مشرۍ لاندې پالیسیو وښوده، چې په دې ډله کې بنسټیز تغییر نه دی راغلی او د خپل تېر تسلسل دی.
په افغانستان کې د ازادې نړۍ لپاره یو لوی طبیعي متحد شته، چې که یووالی او همغږي رامنځته شي، دا وړتیا لري چې د هېواد سیاسي بهیر د توازن، ګډ ژوند او ثبات پر لور بوځي.
د افغانستان ځوان نسل چې د نړیوالې ټولنې د شل کلن حضور او د اړیکو له برکته یې له بهر نړۍ سره بلدتیا پیدا کړې او له نوې ټیکنالوژۍ سره اشنا شوي، ځان ته یې یو متفاوت لیدلوری جوړ کړی دی. خو د سیاسي پرېکړو په مهمو مسایلو کې یې رول دومره څرګند نه دی.
دا ځوانان چې د طالبانو په اداره کې دننه، د افغانستان د مدني ټولنې بنسټونو او یا هم د سیمې او لویدیځو هیوادونو د کډوالۍ په نړۍ کې ژوند کوي له شته وضعیت څخه ستړي شوي دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یو ځوان چارواکی، چې د یوې مهم ریاست مشري ور تر غاړې ده، افغانستان انټرنشنل ته وایي: «کله چې له کندهاره فرمان صادر شي، زه لومړیتوب ورکوم چې خپل پلرني ټاټوبي کندوز ته لاړ شم، هلته د وزارت پر ځای د اوبو غاړې ته کښېنم او کتاب ولولم».
د موضوع د حساسیت له امله افغانستان انټرنشنل د دې چارواکي نوم او مقام نه افشا کوي، خو هغه وایي چې د طالبانو د زړو او محافظهکارو مشرانو د ناسم چلند له امله «په کابل کې ساه اخیستل سخت شوي دي».
دا چارواکی د طالبانو د پاڅون پر مهال د دې ډلې د کلتور او تبلیغاتو په برخه کې فعال و، خو اوس منځلاریتوب ته مایل شوی، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر باور پرې لري او د طالبانو په ډېری داخلي او بهرنیو ناستو کې ګډون کوي.
په زرګونه کسان چې د رسنیو، معلوماتو او ټولنیزو شبکو له برکته واک ته رسېدلي، اوس ځانونه منزوي احساسوي او د هیواد له سیاسي بهیر څخه خوښ نه دي.
هغو ځوانونو ته چې د طالبانو له لیکو څخه بهر دي ساه اخیستل ورته خورا ستونزمن شوي دي. دوی ځانونه په لکه په تش میدان کې یوازې شوي ګڼي.
په بهر کې مېشت افغان ځوانان ظاهراً د کډوالۍ له ورځني ژوند سره لاس او ګرېوان دي، خو زړونه یې لا هم د وطن لپاره درزېږي او د یو فرصت په هیله دي، چې بېرته ستانه شي او په ټولنه کې بدلون راولي.
افغانستان د نړۍ له هغو هیوادونو څخه دی، چې تر ټولو زیات ځوان نفوس لري. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې د افغانستان له ۴۰ میلیونه نفوس څخه ۶۳ سلنه یې تر ۲۵ کلنۍ لاندې عمر لري چې ډېری یې د یوه غیر افراطي، پرمختللي او ښه ژوند هیله لري.دا ځوانان په کلیو او ښارونو کې ژوند کوي او له مجبوریته د بېبرخلیکۍ، کډوالۍ او سیاسي ډلو سره د یوځای کېدو لوري ته هڅول شوي دي.
نجیب پیکان چې د امریکا د IVLP پروګرام برخهوال و وایي: «دا ځوانان په زور د افراطیت، تعصب او فقر قرباني شوي او د ژغورنې په هیله یو فرصت ته انتظار باسي. افغان ځوانان له ایران نه مایوسه دي. روسیه په خپلو ستونزو کې غرقه ده. چین پر هغو ځوانانو باور نه لري چې د لویدیځ د حضور پر مهال لوی شوي دي. پاکستان خپلې اندېښنې لري. نو یوازې آزادې نړۍ ته چې مشري یې امریکا کوي، د ژغورونکي په سترګه ګوري. امریکا ته اړتیا نشته چې بیا افغانستان ته راشي، خو له دې نسل سره په ګډه کار کولی شي چې د ټولنې دننه بدلون راولي».
فریما نوابيد ښځو د حقونو فعاله چې په ۲۰۰۸ او ۲۰۰۹ کلونو کې یې په امریکا کې زدهکړې کړي وایي: «د امریکا د نوي نسل سیاستوال له افغانستان سره مستقیمه آشنایي لري او دا ظرفیت درک کولی شي. د ټرمپ په کابینه کې شپږ وزیران د افغانستان له وضعیت سره اشنا دي. امریکاييتحصیلکړي افغانان هم کولی شي د بدلون رول ولوبوي. خو اړتیا دا ده، چې یو منظم انسجام رامنځته شي او داسې یو ګډ هدف تعریف شي، چې هم افغانستان ته ګټه وکړي او هم نړیوالې ټولنې ته. دوی باید خپلې ګټې د امریکا له اوږدمهاله ګټو سره وتړي. یوه داسې شبکه جوړه کړي، چې دننه افغانستان او له لویدیځ سره همغږي رامنځته کړي. دا یو ارزښتناک فرصت دی».
د روښانه راتلونکي لپاره اړینه ده چې ځوانان د پرېکړو مرکزونو ته لاره ومومي. په اسلامي ټولنو ټولنو کې داسې ډېر بېلګې شته چې یوه هوښیار مش ټولنه راویښه کړې ده.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.