طالبان د حجاب د هغې نمونې په پلي کولو کې سختي کوي، چې د دې ډلې له نظره د منلو وړ ده. دا ډول حجاب نه په کوم اسلامي هېواد کې دود دی او نه هم د کوم اسلامي مذهب له لوري د یوه معتبر شرعي نظر په توګه منل شوی دی. د طالبانو دغه سختدریځي د ډېرو شنونکو او څارونکو د حیرانتیا لامل شوې ده.
د دې تګلارې مخالفت یوازې د ښارونو د لوستو او لېبرالو قشرونو پورې محدود نهدی، بلکې یو شمېر بنسټپالو څېرو هم پرې نیوکې کړې دي.
د ښځې د مخ د پټولو په اړه په قران کې هېڅ حکم نهدی راغلی.
له قران سربېره، په هغو مشهورو حدیثونو کې چې د اسلام پیغمبر ته منسوب دي، د ښځې مخ او لاسونه تر مړوندونو پورې د پټولو له حکم څخه مستثنا ګڼل شوي دي.
په اسلامي مذهبونو، په ځانګړې توګه په حنفي مذهب کې، مشهور حکم دا دی چې د ښځې مخ عورت نهدی او پټول یې لازم نهدي، که په عبادت کې وي، که په راکړه ورکړه کې او که د ژوند په نورو اړینو چارو کې.
دا نظر سرخسي په «المبسوط»، مرغیناني په «الهداية»، کاساني په «بدایع الصنایع»، ابن الهمام په «فتح القدیر»، ابن نجیم په «البحر الرایق» او ګڼو نورو نقل کړی دی. دا ټول د حنفي مذهب له پخوانیو او خورا نوموتو فقهاوو څخه ګڼل کېږي.
یوازې د دې مذهب ځینو وروستیو فقهاوو ویلي، که څه هم د ښځې مخ عورت نهدی، خو که د فتنې وېره موجوده وي، نو د مخ پټول یې لازم دي.
بېشکه دغه وروستي فقها د دې مذهب د مخکښو او بنسټیزو عالمانو په کچه ځای ځایګی نهلري او هغه «فتنه» چې دوی ورته اشاره کوي، خپله د اختلاف وړ موضوع ده او روښانه او سنجېدونکی معیار نهلري.
د حنفي مذهب د پیروانو لپاره تر هر چا مهم د امام ابوحنیفه نظر دی. هغه په دې باور دی، چې د ښځې د مخ ښکاره پاتې کېدل جایز دي او هېڅ شرعي خنډ نهلري او د یوه حنفي لپاره همدا نظر بسنه کوي.
د دې لیدلوري د تایید لپاره د اسلام د لومړیو وختونو ګڼ حدیثونه او روایتونه شته، که د اسلام د پیغمبر له زمانې وي او که د صحابهوو او تابعینو له دورې. د شافعي، مالکي او حنبلي مذهبونو مشهور نظر هم همدا دی.
مصري عالم شیخ محمد غزالي وایي: «زه هغه وخت حیران شوم چې د شنقیط (موریتانیا) له سیمې یو عالم، چې مالکي مذهب وو، د مدینې منورې په نبوي جومات کې د درس پر مهال وویل: «امام مالک بن انس د ښځې مخ عورت نه ګاڼه، خو زه د امام مالک بن انس له نظر سره مخالف یم».
ما ورته وویل: «دا یوازې د امام مالک نظر نهدی، بلکې د څلورو واړو فقهي مذهبونو امامان هم د همدې نظر پلویان دي، پرته له هغې کمزورې روایت څخه چې له امام احمد بن حنبل څخه نقل شوی او د هغه د مذهب له ثابت نظر سره په ټکر کې دی، لکه څنګه چې ابن قدامه یادونه کړې ده».
په حقیقت کې، د شنقیطي شیخ مخالفت، الله دې یې تېروتنه وبښي، هېڅ ارزښت نهلري.
هماغه مهال د یوه عربي شاعر دا بیت را په یاد شو:
يقولون هذا عندنا غير جایز
ومن انتم حتى يكون لكم عند؟
مانا یې دا ده:
هغوی وایي: «دا زموږ په اند روا نهدي، خو زه وایم: تاسو څوک یاست چې ستاسې نظر دې د اعتبار وړ وي»؟ کتاب، هموم داعیه، مخونه ۱۱۷-۱۱۸.
د پورته دلایلو پر بنسټ، هېڅ اسلامي هېواد د ښځې د مخ پټول اجباري کړی نهدی، بلکې دا یې د هرې ښځې خپل اختیار ته پرې ایښي دي.
ان د معاصرو مسلمانو عالمانو یو شمېر هم پر مسلمانو ښځو د نقاب د لازمي کولو مخالفت کړی دی. له هغوی څخه محمد غزالي، یوسف قرضاوي، سعید رمضان البوطي، عبدالحلیم ابو شقه او یو شمېر نور یادېدای شي.
همدارنګه، د مصر د اوقافو وزارت د «النقاب عادة وليس عبادة» تر سرلیک لاندې یو کتاب خپور کړی، چې پهکې د ګڼو اهل علمو هغه نظرونه راټول شوي چې نقاب یو ټولنیز دود ګڼي، نه یو شرعي حکم او باور لري چې شرعي بنسټ نهلري.
د فقهي قواعدو لهمخې، ټولنیزو دودونو ته د عبادت بڼه ورکول بدعت بلل کېږي. یعنې، یو فرهنګي عرف باید د دیني حکم په توګه ونه ګڼل شي او نه هم شرعي ثواب او عقاب پرې وتړل شي.
د دغو نظرونو د پراخ شهرت، پراخ منل کېدو او د اسلامي نړۍ په کچه، په ځانګړې توګه د سترو اسلامي دیني بنسټونو له لوري د هغوی د تایید په پام کې نیولو سره، دا پوښتنه راپورته کېږي چې ولې طالبان ټینګار کوي چې د افغانستان ښځې باید خپل مخ په ماسک، نقاب یا چادرۍ وپوښي؟
ایا د قران، نبوي حدیثونو، د سترو مجتهدینو د نظرونو او د اسلامي هېوادونو د عام دود له پامه غورځول او د څو هغو ملايانو نظر ته لومړیتوب ورکول چې خپله د اسلامي تمدن د زوال له عواملو ګڼل شوي، شرعي بنسټ لري، که تر شا یې نورې انګیزې پرتې دي؟
دا یوه جدي پوښتنه ده، چې د هغې ریښې باید یوازې په فقه کې ونه لټول شي، بلکې په دوو نورو برخو کې هم وڅېړل شي: یوه انسان پوهنه (انتروپولوژي) او بله سیاست.
د انسان پوهنې (انتروپولوژۍ) له نظره، پر ښځو د افراطي محدودیتونو لګول تر دې ډېر چې یو دیني حکم وي، یو ټولنیز عرف دی چې په افغانستان کې ورته «عنعنه» ویل کېږي. دا دود له پخوا راهیسې د ځینو بدوي عربي قبیلو او د اسیا د ځینو قبیلو ترمنځ موجود وو، که څه هم نن سبا د کمېدو په حال کې دی.
له ټولنیز- طبقاتي پلوه، دا پدیده تر ډېره د ټولنې د منځنۍ او ټیټې طبقې ترمنځ دود وه، ځکه دغه قشرونه ډېر زیان منونکي وو او د تاریخي دورو په اوږدو کې یې لوڼې تر نورو ډېرې د بریدونو او چور او تالان له ګواښ سره مخ وې. برعکس، په اشرافي یا د ښارونو په منځنۍ او لوړې طبقې کې، چې دا ډول زیانمننه یې کمه وه، دغه دود په ندرت لیدل کېږي.
د افغانستان او پاکستان د خلکو ځینو برخو دغه عنعنه یا فرهنګي دود له پخوا څخه په میراث وړی دی او پرته له دې چې د هغې تاریخي او ټولنیزې ریښې وپېژني، ورته یې دیني بڼه ورکړې ده.
له سیاسي پلوه، هغه ډلې چې خپل غړي له بدوي، کلیوالي او د ښارونو له ټیټو ټولنیزو قشرونو څخه جذبوي، د ښځو موضوع ته ځانګړی حساسیت لري او د دوی لپاره ښځه د واک د سیالۍ او منازعې له مهمو سمبولونو څخه ګڼل کېږي. د دې موضوع نښې د بېلابېلو سیاسي ګوندونو په چلند او دریځونو کې هم لیدل کېدای شي.
د افغانستان د وروستۍ یوې پېړۍ په تحولاتو کې، د کلیوالي او ښاري ارزښتونو ترمنځ یو له تر ټولو سختو ټکرونو څخه رامنځته شو. ښاري سیمې له مدرنیته سره ژر اشنا شوې او هرکلی یې وکړ، خو د امانالله خان له دورې راوروسته، کلیوالو او بدوي قشرونو د دې بهیر پر وړاندې مخالفت وکړ او د همدې مخالفت له امله د اصلاحاتو بهیر یا ناکام شو او یا هم په ډېرې سستۍ سره مخ ته لاړ.
د جهاد په دوره کې هم د مجاهدینو لویه برخه د کلیوالو او د ښارونو د ټیټو ټولنیزو قشرونو خلک وو او هغوی هم د ښځو موضوع ته حساسیت درلود، خو د طالبانو په کچه نه.
د نورو اسلامي هېوادونو خلاف، چې هلته بې حجابي، که څه هم د خوښې وړ نه ګڼل کېږي، خو لازماً د بې دینۍ په معنا نه تعبیرېږي، په افغانستان کې دا موضوع په مستقیم ډول له دیني سمبولونو سره تړل شوې او هر ډول بې حجابي له اسلام څخه د انحراف نښه ګڼل شوې ده.
دا پدیده د منځني ختیځ او شمالي افریقا په یو شمېر اسلامي هېوادونو کې هم، په بېلابېلو کچو، لیدل شوې ده.
د بېلګې په توګه، د مصر، سوریې او یو شمېر نورو هېوادونو د اخوان المسلمین غورځنګ غړو په لومړیو کلونو، یعنې د ۱۹۳۰ او ۱۹۶۰ لسیزو ترمنځ، نه یوازې پر نقاب باور نهدرلود، بلکې د حجاب په اړه یې هم سخت دریځ نهدرلود. خو د ۱۹۷۰مې لسیزې له پیل وروسته، د هغې پدیدې په پراخېدو سره چې ځینو شنونکو، لکه حسام تمام، ورته «تریف الاخوان» یا «د اخوان کلیوالي کېدل» ویلي، حجاب په هویتي موضوع بدل شو او نقاب هم د اخوان المسلمین د ښځینه غړو د یوې برخې ترمنځ دود شو.
په مصر کې، د دې بدلون تر رامنځته کېدو مخکې، د الازهر د مخکښو شیخانو د کورنیو په ګډون، د ډېرو نوموتو دیني کورنیو ښځو دې موضوع ته ځانګړې پاملرنه نهکوله.
مشهور روایت دی، چې د حسن الهضيبي لور، چې د حسن البنا ځایناستی او د اخوان المسلمین دویم عمومي مشر وو؛ د شیخ حسن باقوري لور، چې د اخوان له مشرانو او هغه مهال د مصر د اوقافو وزیر وو او همدارنګه د عبدالرحمن تاج لور، چې د الازهر ستر شیخ وو او د دغو په څېر د نورو دیني مشرانو لوڼو، نه یوازې نقاب نه اغوسته، بلکې حجاب یې هم نهدرلود.
د سیاسي ټولنپوهنې د څېړنو له مخې، هغه ګوندونه او ډلې چې د دیني هویت پر بنسټ د یوه سیاسي نظام د جوړولو هڅه کوي، عموماً د ټولواکۍ او د یوه توتالیتر نظام د رامنځته کولو په لټه کې وي او د بدوي ډلو او له ټولنیز پلوه د لږ پرمختللو قشرونو په ملاتړ د بریا ډېر امکان لري.
دغه ټولنیز قشرونه د فرهنګي وروسته پاتېوالي له امله له یوه ډول توپیر څخه له وېرې سره مخ وي. هغوی له تنوع او تکثر سره ښه اړیکه نهلري، هر ډول توپیر د انحراف او ګواښ په سترګه ګوري او یوازې هغه وخت د امنیت احساس کوي چې فرهنګي تنوع له منځه ولاړه شي.
طالبان له ټولنیز پلوه له همدې ډول چاپېریال څخه راټوکېدلي دي او باور لري، چې په یوې یو شان شوې ټولنه کې د استبدادي نظام جوړول د دوی ګټې خوندي کوي.
لکه څنګه چې پوهېږو، ټول توتالیتر سیاسي نظامونه د ټولنې د یو شان کولو او د توپیرونو د له منځه وړلو هڅه کوي، ځکه په ټولنه کې تنوع، که فرهنګي بڼه ولري او که سیاسي یا ایډیولوژیکه، د هغې له خوځښت او غوړېدو سره مرسته کوي او د نویو افقونو د پرانېستل کېدو احتمال زیاتوي. استبدادي او ټولواک نظامونه له هر ډول بدلون او د نویو افقونو له پرانېستل کېدو وېره لري او غواړي اوسنی وضعیت په هماغه بڼه وساتي چې د دوی تلپاتې واکمني تضمین کړي.
د ایران حکومت هم د څو لسیزو لپاره د اجباري حجاب پلي کول د خپلې پالیسۍ او هویت یوه برخه ګرځولې وه، خو په وروستیو کې یې په دې برخه کې د شاتګ نښې څرګندې کړې دي. د طالبانو له لوري د چادرۍ، ماسک او ورته نورو بڼو په چوکاټ کې د نقاب جبري کول، د ښاري قشرونو پر وړاندې د برلاسۍ یو سمبول ګڼل کېږي او د دې ډلې مشران باور لري، چې د ټولنې د ټیټو قشرونو اړوند د یوه کلیوالي دود رسمي کول د دوی واکمني لا ټینګوي.
په لنډه توګه، پر ښځو د نقاب تحمیل او د مخ پټول اجباري کول، تر دې ډېر چې یو دیني امر وي، د ښاري، منځنۍ او لوستې طبقې د فرهنګ پر وړاندې د کلیوالي فرهنګ او د ټولنې د ټیټو قشرونو د برلاسۍ استازیتوب کوي. کله چې دا موضوع د سیاسي شخړو په چوکاټ کې ځای پر ځای شي، نو د تنوع او تکثر د له منځه وړلو او د ټولنیزو توپیرونو د محوه کولو په یوه وسیله بدلېږي.
په داسې حال کې چې له دیني لیدلوري، د تنوع او توپیر شتون د الهي سنتونو له ډلې ګڼل کېږي. په ځانګړې توګه، د خلکو د ژبو او رنګونو تنوع په قران کې، د روم سورت د ۲۲م ایت له مخې، د الله له نښو څخه بلل شوې ده.
د ټولنیزو عنعنو او دودونو په برخه کې د اجباري یو شان کولو سیاست او د یوې ځانګړې سیمې یا یوې ځانګړې ټولنیزې طبقې دود پر ټولو وګړو تحمیلول، د سیاسي واک د ټینګښت په موخه، د ژبني، مذهبي، سیاسي او ټولنیز یو شان کولو لپاره زمینه برابروي. دا چاره د ټولنې خوځښت او غوړېدل له منځه وړي او که مخه یې ونه نیول شي، د ټولنې د ټوټه کېدو، د ټولنیزو درزونو د ژورېدو او د قومونو ترمنځ د خونړیو شخړو د رامنځته کېدو لامل کېدای شي.
په افغانستان کې د ازادې نړۍ لپاره یو لوی طبیعي متحد شته، چې که یووالی او همغږي رامنځته شي، دا وړتیا لري چې د هېواد سیاسي بهیر د توازن، ګډ ژوند او ثبات پر لور بوځي.
د افغانستان ځوان نسل چې د نړیوالې ټولنې د شل کلن حضور او د اړیکو له برکته یې له بهر نړۍ سره بلدتیا پیدا کړې او له نوې ټیکنالوژۍ سره اشنا شوي، ځان ته یې یو متفاوت لیدلوری جوړ کړی دی. خو د سیاسي پرېکړو په مهمو مسایلو کې یې رول دومره څرګند نه دی.
دا ځوانان چې د طالبانو په اداره کې دننه، د افغانستان د مدني ټولنې بنسټونو او یا هم د سیمې او لویدیځو هیوادونو د کډوالۍ په نړۍ کې ژوند کوي له شته وضعیت څخه ستړي شوي دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یو ځوان چارواکی، چې د یوې مهم ریاست مشري ور تر غاړې ده، افغانستان انټرنشنل ته وایي: «کله چې له کندهاره فرمان صادر شي، زه لومړیتوب ورکوم چې خپل پلرني ټاټوبي کندوز ته لاړ شم، هلته د وزارت پر ځای د اوبو غاړې ته کښېنم او کتاب ولولم».
د موضوع د حساسیت له امله افغانستان انټرنشنل د دې چارواکي نوم او مقام نه افشا کوي، خو هغه وایي چې د طالبانو د زړو او محافظهکارو مشرانو د ناسم چلند له امله «په کابل کې ساه اخیستل سخت شوي دي».
دا چارواکی د طالبانو د پاڅون پر مهال د دې ډلې د کلتور او تبلیغاتو په برخه کې فعال و، خو اوس منځلاریتوب ته مایل شوی، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر باور پرې لري او د طالبانو په ډېری داخلي او بهرنیو ناستو کې ګډون کوي.
په زرګونه کسان چې د رسنیو، معلوماتو او ټولنیزو شبکو له برکته واک ته رسېدلي، اوس ځانونه منزوي احساسوي او د هیواد له سیاسي بهیر څخه خوښ نه دي.
هغو ځوانونو ته چې د طالبانو له لیکو څخه بهر دي ساه اخیستل ورته خورا ستونزمن شوي دي. دوی ځانونه په لکه په تش میدان کې یوازې شوي ګڼي.
په بهر کې مېشت افغان ځوانان ظاهراً د کډوالۍ له ورځني ژوند سره لاس او ګرېوان دي، خو زړونه یې لا هم د وطن لپاره درزېږي او د یو فرصت په هیله دي، چې بېرته ستانه شي او په ټولنه کې بدلون راولي.
افغانستان د نړۍ له هغو هیوادونو څخه دی، چې تر ټولو زیات ځوان نفوس لري. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې د افغانستان له ۴۰ میلیونه نفوس څخه ۶۳ سلنه یې تر ۲۵ کلنۍ لاندې عمر لري چې ډېری یې د یوه غیر افراطي، پرمختللي او ښه ژوند هیله لري.دا ځوانان په کلیو او ښارونو کې ژوند کوي او له مجبوریته د بېبرخلیکۍ، کډوالۍ او سیاسي ډلو سره د یوځای کېدو لوري ته هڅول شوي دي.
نجیب پیکان چې د امریکا د IVLP پروګرام برخهوال و وایي: «دا ځوانان په زور د افراطیت، تعصب او فقر قرباني شوي او د ژغورنې په هیله یو فرصت ته انتظار باسي. افغان ځوانان له ایران نه مایوسه دي. روسیه په خپلو ستونزو کې غرقه ده. چین پر هغو ځوانانو باور نه لري چې د لویدیځ د حضور پر مهال لوی شوي دي. پاکستان خپلې اندېښنې لري. نو یوازې آزادې نړۍ ته چې مشري یې امریکا کوي، د ژغورونکي په سترګه ګوري. امریکا ته اړتیا نشته چې بیا افغانستان ته راشي، خو له دې نسل سره په ګډه کار کولی شي چې د ټولنې دننه بدلون راولي».
فریما نوابيد ښځو د حقونو فعاله چې په ۲۰۰۸ او ۲۰۰۹ کلونو کې یې په امریکا کې زدهکړې کړي وایي: «د امریکا د نوي نسل سیاستوال له افغانستان سره مستقیمه آشنایي لري او دا ظرفیت درک کولی شي. د ټرمپ په کابینه کې شپږ وزیران د افغانستان له وضعیت سره اشنا دي. امریکاييتحصیلکړي افغانان هم کولی شي د بدلون رول ولوبوي. خو اړتیا دا ده، چې یو منظم انسجام رامنځته شي او داسې یو ګډ هدف تعریف شي، چې هم افغانستان ته ګټه وکړي او هم نړیوالې ټولنې ته. دوی باید خپلې ګټې د امریکا له اوږدمهاله ګټو سره وتړي. یوه داسې شبکه جوړه کړي، چې دننه افغانستان او له لویدیځ سره همغږي رامنځته کړي. دا یو ارزښتناک فرصت دی».
د روښانه راتلونکي لپاره اړینه ده چې ځوانان د پرېکړو مرکزونو ته لاره ومومي. په اسلامي ټولنو ټولنو کې داسې ډېر بېلګې شته چې یوه هوښیار مش ټولنه راویښه کړې ده.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.