د افغانستان انټرنشنل - پښتو مشر ایډیټر
له یوې خوا اقتصادي بحران، داخلي نارضایتي او نړۍوال فشارونه؛ له بلې خوا یو پیاوړی امنیتي جوړښت، پوځي ځواک، نیابتي ډلې او سیمهییز نفوذ. ایا د ایران اسلامي جمهوریت د کمزورۍ وروستۍ مرحلې ته رسېدلی، که لا هم د اوږدې مقابلې توان لري؟ دا هغه پوښتنې دي چې تازه یو ځل بیا راپورته شوي.
هغه اوربند چې د نړۍ ګڼو هېوادونو د امریکا او ایران ترمنځ د یوې نوې ډیپلوماټیکې لارې د پیل په توګه باله، ډېر ژر په ماتېدو بدل شو. د څو میاشتو سختو نښتو وروسته، واشنګټن او تهران د ۲۰۲۶ کال په جون کې د ۶۰ ورځني اوربند هوکړې ته ورسېدل. د دې تړون هدف د جګړې درول، د هرمز تنګي د تګ راتګ خوندي کول او د اټومي پروګرام او بندیزونو په اړه د خبرو بیا پیل و.
خو دا هیله اوږده نه شوه. اوربند مات شو، پوځي عملیات بېرته پیل شول، ګواښونه زیات شول او د منځني ختیځ د یوې پراخې جګړې اندېښنې بیا راپورته شوې.
ولې اوربند مات شو؟
د امریکا او ایران ترمنځ د اختلاف اصلي محور لا هم د تهران اټومي پروګرام دی. واشنګټن غواړي ایران د یورانیمو غني کول محدود کړي او د اټومي فعالیتونو په اړه د نړۍوالو څارونکو لاسرسی زیات کړي. خو تهران ټینګار کوي چې اټومي پروګرام یې د خپل ملي حق برخه ده.
د مذاکراتو پر مهال داسې نښې وې چې ایران به د یورانیمو د غني کولو د کچې محدودولو او د خپلو زېرمو د مدیریت په اړه بحث ته چمتو شي. په بدل کې امریکا هم د بندیزونو د کمولو او ځینو امتیازاتو ورکولو ژمنې مطرح کړې وې.
خو په ایران کې دننه د دې موضوع په اړه یووالی نه شته. د سپاه پاسداران او ځینو سخت دریځو نظامي کړیو دریځ دا دی چې د اټومي پروګرام په اړه هر ډول محدودیت د ایران د ستراتیژیک ځواک کمول دي. له بلې خوا، د حکومت ځینې سیاسي څېرې هڅه کوي د فشارونو د کمولو لپاره له نړۍ سره د خبرو لاره خلاصه وساتي.
د اټومي پروګرام ترڅنګ، د ایران بالستیک توغندیز پروګرام هم د اختلاف بل مهم ټکی دی.
امریکا غواړي د ایران توغندیز توان هم د خبرو برخه وګرځوي، خو تهران په ښکاره ډول وايي چې د دفاعي توغندیو موضوع هېڅکله د مذاکراتو برخه نه شي کېدای.
همدا ژور اختلاف او بېباوري د دواړو هېوادونو ترمنځ د هر ډول هوکړې تر ټولو لوی خنډ بلل کېږي.
امریکا وايي تهران خپلې ژمنې نه عملي کوي؛ ایران بیا باور لري چې واشنګټن له هوکړو وځي او فشارونه زیاتوي. دا متقابله بېباوري هغه لامل دی چې هر تړون له ماتېدو سره مخ کولی شي.
ایا ایران د سقوط پر لور روان دی؟
په سیمه او نړۍ کې یوه اساسي پوښتنه دا ده: ایا اوسني فشارونه د ایران د نظام د سقوط نښې دي؟
ایران له څو کلونو راهیسې له سختو اقتصادي ستونزو، نړۍوالو بندیزونو، د اسعارو د کمښت، انفلاسیون او د خلکو له نارضایتۍ سره مخ دی. پر دې سربېره، له امریکا سره روانه پوځي شخړه کولی شي د تهران اقتصادي او امنیتي فشارونه نور هم زیات کړي.
خو له بلې خوا، ایران لا هم یو پیاوړی امنیتي او پوځي جوړښت لري. سپاه پاسداران د هېواد په دننه کې پراخ نفوذ لري، سیمهییز متحدین لري او حکومت لا هم د مخالفینو د کنټرول توان لري.
له همدې امله، د ایران د نظام فوري سقوط ډېر احتمال نه لري؛ خو اوږدمهاله فشارونه، اقتصادي کمزوري او دوامداره جګړه کولی شي د نظام پر ثبات جدي اغېز وکړي.
د نړۍوال ملاتړ بدلېدونکی وضعیت
د دې شخړې یو نوی اړخ دا دی چې د امریکا د پوځي اقداماتو په اړه د ځینو متحدینو دریځ د پخوا په پرتله بدل ښکاري.
د ناټو د سرمنشي او د جرمني د لومړي وزیر په ګډون ځینو لویدیځو مشرانو د امریکا د دریځ ملاتړ کړی، چې دا وضعیت د تهران لپاره نړۍوال فشار زیاتولی شي.
ایران چې تل یې هڅه کړې ځان د امریکا د فشارونو پر وړاندې د مقاومت د محور په توګه معرفي کړي، اوس له داسې وضعیت سره مخ دی چې د نړۍوال ملاتړ د کمېدو اندېښنه یې زیاته کړې ده.
که د امریکا او ایران ترمنځ جګړه اوږده شي، اغېزې به یوازې پر دواړو هېوادونو محدودې نه وي.
د هرمز تنګي ناامني کولی شي د نړۍ د تېلو بازارونه اغېزمن کړي، د انرژۍ بیې لوړې کړي او نړۍوال اقتصاد له نوي فشار سره مخ کړي.
همداراز، د جګړې پراخېدل کولی شي د منځني ختیځ نور هېوادونه هم ورګډ کړي او د یوې لویې سیمهییزې یا نړۍوالې شخړې خطر زیات کړي.
د ایران راتلونکی؛ بقا که کمزوري؟
تاریخ ښيي چې ځینې نظامونه د بهرني فشار او جګړو له لارې لا پیاوړي شوي، خو ځینې نور بیا د همدې جګړو له امله کمزوري او نسکور شوي دي.
ایران اوس د همدې دوو لارو ترمنځ ولاړ دی. که حکومت وکولای شي اقتصادي فشارونه مدیریت کړي او جګړه محدوده وساتي، ښايي خپل ثبات وساتي. خو که جګړه پراخه شي، داخلي ستونزې زیاتې شي او نړۍوال فشارونه دوام وکړي، د نظام د کمزورۍ خطر به لوړ شي.
اوس اصلي پوښتنه دا نه ده چې ایران به سبا سقوط وکړي که نه؛ بلکې دا ده چې تهران به تر کومه ځایه د جګړې، بندیزونو او داخلي فشارونو بار وزغملی شي.
ځکه دا یوازې د ایران او امریکا ترمنځ شخړه نه ده؛ دا هغه اور دی چې که پراخ شي، ټوله سیمه او د نړۍ اقتصاد به ورسره اغېزمن شي. راتلونکې څو اوونۍ ښايي د دې بحران د راتلونکي مسیر په ټاکلو کې مهم رول ولري.
