د افغانستان انټرنشنل - پښتو مشر ایډیټر
له یوې خوا اقتصادي بحران، داخلي نارضایتي او نړۍوال فشارونه؛ له بلې خوا یو پیاوړی امنیتي جوړښت، پوځي ځواک، نیابتي ډلې او سیمهییز نفوذ. ایا د ایران اسلامي جمهوریت د کمزورۍ وروستۍ مرحلې ته رسېدلی، که لا هم د اوږدې مقابلې توان لري؟ دا هغه پوښتنې دي چې تازه یو ځل بیا راپورته شوي.
هغه اوربند چې د نړۍ ګڼو هېوادونو د امریکا او ایران ترمنځ د یوې نوې ډیپلوماټیکې لارې د پیل په توګه باله، ډېر ژر په ماتېدو بدل شو. د څو میاشتو سختو نښتو وروسته، واشنګټن او تهران د ۲۰۲۶ کال په جون کې د ۶۰ ورځني اوربند هوکړې ته ورسېدل. د دې تړون هدف د جګړې درول، د هرمز تنګي د تګ راتګ خوندي کول او د اټومي پروګرام او بندیزونو په اړه د خبرو بیا پیل و.
خو دا هیله اوږده نه شوه. اوربند مات شو، پوځي عملیات بېرته پیل شول، ګواښونه زیات شول او د منځني ختیځ د یوې پراخې جګړې اندېښنې بیا راپورته شوې.
ولې اوربند مات شو؟
د امریکا او ایران ترمنځ د اختلاف اصلي محور لا هم د تهران اټومي پروګرام دی. واشنګټن غواړي ایران د یورانیمو غني کول محدود کړي او د اټومي فعالیتونو په اړه د نړۍوالو څارونکو لاسرسی زیات کړي. خو تهران ټینګار کوي چې اټومي پروګرام یې د خپل ملي حق برخه ده.
د مذاکراتو پر مهال داسې نښې وې چې ایران به د یورانیمو د غني کولو د کچې محدودولو او د خپلو زېرمو د مدیریت په اړه بحث ته چمتو شي. په بدل کې امریکا هم د بندیزونو د کمولو او ځینو امتیازاتو ورکولو ژمنې مطرح کړې وې.
خو په ایران کې دننه د دې موضوع په اړه یووالی نه شته. د سپاه پاسداران او ځینو سخت دریځو نظامي کړیو دریځ دا دی چې د اټومي پروګرام په اړه هر ډول محدودیت د ایران د ستراتیژیک ځواک کمول دي. له بلې خوا، د حکومت ځینې سیاسي څېرې هڅه کوي د فشارونو د کمولو لپاره له نړۍ سره د خبرو لاره خلاصه وساتي.
د اټومي پروګرام ترڅنګ، د ایران بالستیک توغندیز پروګرام هم د اختلاف بل مهم ټکی دی.
امریکا غواړي د ایران توغندیز توان هم د خبرو برخه وګرځوي، خو تهران په ښکاره ډول وايي چې د دفاعي توغندیو موضوع هېڅکله د مذاکراتو برخه نه شي کېدای.
همدا ژور اختلاف او بېباوري د دواړو هېوادونو ترمنځ د هر ډول هوکړې تر ټولو لوی خنډ بلل کېږي.
امریکا وايي تهران خپلې ژمنې نه عملي کوي؛ ایران بیا باور لري چې واشنګټن له هوکړو وځي او فشارونه زیاتوي. دا متقابله بېباوري هغه لامل دی چې هر تړون له ماتېدو سره مخ کولی شي.
ایا ایران د سقوط پر لور روان دی؟
په سیمه او نړۍ کې یوه اساسي پوښتنه دا ده: ایا اوسني فشارونه د ایران د نظام د سقوط نښې دي؟
ایران له څو کلونو راهیسې له سختو اقتصادي ستونزو، نړۍوالو بندیزونو، د اسعارو د کمښت، انفلاسیون او د خلکو له نارضایتۍ سره مخ دی. پر دې سربېره، له امریکا سره روانه پوځي شخړه کولی شي د تهران اقتصادي او امنیتي فشارونه نور هم زیات کړي.
خو له بلې خوا، ایران لا هم یو پیاوړی امنیتي او پوځي جوړښت لري. سپاه پاسداران د هېواد په دننه کې پراخ نفوذ لري، سیمهییز متحدین لري او حکومت لا هم د مخالفینو د کنټرول توان لري.
له همدې امله، د ایران د نظام فوري سقوط ډېر احتمال نه لري؛ خو اوږدمهاله فشارونه، اقتصادي کمزوري او دوامداره جګړه کولی شي د نظام پر ثبات جدي اغېز وکړي.
د نړۍوال ملاتړ بدلېدونکی وضعیت
د دې شخړې یو نوی اړخ دا دی چې د امریکا د پوځي اقداماتو په اړه د ځینو متحدینو دریځ د پخوا په پرتله بدل ښکاري.
د ناټو د سرمنشي او د جرمني د لومړي وزیر په ګډون ځینو لویدیځو مشرانو د امریکا د دریځ ملاتړ کړی، چې دا وضعیت د تهران لپاره نړۍوال فشار زیاتولی شي.
ایران چې تل یې هڅه کړې ځان د امریکا د فشارونو پر وړاندې د مقاومت د محور په توګه معرفي کړي، اوس له داسې وضعیت سره مخ دی چې د نړۍوال ملاتړ د کمېدو اندېښنه یې زیاته کړې ده.
که د امریکا او ایران ترمنځ جګړه اوږده شي، اغېزې به یوازې پر دواړو هېوادونو محدودې نه وي.
د هرمز تنګي ناامني کولی شي د نړۍ د تېلو بازارونه اغېزمن کړي، د انرژۍ بیې لوړې کړي او نړۍوال اقتصاد له نوي فشار سره مخ کړي.
همداراز، د جګړې پراخېدل کولی شي د منځني ختیځ نور هېوادونه هم ورګډ کړي او د یوې لویې سیمهییزې یا نړۍوالې شخړې خطر زیات کړي.
د ایران راتلونکی؛ بقا که کمزوري؟
تاریخ ښيي چې ځینې نظامونه د بهرني فشار او جګړو له لارې لا پیاوړي شوي، خو ځینې نور بیا د همدې جګړو له امله کمزوري او نسکور شوي دي.
ایران اوس د همدې دوو لارو ترمنځ ولاړ دی. که حکومت وکولای شي اقتصادي فشارونه مدیریت کړي او جګړه محدوده وساتي، ښايي خپل ثبات وساتي. خو که جګړه پراخه شي، داخلي ستونزې زیاتې شي او نړۍوال فشارونه دوام وکړي، د نظام د کمزورۍ خطر به لوړ شي.
اوس اصلي پوښتنه دا نه ده چې ایران به سبا سقوط وکړي که نه؛ بلکې دا ده چې تهران به تر کومه ځایه د جګړې، بندیزونو او داخلي فشارونو بار وزغملی شي.
ځکه دا یوازې د ایران او امریکا ترمنځ شخړه نه ده؛ دا هغه اور دی چې که پراخ شي، ټوله سیمه او د نړۍ اقتصاد به ورسره اغېزمن شي. راتلونکې څو اوونۍ ښايي د دې بحران د راتلونکي مسیر په ټاکلو کې مهم رول ولري.
پاکستاني سياستوال او شنونکي وايي، په خيبرپښتونخوا او ځانګړې توګه له افغانستان سره پر ډیورڼد کرښه پرتو سيمو کې له وړاندې څخه ناامني او ترهګري په زور کې ده، او د پاکستاني طالبانو له تحريک څخه د جماعت الاحرار ډلې جلا کېدل ښيې چې امنيتي وضعيت لا نور پېچلی کړی.
پر ډیورڼد کرښه پرتې د خيبرپښتونخوا په باجوړ ولسوالۍ کې د پاکستان پيپلز ګوند سیمه ييز مشر اخوندزاده چټان وايي، د پښتونخوا په شمالي او جنوبي سيمو کې د ناامنۍ څپه روانه ده او په شمالي سيمو کې بيا باجوړ تر ټولو زيات د ناامنۍ سره مخ سيمه ده.
افغانستان انټرنشنل - پښتو سره خبرو کې هغه وويل، «که نوې ډله جوړيږي او که زړې وي کوم توپير نه لري همدغه جماعت الاحرار و، چې یوه جلا ډله وه او بیا طالبان ټول يو ځای شول او اوس که بيا جلا شو نو په امنيت یې کوم فرق نه پرېوځي زما په خيال حالات به همدغسې وي».
هغه زياته کړه، «دوی (جماعت الاحرار) که د ټي ټي پي سره و نو د هاغه ډلې لخوا به یې بریدونه کول او اوس به یې په جلا توګه کوي، همغه حالات به بيا هم وي».
د باجوړ سره څېرمه پرتې بلې قبايلي ولسوالۍ مومندو کې د جماعت اسلامي ګوند سیمه ييز مشر ملک فردوس خان صاپی هم تاييدوي چې په باجوړ کې ناامني زياته ده او هره ورځ هلته پېښې کيږي. او په «مومندو کې هم بیا حالت بدل نه دی، وسله وال په ښکاره ګرځي، د ماښام نه وروسته د خلکو نه قلنګ اخلي په زوره د خلکو نه چای ډوډۍ خوري او سهار بيا امنيتي ادارې په ځايي خلکو پسې ورځي او په دې یې ځوروي چې تاسو وسله والو ته ولې چای ډوډۍ ورکوئ».
افغانستان انټرنشنل - پښتو سره خبرو کې هغه وويل، په مومندو کې د باجوړ څخه حالات يو څه بدل دي او هغه په دې ډول چې «دلته په مومندو کې هدفي وژنې نشته خو وسله والې ډلې ډېرې په ښکاره ګرځي، خلکو ته بلنې ورکوي ځان ورسره معرفي کوي چې موږ جماعت الاحرار او ټي ټي پي والا يُو».
هغه زياته کړه، په مومندو کې چې کومو سياسي مشرانو ته د امنيت لپاره امنيتي ساتونکي ورکړل شوي هغه ترې بېرته اخېستل شوي، د سيمې خلک دې روان وضعيت ته سخت اندېښمن دي.
ساپي وويل، «ماته په خپله هم د وسله والو ډلو لخوا د ګواهونو ټيليفونونه راځي».
په مومندو کې د جماعت الاحرار په اړه هغه زیاته کړه، «موږ اول دلته ټي ټي پي پېژندله اوس پکې دا جماعت الاحرار ډله رامنځته شوه دلته ځايي خلکو ته اوس دا ستونزه پېښه شوې ده چې دا دواړه ډلې په کليو ګرځي چې بلې ته به پيسې نه ورکوئ او بله بيا وايي چې بلې ډلې ته به پيسې نه ورکوئ دوی په خپل منځ کې اختلاف لري خو د خلکو څخه په قلنګ اخېستو او په تکليف رسولو کې بیا یو شان دي».
شنونکی او خبريال افتخار فردوس وايي، جماعت الاحرار له دې وړاندې هم په ۲۰۱۴م کال کې د ټي ټي پي څخه جلا شوې وه او هاغه وخت یې په بلوچستان، پنجاب او کراچۍ پورې بریدونه کړي وو.
افغانستان انټرنشنل - پښتو سره خبرو کې هغه وويل، «جماعت الاحرار په خيبرپښتونخوا کې شتون لري خو د نورو هغو ډلو سره هم ژورې اړيکې لري کومو سره چې دا نورې ناقانونه ګرځول شوې ډلې اړيکې نه لري او جماعت الاحرار چې د ۲۰۱۴م کال نه تر ۲۰۲۰م پورې څومره بريدونه کړي دي هغه یې د نورو ډلو سره په همکارۍ کې کړي دي».
هغه وويل، «دا ډله ادعا لري چې ټي ټي پي د پښتنو يا قبايلي سيمو نه چې کوم بهر سيمې دي ټي ټي پي په دغو سيمو کې بيا تل په دې ډله تکيه کوله».
يو بل خبريال ناصر داوړ وايي، په جماعت الاحرار کې چې څومره خلک پاتې شوي او اوس هم پکې دي، دوی په ټي ټي پي کې پاتې شوي دي، دوی چې وړاندې د ټي ټي پي څخه جلا شوي خپل عمليات به یې چټکول اوس چې دوی بیا د جلا کېدو اعلان وکړو بيا نه ښکاري چې په اسانۍ سره د ټي ټي پي سره يو ځای شي.
افغانستان انټرنشنل - پښتو سره خبرو کې هغه وويل، «دا ډله چې څنګه جلا شوه دا په اول سر کې خيبر ته راغله او د ټي ټي پي ځای یې ونيولو، ټي ټي پي چې کوم قلنګ اخستو د کاروباري او شتمنو خلکو څخه، نو دوی هغه وا ايستل او هغه کار اوس دوی کوي، دغه شان په اورکزو کې یې هم د ټي ټي پي ځای ونيولو او هلته هم دوی اوس د خلکو نه پيسې اخلي، دغه ډول د پېښور سره نزدې (اېف ار پېښور) سيمه کې دوی ځان پياوړی کړی دی».
د امنیتي چارو کار پوه پخوانی د لوا قومندان محمود شاه وايي، د ده په نظر جماعت الاحرار دومره لوی قوت نه دی خو دوی له ټي ټي پي څخه جدا ايډيالوژي لري، دوی خپل فعاليتونه لري او په «پاکستان کې چې دوی څومره بريدونه کړي هغه ډېر خطرناک و» خو جلا کېدل یې ډېره لويه خبره نه ده.
سیاستوال او شنونکي وايي، ښيې چې د جماعت الاحرار سره امنیتي وضعيت د وړاندې په پرتله لا پسې نور خراب شي.
ملک فردوس خان ساپي وايي، په قبايلي سيمو کې غټ روزګار لکه په مومندو کې د ناامنۍ له لاسه د سنګ مرمرو کارخانې او کانونه وتړل شو، شتمن خلک د قبايلي او پښتونخوا له نورو سيمو څخه پنجاب ته لاړل او «موږ ته اقتصادي ډېر غټ تاوان وشو دلته اوس څوک پانګونې نه کوي».
هغه زياته کړه، «په څرګنده خو ښکاري چې جماعت الاحرار په قبايلي سيمو کې قوت لري او له دوی سره افغانان په ګڼ شمېر کې راغلي دي هغوی ورسره ګزمې کوي، ولس ته د دواړو ډلو (جماعت الاحرار او ټي ټي پي) څخه مسله ده ولس دې په دې منځ کې ښکېل دی چې د چا سره خبره وکړي».
همداراز هغه وويل، «د ناامنۍ څخه يو څوک هم خوندي نه دي، مذهبي ګوندونه هم د ګواښونو سره مخ دي».
افتخار فردوس وايي، له وخته سره د ټي ټي پي او جماعت الاحرار ترمنځ اختلاف و خو اوس به زياتې ستونزې پاکستان ته جوړيږي.
هغه وويل، «د ټي ټي پي په اړوند ځینې وړاندوينې کېدی شوې ځکه چې هغوی د جماعت الاحرار په پرتله د افغان طالبانو د زيات اثر لاندې دي او بل د دوی د ديوبندي شريعت لاندې اهداف او سيمې معلومې دي خو د جماعت الاحرار او هغوی سره نورې اړونده ډلې د ۲۰۲۱م کال وروسته غځېدلې دي، دغه ډلې او جماعت الاحرار د کراچۍ نه تر ګلګت بلتستان پورې او د بلوچستان نه تر خيبرپښتونخوا پورې د بريدونو مسووليت مني نو دا ستونزه به نوره هم زیاته شي».
نوموړي دا هم وويل، «يوه بله خبره دا ده چې د طالبانو د تحریک لاندې چې د ۲۰۱۸م کال وروسته د هغو په فرقه ييزه بريدونو کې کمی راغلی دی نو د جماعت الاحرار د جلا کېدو څخه فرقه ييزه بريدونه ښيې زیات شي».
ناصر داوړ وايي، د جماعت الاحرار جلا کېدل «د حکومت او خلکو لپاره په راتلونکې وخت کې يو خطرناک شکل جوړېدی شي، دوی به په اورکزو او کورمه کې ځان ډېر پياوړی کوي که چېرته دوی دغلته داعش ته لاس ورکړ نو دا به امنیتي وضعيت نور پيچلی کړي».
خو پخوانی بريګيډيير محمود شاه بيا وايي، جماعت الاحرار ډله د مومندو څخه پورې غاړې افغانستان کې موقعيت لري او ټي ټي پي په وزيرستان کې شتون لري، «که جماعت الاحرار په کراچۍ بريد وکړ د هغې څخه دا معنی نه شي اخېستل کېدای چې دا ډله دومره لويه ده چې په ټول پاکستان کې فعاليتونه کولی شي».
هغه زياته کړه، «پاکستان د ټي ټي پي په کمپونو باندې بریدونه کوي او کومه ډېره د خطرې خبره نشته».
اخوندزاده چټان په سيمه کې د بشپړ امنیت پر ځای کېدو په اړه وايي، «دا وخت باجوړ د لوبې ميدان جوړ کړل شوی دی، ولسي اعتراضي لاريونونه بې معنې شوي دي او د ناامنۍ مخنيوی کېدی شي خو که رياست وغواړي، ځکه چې په پاکستان د ترهګرۍ کومه جګړه تپل شوې ده نو دا د رياست د غلطو پالیسيانو له امله تپل شوې ده اوس هم که دوی خپلې پاليسيانې سمې کړي نو کېدای شي چې دا حالت سم شي».
هغه وويل، «د سياسي فعال په حيث زه دا ګڼم چې جګړه د مسلې حل نه دی د مسلو بشپړ حل د خبرو د لارې کېدی شي».
کله - کله تاریخ په لویو ښارونو کې نه لیکل کېږي؛ بلکې ځینې تاریخونه د یوې کډوالې کورنۍ له سخت ژوندانه پیلېږي او تر نړیوال کچ رسېږي. دا کیسه د یو سیاستوال، جګړه مار یا میلیونر نه ده، بلکې د داسې یوه ځوان ده چې د جګړو له امله له خپل وطنه بېځایه شو.
د پېښور د ارباب نیاز لوبغالی د هغه د خوبونو لومړنی شاهد و. هماغه ځای چې یو نری، جګ قد لرونکی افغان هلک به په ساعتونو - ساعتونو د توپ پسې منډې وهلې. نه یې پیسې لرلې، نه امکانات او نه یې تصور کاوه چې یوه ورځ به د نړۍ د کرېکټ تر ټولو لویو لوبغالو ته ورسېږي.
خو هغه یو شی درلود: هیله
هغه خوب چې افغانستان به یوه ورځ د نړۍ له سترو کرېکټي هېوادونو سره اوږه په اوږه سیالي کوي.
دا شاپور ځدراڼ و؛ هغه ځوان چې ژوند یې له کړاوونو پیل شو، افغانستان ته یې نوم وګاټه، په نړیوال سټېج وځلېد او نن د افغان کرېکټ د هغه اوږد قد لرونکي چټک توپ اچوونکي ژوند په یوه بل دردناک فصل پای ته ورسېد. د افغانستان کرېکټ بورډ د ۲۰۲۶ کال د جولای په اوومه د هغه مړینه تایید کړه. نوموړی په یوې نادرې ناروغۍ اخته شوی و.
خو د شاپور کیسه لا هم ژوندۍ ده.
له لوګره تر پېښوره
شاپور ځدراڼ د ۱۹۸۷ کال د جولای په اتمه د لوګر ولایت په یوه ځدراڼه کورنۍ کې وزېږېد. د افغانستان د جګړو له امله یې کورنۍ پاکستان ته کډه شوه او د پېښور په شاوخوا سیمو کې مېشته شوه.
همدلته، د ارباب نیاز لوبغالي په چاپېریال کې هغه د کرېکټ له لوبې سره مینه پیدا کړه. د کرېک اینفو د معلوماتو له مخې، شاه پور شاوخوا د ۱۴ کلنۍ په عمر په جدي ډول د کرېکټ لوبه پیل کړه او په ۲۰۰۱ کال کې یې د هارډبال کرېکټ تجربه ترلاسه کړه.
هغه نسل چې په کډوالۍ کې لوی شوی و، ډېر څه یې نه لرل. خو یوه هیله یې لرله: افغانستان ته یو نوم جوړول.
د افغان کرېکټ د بنسټ اېښودنه
هغه وخت افغانستان لا د نړیوال کرېکټ په نقشه کې نه ښکارېده.
محمد نبي، اصغر افغان، کریم صادق، هستي ګل عابد، دولت ځدراڼ او شاپور ځدراڼ د هغو ځوانانو له ډلې وو چې د افغانستان د کرېکټ د ودې لومړنۍ ډبرې یې کېښودې. دوی د محدودو امکاناتو، د مناسبو لوبغالو د نشتوالي او د جګړو د ستونزو باوجود لوبې کولې او د افغانستان کرېکټ یې له ټیټو نړیوالو ډویژنو تر نړیوال سټېج ورساوه.
شاپور د هغو لوبغاړو له ډلې و چې افغانستان یې د نړیوال کرېکټ په دروازه ورننویست.
د اوږدې منډې او تیز توپ سمبول
شاپور یوازې یو توپ اچوونکی نه و. هغه یو ځانګړی سټایل درلود. کله به چې د توپ اچولو لپاره له لرې واټنه منډه پیل کړه، اوږده وېښتان به یې په هوا کې الوتل. داسې ښکارېدل لکه د هغه هیلې چې غوښتل یې د افغانستان نوم د نړۍ د کرېکټ په اسمان کې ورپورته کړي.
نوموړی د افغانستان له لومړنیو مشهورو چپ لاسو چټکو توپ اچوونکو څخه و. هغه به توپ په سرعت، جذبه او تېز طبیعت اچاوه. د هغه انرژي او احساساتي لوبه د افغان لوبډلې د هویت برخه ګرځېدلې وه.
نړیوال کرېکټ ته رسېدل
شاپور ځدراڼ د ۲۰۰۹ کال په اګسټ کې د افغانستان لپاره خپله لومړنۍ یو ورځنۍ نړیواله لوبه ترسره کړه. په همدې لومړۍ لوبه کې یې د هالنډ پر وړاندې څلور وېکټې واخیستې او د نړیوال کرېکټ د پیل یادګاري شېبه یې ثبت کړه.
له هماغې ورځې وروسته، هغه د افغانستان د چټک توپ اچونې یوه مهمه ستنه وګرځېد.
نوموړي د افغانستان لپاره:
د سکاټلنډ پر وړاندې هغه تاریخي ورځ
که د شاپور ځدراڼ د ژوند یوازې یوه صحنه انتخابېږي، نو ښايي هغه د ۲۰۱۵ نړیوال جام د سکاټلنډ پر وړاندې لوبه وي.
افغانستان د خپل تاریخ تر ټولو مهمې بریا ته نږدې و.
شاه پور لومړی څلور وېکټې واخیستې او سکاټلنډ یې تر سخت فشار لاندې راوست. وروسته، کله چې افغانستان د بریا لپاره وروستیو منډو ته اړتیا لرله، شاه پور توپ وهنې ته راغی. فشار، اندېښنه او د میلیونونو افغانانو هیلې له هغه سره وې.
هماغه و چې وروستۍ او بریالۍ منډې یې وکړې او افغانستان ته یې د نړیوال جام لومړنۍ تاریخي بریا ورکړه.
هغه ورځ یوازې د یوې لوبې ګټل نه وو. هغه ورځ د یوه ملت د هیلو د تعبیر ورځ وه؛ داسې ورځ چې افغانستان په نړیوال سټېج کې خپل تور، سور او زرغون بیرغ د ویاړ په توګه ورپاوه.
وروستۍ مبارزه
کلونه تېر شول، نوي ستوري راڅرګند شول او افغانستان د کرېکټ په نړۍ کې لا نور هم پیاوړی شو. خو شاپور د دې کیسې نه بېلېدونکې برخه پاتې شو.
په وروستیو میاشتو کې هغه د Hemophagocytic Lymphohistiocytosis (HLH) په نوم له یوې نادرې او خطرناکې ناروغۍ سره مخ شو. نوموړی د درملنې لپاره نوي ډیلي ته ولېږدول شو، خو ناروغۍ ته یې ماتې ورنه کړه.
هغه د ۲۰۲۶ کال د جولای په اوومه، د خپلې ۳۹مې کلیزې له را رسېدو یوازې یوه ورځ مخکې، له نړۍ سترګې پټې کړې.
یوه اوږده منډه چې لا هم روانه ده
شاپور لاړ، خو هغه اوږده منډه چې به یې د توپ اچولو لپاره اخیسته، د افغان کرېکټ په حافظه کې لا هم روانه ده.
هغه نسل چې نن د نړۍ له سترو لوبډلو سره سیالي کوي، د شاپور ځدراڼ او د هغه د ملګرو د قربانیو، زحمتونو او خوبونو پر بنسټ ولاړ دی. ځینې لوبغاړي ریکارډونه پرېږدي، خو ځینې نور بیا تاریخ جوړوي او شاپور ځدراڼ له هماغو تاریخ جوړونکو څخه و.
د ارباب نیاز لوبغالي له خاورو راپورته شوی هغه افغان هلک نن زموږ په منځ کې نشته، خو هغه خوب چې ده لیدلی و، لا هم ژوندی دی.
د جون میاشتې پر ۲۹مه د پاکستان جنګي الوتکو په پکتیا، خوست او کونړ کې پر یو شمېر ودانیو بمونه وغورځول. د پاکستان د اطلاعاتو وزیر ادعا کړې ده چې دغه هوايي بریدونه د استخباراتي معلوماتو پر اساس د ترهګرو پر پټنځایونو شوي، چې په پاکستان کې وژونکي بریدونه کوي.
خو د طالبانو امارت ویلي دي چې عادي ملکي خلک د دغو هوايي بریدونو هدف ګرځېدلي دي، چې په نتیجه کې یې د ماشومانو او ښځو په ګډون لږ تر لږه شپږ دېرش کسان وژل شوي دي او ګڼ شمېر نور ژوبل شوي دي. د یوناما دفتر هم د ۲۸ ملکي افرادو، چې ماشومان او ښځې هم پکې شامل دي، د وژل کېدو خبر تصدیق کړی دی.
خو لکه چې ټول خلک خبر دي، دا لومړی ځل نه دی چې پاکستاني الوتکو په افغانستان کې ملکي خلک د هوايي بمباریو هدف ګرځولي دي. په ۲۰۲۱ کال کې چې طالبانو په افغانستان کې سیاسي واک ترلاسه کړ، دا د پاکستان له خوا پر افغانستان «اووم هوايي برید» دی. په تېرو بریدونو کې د پاکستان تر ټولو خونړی هوايي برید په کابل کې د امید روغتون په ناروغانو شوی و، چې سلګونو کسانو پکې ژوند له لاسه ورکړی و.
که څه هم پاکستان په پرلهپسې توګه ادعاوې کړې دي چې په افغانستان کې د هوايي بریدونو هدف د تحریک طالبان پاکستان (ټيټيپي) پټنځایونه دي، خو دا ادعاوې په درېیو وجوهاتو سره ښکاره دروغ بلل کېدای شي.
لومړی دلیل دا دی چې د پاکستان په اوو هوايي بریدونو کې تر اوسه د ټيټيپي د یوه غړي د وژل کېدو یا ټپي کېدو تصدیق هم نه دی شوی او په لویه کچه مرګژوبله تل د افغانستان عادي ملکي وګړو ته اوښتې ده. پاکستان تل له ثابتو شویو حقیقتونو څخه هم انکار کړی دی. پر امید روغتون د پاکستان په هوايي برید کې د سلګونو ناروغانو د وژل کېدو تصدیق د ملګرو ملتونو دفتر او ځینو اروپايي هېوادونو هم کړی و، خو پاکستان پرته له کوم ثبوت څخه په خپلو ادعاوو کلک ولاړ پاتې شوی دی.
دویم دلیل دا دی چې ټيټيپي په ۲۰۰۷ کال کې په پاکستان کې جوړ شوی تنظیم دی.
د ۲۰۲۱ کال د اګست په میاشت کې طالبانو په افغانستان کې د سیاسي قدرت د نیولو په لومړۍ ورځ د محبسونو دروازې پرانیستې او ټول بندیان یې له زندانونو ازاد کړل. په دغو خوشې شویو بندیانو کې شاوخوا پنځه زره د ټيټيپي هغه غړي هم وو، چې د افغانستان جمهوري حکومت بندیان کړي وو.
د پاکستان جنرالواکۍ هغه وخت نه یوازې د ټيټيپي د زرګونو غړو په ازادولو د طالبانو امارت ته کوم رسمي احتجاج ونه کړ، بلکې په دې سربېره یې د افغانستان له زندانونو د ازادو شویو ټيټيپي غړو د پاکستان په داخل کې د “بیا مېشت کولو” لپاره په لوړه دولتي سطح جوړې شوې غونډه کې یو پلان هم تصویب کړ.
د پاکستان د هغه وخت لومړي وزیر عمران خان د یوې مرکې ویډیو اوس هم په یوټیوب کې شته. په دې مرکه کې عمران خان وايي چې په پورته یاده شوې غونډه کې، له مرکزي وزیرانو سربېره د پاکستان د پوځ هغه وخت لوی درستیز جنرال قمر جاوېد باجوه او د ایاېسای هغه وخت عمومي رییس جنرال فیض حمید او نورو جنرالانو هم ګډون کړی و.
عمران خان وايي چې دغې دولتي غونډې د پاکستان په داخل کې د ټيټيپي د زرګونو غړو د بیا مېشتونې لپاره د لسو میلیارده کالدارو بودیجه هم ځانګړې کړې وه. یعنې د دې خبرې د اثبات لپاره رسمي اسناد شته چې د پاکستان جنرالواکۍ پلان جوړ کړی و چې د افغانستان له زندانونو راوتلي د ټيټيپي غړي بېرته پاکستان ته بوځي. خو کله چې په پښتونخوا کې له ټيټيپي سره د تړون پر ضد ګڼ تظاهرات وشول، نو جنرالانو رسمي خبرې اترې پرېښودې او د ټيټيپي غړي یې راوبلل.
دا ځکه چې پاکستاني جنرالانو کله هم طالبان ځان ته یو خطر نه دی ګڼلی. د هغوی لپاره اصلي خطر د پښتنو او بلوڅو مليګرا نهضتونه دي او د دغو نهضتونو د مخنیوي لپاره طالبان د جنرالانو په لاس کې تر ټولو غوره وسله ده.
درېیم دلیل دا دی چې د پاکستان جنرالواکي په ډېره سپینسترګۍ سره له یوې خوا د ټيټيپي د ځپلو په نوم په افغانستان کې ګڼ شمېر بېګناه ملکي افراد وژني او له بلې خوا د پښتونخوا په جنوب کې یې یو شمېر ضلعې لکه لکي مروت، بنو، ټانک، شمالي وزیرستان، جنوبي وزیرستان او ځینې نورې سیمې د ټيټيپي جنګیالیو ته پرېښي دي. هلته دغه جنګیالي خپل لوی مرکزونه لري، ګزمې کوي، له خلکو نه باج اخلي او په عمومي لارو کې یې پاټکونه جوړ کړي دي.
که له ټيټيپي سره د پاکستان د جنرالواکۍ جګړه رښتیا وي، نو داسې څنګه کېدای شي چې د پاکستان شاوخوا اووه سوه زره پوځ د پښتونخوا په جنوب کې د ټيټيپي د پنځلسو یا شلو زرو جنګیالیو مخه نه شي نیولای؟
د ټيټيپي فعالیت په افغانستان کې د پوځي بریدونو لپاره یوازې یوه بهانه ده. پاکستان په تېرو پنځوسو کلونو کې په افغانستان کې د ابرقدرتونو د سیالۍ په مبارزو کې د استخباراتي لوبو له لارې کافي مهارت ترلاسه کړی دی.
د همدې مهارت په کارولو سره پاکستان امریکا ته وايي چې په افغانستان کې اوسني پوځي بریدونه پر طالبانو د فشار اچولو لپاره کوي، څو هغوی د بګرام هوايي اډه تاسې ته درکړي. په عین حال کې پاکستان چینایانو ته وايي چې ټيټيپي د چین او پاکستان ترمنځ د جوړېدونکي اقتصادي دهلیز مخه نیسي، نو ځکه یې موږ پټ ځایونه ورانوو.
د دې خبرې موخه دا نه ده چې پاکستان به ابرقدرتونه په اوږدمهال کې وغولوي، ځکه دا کار په ځانګړي ډول ځکه هم ناشونی دی چې هر څومره د امریکا او چین ترمنځ سیاسي انقطاب پراخیږي، هومره د پاکستان لپاره په دوو کښتیو کې سفر کول سختېږي او په اوږدمهال کې دغه چل او فریب د پاکستان لپاره ډېره لوړه بیه هم لرلای شي.
یادونه: په افغانستان انټرنشنل کې خپرېدونکې لیکنې د لیکوالو شخصي نظرونه دي او د افغانستان انټرنشنل د پالیسۍ ښکارندويي نه کوي.
د ۲۰۲۵ کال په وروستیو کې افغان طالبانو پر ټي ټي پي فشار راوړ، چې که جماعت الاحرار له ځان نه نه شي بېلولی، لږترلږه دې په اورکزیو، کورمه او خیبر ولسوالیو کې ددې ډلې د نفوذ او اکمالاتو مخه ونیسي.
دغه فشار د مې پر ۱۹مه په کورمه کې د ټي ټي پي او جماعت الاحرار ترمنځ یوې خونړۍ نښتې ته لاره پرانېسته، چې په په پایله کې یې د قوماندان ممتاز امتي په ګډون د جماعت الاحرار ۱۸ جنګیالي ووژل شول.
یوې سرچینې چې پېښه یې له نږدې څارلې، وویل چې په وژل شویو کسانو کې ځینو د خوست له صبریو او منګلو قبیلو سره تړاو درلود. د جماعت الاحرار په اړه ویل کیږي، چې خپلو لیکو ته یې ګڼ شمېر افغان جنګیالي جذب کړي دي.
د کورمې د برید په ترڅ کې د یرغمل شویو جنګیالیو د خلاصون پرسر خبرو اترو کې یوځل بیا افغان طالبانو ټي ټي پي ته ویلي، چې جماعت الاحرار له کورمې، خیبر او اورکزیو ولسوالیو نه وباسي.
یادې سرچینې له نومښودنې پرته وویل، چې « افغان طالبان پر جماعت الاحرار شکمن دي، چې ښايي د داعش د پیاوړي کېدو لامل وګرځي او یوه برخه یې په داعش د بدلېدو پوتانشیل لري».
د ژوب د ولایت له څوکۍ نه سربکف مهمند لرې کول هم د افغان طالبانو له ورته اندېښنې سرچینه اخلي.
په ۲۰۲۴ کال کې ټي ټي پي د جماعت الاحرار دغه جګپوړی غړی ، چې د دې ډلې متفکر مغز ګڼل کیږي، بلوچستان ته د خپل سازماني جوړښت په اډانه کې د ژوب د والي په توګه ولیږه، خو لږ وخت تېر نه و، چې بېرته یې له دندې لرې کړ. د طالبانو استخبارات داسې ګڼي، چې ګني د جماعت الاحرار په مشرتابه او لیکو کې د داعش د سابقې له امله بلوچستان، مهمند، خیبر، اورکزۍ او کورمه ولسوالۍ د داعش په احتمالي مرکزونو بدلېدای شي، یا لږ ترلږه د امنیتي چاپیریال له لارې دلته مخالف ځواکونه نفوذ کولی شي.
افغان طالبانو په ۲۰۲۱ کال کې د کابل له سقوط وړاندې هم د جماعت الاحرار په لیکو کې د جنود خراسان او احرار الهند په څېر ډلې د خپلو سیمه ییزو سیاستونو او دداعش مخ پر ودې حرکت له امله نه خوښولې او د پاکستان د طالبانو غورځنګ یې دې ته هڅاوه، چې دغه ډلې تر خپل چتر لاندې راولي.
زړه دوسیه بېرته پرانېستل کیږي
د جماعت الاحرار او ټي ټي پي ترمنځ د نننۍ بې باورۍ ریښې له یوې لسیزې زیاتې پخوانۍ دي.
د ۲۰۱۴ کال د اګست پر ۱۵مه، چې د ټي ټي پي د مشر حکیم الله مسید له وژل کېدو وروسته پاکستاني ځواکونو په شمالي وزیرستان کې ضرب عضب عملیات پیل کړل، د مهمندو ولسوالۍ طالبانو یوه نوې ډله اعلان کړه، چې مشري یې مولانا قاسم خراساني کوله. د ډلې په مرکزي شورا کې عمر خالد خراسانی، احسان الله احسان، د چارسدې قاري شکیل حقاني، د سوات مولانا یاسین، د خیبر ولسوالۍ قاري اسماعیل، د باجوړ ولسوالۍ مولانا عبدالله، د پېښور مفتي مصباح الله او د اورکزیو ولسوالۍ مولانا حیدر منصور غړیتوب درلود.
د حکیم الله مسید له وژل کېدو وروسته خراساني د ټي ټي پي د نوي مشر مولانا فضل الله مشري ته غاړه کېنښوده، ځکه د خالد (سجنا) مسید په مشرۍ د مسیدو طالبانو یوې مهمې برخې هم د ټي ټي پي له اډانې بهر فعالیت کاوه او د امیر حافظ سعید خان په مشرۍ د اورکزۍ ولسوالۍ قوماندانانو هم د داعش له خلیفه سره بیعتونه وکړل. خو په ۲۰۱۸ کال کې د مولانا فضل الله له وژل کېدو وروسته مفتي نور ولي د ټي ټي پي د نوي مشر په توګه د ټولو خاښونو پر یوځای کولو کار پیل کړ، چې جماعت الاحرار هم پکې شامل و. مفتي نور ولي د جماعت الاحرار مشر خالد عمر خراسانی بېرته د ډلې د مرکزي شورا غړی وټاکه او د احرا نورو غړو ته د پوځي کمیسیون په ګډون په مهمو څانګو کې دندې ورکړل شوې.
جماعت الاحرار په کورمه، خیبر، مهمندو، سوات او کراچۍ کې نفوذ لري او په ډېرو مواردو کې یې د ټي ټي پي له چتر نه بهر خپلسري عملیات وکړل. دې نه همغږۍ د ټي ټي پي او جماعت الاحرار ترمنځ اړیکې بېرته متزلزلې کړې. د جماعت الاحرار په اډانه کې د مفتي حسن او حکیم الله مسید د ډلې د ځینو قوماندانانو حضور هم د مفتي نور ولي د حلقې ځینې کسان دې ته اړ اېستل چې په مفتي حسن او د جماعت الاحرار په نورو غړو پسې زړې دوسیې بېرته پرانیزي. دوی مفتي حسن له استخباراتو سره تړلی کس باله او پر هغه یې د ټي ټي پي د دوو پخوانیو مشرانو؛ حکیم الله مسید او مولوي ولي الرحمن ترمنځ د اختلافاتو ټوکولو تور لګاوه.
کله، چې د ۲۰۲۲ کال په اګست کې د ټي ټي پي د استخباراتو جګپوړی غړل عبدالرشید عقابي باجوړی ووژل شو، د مولوي فقیرمحمد نږدې کسانو د جماعت الاحرار ډلې ته ګوته نیوله، چې غواړي په باجوړ کې د ټي ټي پي نفوذ کمزوری کړي. له دې پېښې څو ورځې وروسته د جماعت الاحرار مشران خالد عمر خراسانی، مفتي حسن، حافظ دولت خان او د خراساني زوم علي حسن مومند د پکتیکا د برمل ولسوالۍ له مرغې سیمې نه ارګون ته پر لاره په یوه بمي چاودنه کې ووژل شول. جماعت الاحرار ددې چاودنې پړه پر مفتي نور ولي واچوله، چې د مفتي حسن او حافظ دولت خان پخوانی دښمن ګڼل کېده.
مفتي حسن سواتي او ملګرو یې د داعش-خراسان په رامنځته کولو کې ټاکونکی رول لوبولی و. حسن ډېر وخت په خوست کې د افغانستان د ملي امنیت تر څار لاندې د ګلبهادر شورا له پخواني غړي عبدالخالق حقاني سره یوځای اوسېده. حقاني وروسته د پاکستان پوځ ته تسلیم شو او د کوهاټ په زندان کې ومړ.
د ټي ټي پي د جنوبي وزیرستان حلقې د پخواني مشر مولوي ولي الرحمن او حکیم الله مسید ترمنځ د اختلافاتو په وخت کې، چې د یوه د قضا مشر مفتي نور ولي مسید او د بلې ډلې مفتي حسن و، د جماعت الاحرار غړو د حکیم الله مسید ددریځ په پیاوړتیا او په کراچۍ کې د مالي سرچینو په راټولولو کې ټاکونکی رول درلود. وروسته حکیم الله د ټي ټي پي په مشرتابه شورا کې بدلونونه راوستل او د نورو ولسوالیو غیر دیوبندي طالبان لکه حافظ دولت، شیخ مقبول او مفتي حسن یې په مهمو دندو وټاکل. دې چارې د ولي الرحمن او مفتي نور ولي ډله له حکیم الله سره ددښمنۍ پرڅنډه ودروله، ځکه هغوی د ټي ټي پي په شورا کې غیر دیوبندیان یا ددوی په وینا، پنجپیریان په غړیتوب نه خوښول. له ټي ټي پي نه دداعش پر لور د یوې ډلې قوماندانانو د تګ یو عامل همدا ګڼل کیږي او اوس هم د اختلافاتو یو مهم اړخ همدا کېدای شي.
جماعت الاحرار په ټي ټي پي کې د ملاکنډ او باجوړ د طالبانو پر پیاوړي رول هم خوښ نه و، ځکه د غورځنګ د پخواني مرستیال مولوي فقیرمحمد له نیول کېدو وروسته په باجوړ، ملاکنډ او سوات کې د جماعت الاحرار ډلې نفوذ کړی و او د ملاکنډ د پخوانۍ احرار الهند ډلې ډېری قوماندانانو د جماعت الاحرار غړیتوب اخېستی و. خو د مولوي فقیرمحمد له خوشي کېدو وروسته د باجوړ، سوات او ملاکنډ طالبانو په ټي ټي پي کې خپلې کمزورې شوې لیکې بېرته پیاوړې کړې.
د مشرف د ترور له پلان نه د کراچۍ تر بریده
د ۲۰۱۳ کال په مارچ کې د جماعت الاحرار بنسټګر عبدالولي (عمر خالد خراساني) د ځانمرګو بریدګرو او سنایپر ویشتونکو یوه ځانګړې ډلګۍ جوړه کړه، چې د پاکستان پخوانی ولسمشر جنرال مشرف اسلام اباد ته د ستنېدو پرمهال ووژني.
د عبدالولي پر پلان یوازې د پنجابي طالبانو قوماندان عدنان رشید خبر و، خو هغه د ټي ټي پي له مشرتابه سره له مشورې پرته په یوه ویډیو پیغام کې جنرال مشرف ته د مرګ ګواښ وکړ. د رشید د پیغام له خپرېدو وروسته عبدالولي له حکیم الله مسید نه وغوښتل، چې رشید د پلان د افشا کولو له امله د ټي ټي پي محکمې ته حاضر کړي.
حکیم الله ، چې دمشرف د ترور پلان له افشا کېدو خورا نارامه و، په قهرجنه لهجه وویل:« عدنان رشید وژنم او په څاه کې یې غورځوم».
عبدالولي (عمر خالد خراسانی) د خیبر پښتونخوا د مهمندوولسوالۍ په طالبانو کې د ۲۰۰۷ کال په اکتوبر کې هغه مهال د ستوري په ډول راڅرګند شو، چې د شپږو «مجرمانو» سرونه یې پرې کړل. په دې وخت کې چې هرچا ډېرې وژنې کولای شوای، په همغه کچه یې شهرت، مقام، پیسې او امکانات ترلاسه کول.
د خالد عمر خراساني اصلي نوم عبدالولي مومند و، چې د ۱۹۸۰ کال د جولای په ۱۸مه د خیبر پښتونخوا د قبایلي ولسوالۍ مهمندو په کندهاریو کلي کې زېږېدلی و. هغه خپل «جهادي یون » په ۱۹۹۶ کال کې د کشمیر د حرکت المجاهدین له ډلې پیل کړی و او په افغانستان کې یې د طالبانو په لیکو کې هم جګړې کړې وې.
د ۲۰۰۷ کال په جولای کې د اسلام اباد د لال مسجد او حفصه جامعې پر ضد د پاکستان د امنیتي ځواکونو د عملیاتو په غبرګون کې، خراساني له ګڼو وسله والو سره د مهمندولسوالۍ د ترنګزو صاحب جومات ونیوه او له همدې ځایه یې د دولت پر ضد د جګړې اعلان وکړ. د همدغه کال په ډسمبر کې هغه له بیت الله مسید سره بیعت وکړ او د ټي ټي پي تر چتر لاندې د مهند ولسوالۍ امیر وټاکل شو.عبدالولي د ۲۰۰۸ کال په جولای کې په مهمندو کې خپل محلي سیال شاه خالد او د هغه ۱۵ جنګیالي له دې امله ووژل، چې تازه د هغه مرستیال قاري عبیدالله په جنوبي وزیرستان کې له بیت الله مسید سره لیدلي وو.
د ټي ټي پي مشر بیت الله مسید خپل اعتمادي کسان حکیم الله مسید او قوماندان تاج ګل مهمندو ته ولیږل، چې له عمرخالد خراساني سره ګډ کار وکړي او د ټي ټي پي د لیکو په پراختیا کې ترې کار واخلي. مهمندو ته د حکیم الله او د هغه د ملګرو له تګ یوه ورځ وړاندې په دې ولسوالۍ کې د مولانا لیاقت پر مدرسې هوايي برید شوی و او ګڼو طالبانو ته پکې مرګ ژوبله اوښتې وه.
خراساني په باجوړ او مهمندو کې د القاعدې له مشرانو او غړو سره له نږدې وپېژندل او دې پېژندګلوۍ هغه د ټي ټي پي په لیکو کې د یوه مطرح لوبغاړي په توګه ثابت کړ. هغه په ۲۰۱۵ کال کې د ضرب عضب عملیاتو له غځېدو سره هممهاله د القاعدې له غړو سره یوځای د خوست ولایت د مرکز منګسو سیمې ته لاړ. د القاعدې غړي څو میاشتې وروسته د قاچاق وړونکو په مرسته له کورنیو سره یوځای ایران او له هغه ځایه سودان، ترکیې او یمن ته لاړل، خو خراسانی په کونړ کې پاتې شو.
د ۲۰۱۸ کال په مې کې پاکستان غوښتل، چې د جماعت الاحرار مشر د ملګرو ملتونو د بندیزونو په نوملړ کې شامل کړي، خو متحده ایالتونو نیوکه درلوده، چې د پاکستان په غوښتنلیک کې ویل شوي، چې خالد خراسانی په افغانستان کې دی. په دې کلونو کې په افغانستان کې امریکايي ځواکونو حضور درلود. پاکستان دغه مهال تور لګاوه، چې عمر خالد خراسانی د ننګرهار د لعل پورې په یوه مرکز کې اوسیږي. د امریکا متحده ایالاتو د خزانې وزارت هغه د نړیوال ترهګر په توګه پېژندلی و او د ددغه هېوادبهرنیو چارو وزارت د هغه د نیولو یا وژلو لپاره تر درې میلیونو ډالرو پورې جایزه ټاکلې وه.
د خراساني جماعت الاحرار ډلې په ۲۰۱۶ کال کې د لاهور په ګلشن اقبال او د ۲۰۱۴ کال په نومبر کې په واګه سرحدي سیمه کې ځانمرګي بریدونه وکړل او د ۲۰۱۷ کال په فبروري کې یې د لاهور په مال روډ کې د لاریون پرمهال ځانمرګی وکړ، چې ګڼو امنیتي چارواکو ته یې مرګ ژوبله واړوله.
د روان کال د جون پر ۲۷مه د جماعت الاحرار جنګیالیو په کراچۍ ښار کې د پاکستان د رینجرز پولیسو پر یوه میشتغالي برید وکړ، چې په پایله کې یې درې امنیتي سرتېري ووژل شول او ځینې نور ټپیان شول. دا په ۲۰۱۳ او ۲۰۱۵ کلونو کې له کراچۍ نه د ټي ټي پي د وسله والو له تصفیې وروسته پر رینجرز ځواکونو لومړی خونړی برید ګڼل کیږي. د پاکستان امنیتي ادارو ادعا وکړه، چې په دغه برید کې د یوه افغان په ګډون د جماعت الاحرار پنځو غړو ګډون درلود.
له برید وروسته پاکستاني الوتکو په خوست، پکتیا او پکتیکا ولایتونو کې ځینې اهداف په نښه کړل، چې شاوخوا ۲۸ تنه ملکي وګړي پکې ووژل شول. اسلام اباد ادعا کوي، چې په دغو بریدونو کې یې د ټي ټي پي او جماعت الاحرار ډلې جنګیالي په نښه کړي دي.
خو د کراچۍ برید داسې مهال و، چې افغان طالبانو له پاکستان سره د پوځي ټکر د مخنیوي هڅه کوله.
ټي ټي پي په دې وروستیو کې په پاکستان کې خپل پاروونکي او مرګوني بریدونه کم کړي، خو جماعت الاحرار چې د ټي ټي پي له چتره بهر دی، د افغان طالبانو دې پالیسۍ ته ډېر لږ پام کړی دی. له همدې امله اوس په کابل کې د جماعت الاحرار پر وفادارۍ شک لوړ شوی او د سرغړوونکې او دداعش د احتمالي «ځایناستې ډلې» په توګه ورته کتل کیږي.
د هبت الله اخوندزاده له لوري په بدخشان کې په اداري او نظامي تشکیلاتو کې وروستي بدلونونه د حقاني او کندهاري طالبانو ترمنځ د ژورو اختلافونو او د احتمالي جګړې د نښتلو لامل شوي دي. باورونه داد دې چې د دغولو بدلونونو اصلي لامل د بدخشان د طبیعي زیرمو او کانونو د مدریت پر سر سیالي ده.
د بدخشان د پخواني والي قاري محمد ایوب له لیرې کېدو وروسته، نوي والي قاري محمد اسماعیل غزنوي د حلقوي سړک د جوړولو او د برېښنا بندونو د چارو د منظورۍ ژمنې کړې وې خو تر اوسه دغه ژمنې نه دي پوره شوې.
په دې وروستیو کې د بدخشان یو شمېر سیمه ییز مسوولین لکه د طالبانو د ارګو پخوانی ولسوال، د کانونو رییس شفیق الله حفیظي او د برېښنا شرکت ولایتي رییس حکمت الله اخندزاده له دندو ګوښه او بې برخلیکه شوي دي چې د راپورونو له مخې اخندزاده له خپلو پوځي تجهیزاتو سره پاکستاني طالبانو (ټيټيپي) ته تللی دی.
د جمعه خان فاتح د جنجال پیل
دغه جنجالونو هغه وخت زور واخیست چې د طالبانو مشر مولوي هبت الله د بدخشان د درواز پنځه ګونې ولسوالیو ولسوال جمعه خان فاتح له خپلې دندې بدل کړ او د زابل لپاره یې د طالبانو مرستیال والي والي وټاکه.
د درواز په سیمه کې پنځه ولسوالۍ درواز بالا، درواز پاین، مایمۍ، نسئ او شکۍ ولسوالۍ شاملې دي دا پنځه ولسوالۍ د بدخشان ولایت درواز سیمې برخه جوړوي او تاجکستان سرحد او د اموسیند په اوږدو کې پرتې دي.
که څه هم جمعه خان فاتح د مولوي هبت الله ددې پرېکړې په اړه خوښ نه و او څو ځله د طالبانو بدخشان والي قاري اسماعیل غزنوي ته دیني عالمان په جرګه ور ولېږل چې زه په درواز ولسوال په توګه خپلې دندې ته ادامه ور کم په دې دنده کې خوښ یم خو د طالبانو د بدخشان والي د هغه دا جرګې ونه منلې او ټینکار یې دا و چې دا د هبت الله حکم دی او باید عملي شي.
د طالبانو ناراضي قومندان جمعه خان قاتح د ملاهبت الله دا پرېکړه مني او زابل ولایت ته د مرستیال والي په توګه پر خپله دنده پیل کوي.
په دې موده کې هغه د کندهاري طالبانو او په ځانګړي توګه د هبت الله د دفتر له لوري د پیري چلند سره مخ کېږي. لومړی دا چې که څه هم د طالبانو د زابل والي له ولایت څخه بهر ځي نو خپل د دفتر رییس د ولایت سرپرست په توګه ټاکي او جمعه خان فاتحې ته کوم ارزښت نه ور کوي او دا هر څه د هبت الله دفتر له لوري ورته ویل کېږي.
د طالبانو د باخبر سرچینو په وینا په دې وخت کې د هبت الله په امر د هغه ورور په بدخشان کې زنداني کیږي او دده اړوند وسلوالو د بې سلاحه کولو پهیر پیلیږي.
د طالبانو د مشر او ددې ډلې د نورو چارواکو چلند د جمعه خان قاتح د ناراضیتي سبب ګرځي او دی بېرته له زابل څخه بدخشان ته ستنیږي او نور زړه نه ښه کوي چې زابل ته د خپلې دندې لپاره ستون شي.
له هغه وروسته د طالبانو مشر هبت الله په یوه فرمان کې جمعه خان فاتح د زابل مرستیال والي په توګه له دندې ګوښه کوي پر کور یې کېنوي.
بدخشاني طالبان شکایت کوي چې د حقاني او کندهاري چارواکو د تبدیلۍ پر مهال د طالبانو مشر هبت الله اخندزاده د فرمان له مخې هغوی بې سرنوشته نه پرېښودل کېږي، خو د بدخشاني مسوولینو په وړاندې دا معیار نه مراعاتېږي.
سرچینې وایي چې د بدخشان اوسنی والي قاري محمد اسماعیل غزنوي په تېرو شلو کلونو کې د حامد کرزي له حکومت سره د خپلسرو خبرو په تور د طالبانو د محکمې له خوا په مرګ محکوم شوی و، خو وروسته د مصلحت له مخې خوشې شو او په کراچۍ کې یې ژوند کاوه.
نوموړی اوس د عبدالحق وثیق په منځګړیتوب د حقانیانو له خوا د دوی د ګټو د خوندیتوب لپاره د والي په توګه ګمارل شوی دی.
په کابل کې د طالبانو باخبره سرچینو افغانستان انټرنشنل ته تېره ورځ ویلي و چې د دغې ډلې ناراضه قوماندان جمعه فاتح کندهار ته د تګ او له هبت الله سره د لیدنې وړاندیز رد کړی دی.
سرچینې زیاتوي، که چېرې دغه وړاندیز ونه منل شي او فاتح له بدخشان څخه ونه وځي، نو ښايي په بدخشان کې جګړه ونښلي.
د طالبانو باخبره سرچینو د جنګاښ۱۲مه وویل، چې ددې مسلې د حل لپاره د طالبانو د کورنیو چارو وزارت مرستیال ابراهیم صدر په بدخشان کې شتون لري او نوموړي د طالبانو ناراضي قوماندان جمعه خان فاتح ته ویلي چې مولوي هبت الله غواړي له هغه سره په کندهار کې وګوري.
د سرچینو په وینا، فاتح وېره لري چې د ملاهبت الله د لیدلو په بهانه له بدخشان څخه تر وتلو وروسته، هلته د طالبانو د مشر له لوري د زنداني کېدو احتمال شتون لري.
جمعه خان فاتح د افغانستان په شمالختیځ کې د طالبانو له نفوذ لرونکو قوماندانانو څخه ګڼل کېږي. نوموړی د خپلو پلویانو ترمنځ په «د دروازونو په فاتح» شهرت لري.
فاتح په وروستیو اونیو کې په کندهار کې د طالبانو له مشرتابه سره د سیمه ییزو سرچینو او د سرو زرو د کانونو د مدیریت پر سر د اختلافاتو له جدي کېدو وروسته، د زابل ولایت له مرستیالۍ څخه ګوښه کړل شو.