د پاکستاني طالبانو تحریک (ټي ټي پي) د خيبرپښتونخوا په بونېر ولسوالۍ کې د يوه پوليس افسر د وژلو مسووليت منلی او ادعا یې کړې چې په سوات کې یې د پاکستان امنیتي ځواکونو یوه ډرون څرخکه راغورځولې ده.
د بونېر ولسوالۍ د پوليسو په وينا، ددغه ولسوالۍ د ترهګرۍ پر ضد ځواک يو چارواکی مسکين زاده د يکشنبې په ورځ د طوطالۍ په سيمه کې په وسله وال بريد کې وژل شوی دی.
پوليس چارواکو ويلي، د پېښې وروسته ياده سیمه کلابنده کړل شوې او د بريدګرو د لټون لپاره عمليات پيل کړل شوي دي.
ټي ټي پي د دغه برید مسووليت منلی او ويلي یې دي یاد پوليس چارواکی د دوی پر ضد عملياتو کې ککړ و، ځکه یې په نښه کړی دی.
ټي ټي پي د بر سوات ولسوالۍ په مټه غرنۍ سيمه کې د امنيتي ځواکونو د ډرون څرخکې د راغورځولو ادعا هم کړې او ويلي يې دي چې د پوځ او سي ټي ډي پوليسو د ګډو عملياتو هڅه یې شنډه کړې او د ډرون څرخکې او ورسره مرمۍ ويډيوګانې یې هم خپرې کړې دي.
د پېښې په اړه د سوات او خيبرپښتونخوا پوليسو او ایالتي حکومت تراوسه پورې څه نه دي ويلي، خو دغه ويډيوګانې په ټولنيزو رسنيو خپرې شوي او ويل شوي چې په سوات کې يو ځل بيا وسله وال ښکاره شوي دي.
په دې وروستيو ورځو کې ټي ټي پي په سوات کې د عوامي نشنل ګوند د يو سيمه ييز مشر په کور د برید او له هغې وړاندې د یو بل بريد چې پکې درې تنه وژل شوي، مسووليت منلی و.
په سوېلي وزیرستان کې پولیسو د ډرون څرخکې په برید کې د یوه ښوونکي پر وژل کېدو اعتراف کړی او د وژل شوي کس کور ته په ننواتې ورغلي. دغه برید د یوه ملکي وګړي پر کور شوی و، چې له امله یې ښوونکی محمد نواز خان ووژل شو او دوه ماشومان یې ټپیان شول.
د خیبر پښتونخوا په سوېلي وزیرستان ولسوالۍ کې پولیسو د ډرون څرخکې په برید کې د یوه ځايي ښوونځي د ښوونکي پر وژل کېدو رسمي بښنه غوښتې او یاد کور ته یې په ننواتې جرګه ور لیږلې ده.
ځايي خلک وايي چې د شنبې په ورځ د سوېلي وزیرستان په لدها تحصیل کې د پولیسو د ډرون څرخکې په برید کې د یوه عام وګړي کور په نښه شوی و چې په پایله کې یې د ځايي ښوونځي ښوونکی محمد نواز خان ووژل شو او دوه ماشومان یې ټپیان شول.
په وزیرستان کې یوه ځايي خبریال افغانستان انټرنشنل ته وویل چې د یکشنبې په ورځ د ځايي پولیسو ایسایچاو، تحصیلدار او قبایلي مشرانو د قبایلي دود او دستور له مخې د مقتول کور ته د ننواتې په توګه ورغلل او له ځان سره یې څلور وزې هم وړې وې.
د ځايي خبریالانو په وینا، د مقتول د کورنۍ مشرانو، د پولیسو او ولسوالۍ د ادارې ننواتې قبوله کړې ده.
په سویلي او شمالي وزیرستان کې له دې وړاندې هم خلکو پر امنیتي ادارو نیوکې کړې دي، چې په ډرون بریدونو کې یې عام خلک په نښه کیږي.
پر پاکستاني ځواکونو سربېره د تحریک طالبان پاکستان ډله او نورې جنګیالۍ ډلې هم په خپلو عملیاتو او بریدونو کې له ډرون ټکنالوژۍ نه کار اخلي.
د پاکستان د جمعیت علمای اسلام مشر مولانا فضل الرحمان ددغه هېواد پر حکومت غږ کړی چې له افغانستان سره ستونزې د خبرو اترو او ډیپلوماسۍ له لارې حل کړي. هغه ویلي، چې خیبر پښتونخوا او بلوچستان له سختو امنیتي ننګونو سره مخ دي او په پښتونخوا کې پولیس د شپې له خپلو مرکزونو نشي وتلی.
د پاکستان د جمعیت علمای اسلام مشر مولانا فضل الرحمان د خپل هېواد پر فدرالي حکومت غږ کړی چې له افغانستان سره ستونزې د خبرو اترو او ډیپلوماسۍ له لارې حل کړي.
نوموړي ویلي، چې د افغانستان په اړه د نظر اختلاف کېدای شي وي خو د ځواک په کارولو سره هره ستونزه نه شي حل کېدای.
د شنبې په شپه د پنجاب په قصور ښار کې یوې عامه غونډې ته د وینا پر مهال مولانا فضل الرحمان وویل چې پاکستان له بېلابېلو کورنیو او بهرنیو ننګونو سره مخ دی. هغه وویل: «له ګاونډیو هېوادونو سره د اړیکو، سوداګرۍ او ډیپلوماسۍ په اړه ستونزې شته، زما دریځ دا دی چې دا ستونزې په جګړې او تقابل نه شي حل کېدای، بلکې د اغېزناکې ډیپلوماسۍ، خبرو اترو او دوه اړخیز درناوي له لارې حل کېدای شي.»
د خیبر پښتونخوا او بلوچستان په تړاو د جمعیت علمای پاکستان مشر وویل چې هېواد یې د ویجاړېدو په حال کې دی. هغه زیاته کړه، چې « په خیبر پښتونخوا کې نن ورځ هېڅ حکومت نشته، په لوېدیځ کې د لمر له ډوبېدو وروسته، تر هغه چې سهار لمر راخیژي، پولیس له خپلې تاڼې څخه بهر نه راوځي او کله چې پولیس له تاڼې بهر نه راوځي، نو بیا به سړکونه وسله والو ډلو ته سپارل کېږي او سړکونه او لارې به د غلو په رحم او کرم و».
هغه وویل چې په بلوچستان کې هم د پاکستان د حکومت هېڅ واک نشته.
هغه زیاته کړه، چې دوی په پښتني سیمه کې په دوو دریو ورځو کې له ۵۰ څخه زیات مړي ترلاسه کړي دي.
مولانا فضل الرحمان د پاکستان امنیتي ځواکونو ته له مستقیمې اشارې پرته وویل، چې دوی د همدې لپاره پټۍ تړلې ده او د همدې لپاره معاش اخلي چې د هېواد د امنیت لپاره وجنګېږي.
هغه زیاته کړه، « تاسو پر ما د خپلې وینې څه احسان باروئ؟ تاسو زما د خولې او وینې له مالیې څخه د همدې کار لپاره معاش اخلئ، خو موږ ته وایئ چې لښکر وباسئ او پخپله له وسله والو ډلو سره وجنګېږئ».
د خیبر ولسوالۍ په تیرا دره کې د بېځایه شویو کورنیو د بیرته ستنېدو مهالوېش د اکټوبر ۱۰مه ټاکل شوی، خو یو شمېر اعتراض کوونکو دا پرېکړه رد کړې ده. په باړه کې احتجاج کوونکي وایي چې په سړه هوا کې د کورونو جوړول ستونزمن دي.
د خیبر پښتونخوا د خیبر ولسوالۍ له تیرا درې څخه نږدې پنځه میاشتې وړاندې د بېځایه شویو متاثرینو د بیرته ستنېدو مهالوېش بالاخره وټاکل شو چې له مخې به یې د اکټوبر له لسمې څخه د متاثرینو پړاویز ستنېدل پیل شي.
خو بل لور ته د باړه پریس کلب مخې ته له ۱۵۰ ورځو راهیسې په احتجاج بوختو د تیرا متاثرینو د ستنېدو دغه مهالوېش رد کړی دی.
د تیرا د ملک دین خېل قبيلې یوه مخور قبایلي مشر ملک ډاکټر نوروز خان اپریدي له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې وویل چې دا د تیرا د مشرانو غوښتنه وه چې د متاثرینو سملاسي بیرته ستنېدل باید پیل شي ځکه هلته بیا د ژمي موسم پیلیږي او په سړه هوا کې هلته د بیارغونې کارونه نه شي کېدای.
هغه وویل چې حکومتي چارواکو ډاډ ورکړی چې که په تیرا کې روان پرمختیایي کارونه تر وخت وړاندې بشپړ شي، نو د متاثرینو د بیرته ستنېدو په مهالوېش کې به هم بدلون راوستل شي.
ډاکټر نوروز خان اپریدي زیاته کړه چې حکومت په تیرا دره کې د پرمختیایي کارونو د بشپړولو لپاره سیمه په دریو برخو وېشلې ده چې لومړۍ برخه یې بشپړه شوې، خو پر دویمه او دریمه برخه لا هم کار روان دی. هغه وویل چې د دوی د معلوماتو له مخې، تر اوسه په سیمه کې یوازې امنیتي پوستې او سړکونه جوړ شوي او له دې پرته بل کوم د پام وړ کار نه دی شوی.
قبایلي ملک وویل چې «له تیرا څخه له بېځایه کېدو وړاندې حکومت له قبایلي مشرانو سره رسمي لیکلی تړون کړی و چې پکې ګڼې ژمنې شوې وې، خو په خواشینۍ سره باید وویل شي چې د تړون پر ډېرو مادو بشپړ عمل نه دی شوی».
بل لور ته د باړه پریس کلب مخې ته له ۱۵۰ ورځو راهیسې د تیرا د متاثرینو د تحریک احتجاج کوونکو د بیرته ستنېدو مهالوېش رد کړی دی.
د تیرا د متاثرینو د تحریک ویاند صحبت خان اپریدي له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې وویل چې د اکټوبر په میاشت کې په تیرا کې ژمی پیل شوی وي او په داسې موسم کې هلته د بیارغونې کارونه نه شي کېدای، نو ځکه باید د ستنېدو پر مهالوېش بیا کتنه وشي.
هغه وویل چې د عملیاتو او بارانونو له امله د جنګ جګړو له کبله د ویجاړو شویو کورونو د بیا جوړولو په برخه کې خلک له ګڼو ستونزو سره مخ کېدای شي. د صحبت خان په وینا، د حکومت له خوا متاثرینو ته د تاوان ورکولو په لړ کې چې کومې ژمنې شوې وې، پر ډېریو یې عمل نه دی شوی چې له امله یې په باړه او پېښور کې مېشت متاثرین له ګڼو ستونزو سره مخ دي.
د یادولو وړ ده چې د روان کال په پیل کې، د جنوري پر ۲۵مه له تیرا څخه د خلکو بېځایه کېدل پیل شوي وو او د خیبر پښتونخوا حکومت د ټاکل شوي مهالوېش له مخې باید په اپرېل میاشت کې د متاثرینو بیرته ستانه شوي وای، خو اوس داسې ښکاري چې بې ځایه شوي کسان به درې میاشتې نور هم منتظر پاتې کیږي.
د خیبرپښتونخوا خیبر ولسوالۍ د لنډي کوتل نیکيخېل سیمه کې د ونو پرې کولو او د ځمکې پر سر د شخړې له امله د دوو کورنیو ترمنځ په نښته کې پنځه کسان وژل شوي او اته نور ټپیان شوي دي.
د پولیسو په وینا، د دواړو کورنیو ترمنځ له وړاندې د ځمکې پر سر شخړه روانه وه. نن د یوې کورنۍ غړو په لانجمنه ځمکه کې د ونو پرې کول پیل کړل چې له امله یې وضعیت کړکېچن شو او د دواړو لورو ترمنځ د ډزو تبادله رامنځته شوه.
پولیس وايي، په نښته کې پنځه کسان وژل شوي او اته نور ټپیان دي.
ټپیان لومړی د لنډي کوتل مرکزي روغتون ته لېږدول شوي، خو د روغتیايي وضعیت د خرابوالي له امله وروسته پېښور ته انتقال شوي دي.
د پېښې له رامنځته کېدو وروسته د پولیسو ځواک سیمې ته رسېدلی، سیمه یې کلابنده کړې او د پېښې د څرنګوالي په اړه یې د شواهدو راټولول پیل کړي دي.
د پاکستان د بشري حقونو کمېسیون په یوه تازه راپور کې ویلي، د خیبر ولسوالۍ د تیرا درې د اوسېدونکو جبري بېځایه کېدو پراخ بشري ناورین رامنځته کړی، چې پکې د ملکي وګړو مرګژوبله، د خلکو د عاید له منځه تګ، د مرستو ځنډ او د بېځایه کېدو د پرېکړې په اړه ګډوډي شامله ده.
د «شخړې له امله بېځایه شوي؛ په تیرا درې کې بشري ناورین» تر سرلیک لاندې راپور د ۲۰۲۶ کال د مې په ۱۹مه د کمېسیون د حقیقت موندنې د پلاوي له سفر وروسته خپور شوی دی.
پلاوي په خیبر کې له بېځایه شویو کورنیو، سوداګرو، خبریالانو، روغتیايي کارکوونکو او حکومتي چارواکو سره لیدنې کړې دي.
د راپور له مخې، د تیرا امنیتي وضعیت له ۲۰۲۳ کال راهیسې خرابېده، په ۲۰۲۴ کال کې لا پسې کړکېچن شو او په ۲۰۲۵ کال کې یې وضعیت سخت کړ.
د سیمې اوسېدونکي وايي، وسلهوال په سیمه کې فعال وو، خو باور لري چې امنیتي ځواکونه د هغوی د مهارولو توان درلود.
راپور زیاتوي، له ۲۰۲۴ څخه تر ۲۰۲۵ کال پورې، وروسته له هغې چې خلکو د سیمې پرېښودو او یا د دولت په غوښتنه د وسلهوالو ولسي ډلو جوړولو ته غاړه کېنښوده، د خوړو او درملو پر لېږد محدودیتونه ولګېدل. د خلکو په وینا، په همدې موده کې د ښځو، ماشومانو او سپینږیرو په ګډون له ۲۰ تر ۳۰ ملکي وګړي وژل شوي او نږدې ۴۰۰ نور ټپیان شوي دي.
د ۲۰۲۶ کال په جنورۍ کې د ژمي په سختو شرایطو کې د خلکو ډلهییز بېځایه کېدل پیل شول. راپور وايي، یو شمېر نوي زېږېدلي ماشومان د سختې یخنۍ، واورې او د مناسبې مرستې د نشتوالي له امله مړه شوي دي. د سیمې اوسېدونکو دغه بېځایه کېدل «جبري» بللي او امنیتي ځواکونه یې مسوول ګڼلي دي.
د راپور له مخې، بېځایه شوي ادعا کوي چې یوازې شاوخوا ۲۰ سلنه کورنیو تر اوسه د لېږد او نورو مرستو پیسې ترلاسه کړې دي، په داسې حال کې چې ډېری نورې کورنۍ لا هم له مرستو بېبرخې دي. خلکو ویلي، چارواکو ورسره ژمنه کړې وه چې یوازې دوه میاشتې وروسته به بېرته خپلو سیمو ته ستانه شي، خو دا ژمنه عملي نه شوه.
د اقتصادي زیانونو په اړه راپور وايي، شاوخوا ۳۶۰۰ دوکانونه تړل شوي او نږدې ۸ زره سوداګر او دوکانداران بېکاره شوي دي. سوداګرو ویلي، نه یوازې دوی ته بدیل بازار برابر نه شو، بلکې اجازه هم ورنه کړل شوه چې خپل مالونه له درې وباسي، چې له امله یې مېوې، سبزي او نور ژر خرابېدونکي توکي له منځه ولاړل.
د راپور له مخې، د مالدارۍ او چرګانو فارمونو ته هم سخت زیان اوښتی، ځکه ډېری کورنۍ ونه توانېدل خپل څاروي له ځان سره انتقال کړي.
د باړې د خبریالانو ټولنې استازو ویلي، له ۲۰۲۱ کال راهیسې د وسلهوالو حضور زیات شوی و، خو د خلکو پرلهپسې خبرداریو ته پام ونه شو. دوی ادعا کړې چې د امنیتي ځواکونو ځوابي عملیاتو، ډزو او بېپیلوټه بریدونو کې هم ملکي وګړو ته مرګژوبله اوښتې ده.
راپور وايي، د زدهکړو بهیر هم سخت اغېزمن شوی دی.
د ورسک د یوازیني دولتي لېسې د زدهکوونکو شمېر له شاوخوا ۲۵۰۰ څخه ۳۵۰ ته راټیټ شوی دی.
د راپور له مخې، خبریالانو ویلي، دا لا هم روښانه نه ده چې د خلکو د بېځایه کېدو پرېکړه چا کړې وه، خو د خلکو عمومي باور دا دی چې امنیتي ځواکونو د سیمې د تخلیې غوښتنه کړې او ملکي ادارې یوازې د هغې پرېکړې اعلان کړی دی.
د ښځو وضعیت هم د اندېښنې وړ بلل شوی دی. بېځایه شویو ښځو د مرستو ځنډ، د استوګنې خراب شرایط، د خوړو کمښت او روغتیايي ستونزې یادې کړې دي. روغتیايي کارکوونکو ویلي، د ناامنۍ او بېځایه کېدو له امله د امیندوارو ښځو ستونزې او د سقط پېښې زیاتې شوې دي.
په مقابل کې، امنیتي او ملکي چارواکو د کمېسیون پلاوي ته ویلي چې بېځایه کېدل جبري نه وو، بلکې د قومي مشرانو له ۲۴ کسیزې کمېټې سره د هوکړې له مخې ترسره شوي دي. دوی ویلي، تر اوسه لسګونه زره کورنۍ ثبت شوي او ډېری یې مرستې ترلاسه کړې دي.
د پاکستان د بشري حقونو کمېسیون په خپلو سپارښتنو کې له خیبر پښتونخوا حکومت غوښتي چې د خلکو د خوندي او رضاکارانه ستنېدو زمینه برابره کړي، پاتې مرستې ژر ورکړي، د ملکي مرګژوبلې او د خلکو د شتمنیو د زیان په اړه خپلواکې پلټنې وکړي او د روغتیا، زدهکړو، سرپناه او د ژوند د بېرته رغولو لپاره بیړني اقدامات ترسره کړي.
کمېسیون خبرداری ورکړی چې د تیرا درې اوسېدونکي لا هم د ناامنۍ، نه پوره شویو ژمنو او نیمګړو بشري مرستو ترمنځ له سخت وضعیت سره مخ دي.