بشري حقونو څار بنسټ: د پاکستان بریدونو په افغانستان کې د ملکي تلفاتو اندېښنې زیاتې کړي

د سرچینو په وینا، ارباب وکیل احمد د هرات ښار د لوېدیځې برخې د باباحاجي سیمې کلونه کلونه ارباب و او د هرات له مشهورو جهادي کورنیو څخه و. ویل کېږي، هغه د پخواني جهادي مشر اسماعیل خان له نږدې کسانو څخه هم و، او دوه وروڼه یې د افغانستان په تېرو جګړو کې وژل شوي وو.

د سرچینو د معلوماتو له مخې، ارباب وکیل احمد د ټولنیزو فعالیتونو، د خلکو ترمنځ د شخړو د حل او د سیمه‌ییزو ستونزو د هواري له امله د خلکو ترمنځ پېژندل شوی شخصیت و.

سرچینې زیاتوي، د برید پر مهال د هغه زوی هم ورسره ملګری و، خو د هغه د روغتیايي وضعیت په اړه تر اوسه کره معلومات نه دي ترلاسه شوي.

طالبانو تر اوسه د دې پېښې په اړه رسمي څرګندونې نه دي کړي او نه یې هم د برید د عاملانو په اړه معلومات خپاره کړي دي.

په وروستیو اوونیو کې د افغانستان په لوېدیځو ولایتونو کې د پخواني حکومت د یو شمېر جهادي او پوځي څېرو د وژل کېدو پېښې زیاتې شوې دي.

د چنګاښ په ۲۰مه، د غور ولایت د پخواني ملي امنیت غړی او جهادي قوماندان عبدالله رحیمي د تیورې ولسوالۍ په یوه جومات کې د لمانځه پر مهال ووژل شو. هغه په څه کم یوه میاشت کې د غور درېیم پخوانی پوځي چارواکی و چې وژل کېده.

تر دې وړاندې، د چنګاښ په اوومه، د غور د ښارک ولسوالۍ د پولیسو پخوانی قوماندان محمدحسین د هرات ښار د هوايي ډګر پر سړک د وسله‌والو په برید کې ووژل شو او مېرمن یې ټپي شوه.

همدارنګه، د غبرګولي په ۱۸مه، د غور پخوانی پولیس افسر او جهادي قوماندان سراج‌الدین د تیورې ولسوالۍ په خپل کور مخې ته ووژل شو.

د سرچینو په وینا، دغه کسان د غور د پخواني والي او د جمعیت اسلامي د بانفوذه غړي محمدابراهیم ملک‌زاده له نږدې کسانو څخه وو.

له دې وړاندې، د غویي په ۱۰مه هم ناپېژاندو کسانو د هرات د فلزکارانو اتحادیې مشر او سیمه‌ییز بانفوذ شخصیت ارباب داوود عرب د هرات ښار د شیدایي په سیمه کې د چړې په ګوزارونو وژلی و.

طالبانو تر اوسه د دغو پېښو د عاملانو د نیولو یا د څېړنو د پایلو په اړه هېڅ معلومات نه دي خپاره کړي.

شنونکي وايي، د هېواد په کابو ټولو کانونو کې د کارګرو خوندیتوب ته چندانې پام نه‌کېږي او ان حفاظتي وسایل هم نه‌لري او له همدې امله ډېری وخت په کاني پېښو کې کارګر قرباني کېږي.

په پنجشېر کې د کانونو یو شمېر کارګر هم له معیاري حفاظتي توکو پرته په کار بوخت او له پنجشېر سربېره د کانونو په ډېریو کاني پېښو کې اکثره کارګر د حفاظتي وسایلو د نشتوالي له امله خپل ژوند له لاسه ورکوي.

د پنجشېر په کانونو کې بوخت کارګر هم وايي، په دې کار کې دومره نه‌ګټي چې ځانونو لپاره حفاظتي توکي وپېري او په وینا یې: «شرکتونه هم یوازې یوه حفاظتي خولۍ راکوي او نور مجبور یو کار وکړو».

له دې سره سم، د پنجشېر لپاره طالب مسوولین وايي، په دغه ولایت کې د کانونو د را اېستنې بهیر له پراخېدو سره سم، په مستقیم او غیر مستقیم ډول شاوخوا ۱۵ زره کسانو ته د کار زمینه برابره شوې ده.

د دغه ولایت لپاره د طالبانو د رسنیو دفتر د پنجشنبې په ورځ (د چنګاښ ۲۵مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي: «دمګړۍ شاوخوا زر پنجشېري ځوانان په مستقیم ډول د ګران بیه ډبرو او په ځانګړې توګه د زمرد پر پېر او پلور بوخت دي. دوی د زمرد د پلورلو په داوطلبیو کې د ګډون له لارې مناسب عاید ترلاسه کوي».

د خبرپاڼې له‌مخې، تر اوسه په پنجشېر کې ۱۶ ډوله کانونه سروې شوي او د بېروج، زمرد او ځینو نورو ګران بیه منرالونو له کانونو د استخراج چارې روانې دي.

په خبرپاڼه کې راغلي: «په دغو کانونو کې ۴۰ سلنه کارګر په میاشت کې له ۶ زرو تر ۱۰ زرو افغانیو عاید ترلاسه کوي».

پر طالبانو دا تور هم دی، چې په غیر معیاري ډول د کانونو پر را اېستنې بوخت دي او په دې سره د کاني سرچینو ډېره برخه ضایع کېږي.

په ورته وخت کې په بدخشان او تخار ولایتونو کې خلک د چاپېریالي زیانونو او د شرکتونو د بې بریده کېندنو له امله د اوبو د کمښت او همداراز د یادو کانونو په بدل کې د ژوند هېڅ ډول اسانتیاوو د نه‌برابرېدو له امله په ځلونو اعتراض کړی او څو ځلي له طالبانو سره لاس او ګرېوان شوي هم دي.

د راپورونو له‌مخې، د سرو زرو پر کانونو د ځايي اوسېدونکو او طالبانو تر منځ په نښتو کې د طالبانو په ګډون یو شمېر ځايي اوسېدونکو ته هم مرګ ژوبله اوښتې ده.

د شنونکو په باور، د نړۍوالو معیارونو او د عدالت پر بنسټ اصولو له‌مخې، د کانونو د را اېستنې چارې د سیمې د اوسېدونکو په سلا مشورو، د چاپیریال ساتنې د متخصصینو، طبیعت پوهنې او شفافیت او عدالت ته په پام باید پیل شي.

د یادونې وړ ده، چې طالبان بیا ځلي واک ته له رسېدو وروسته د هېواد یو شمېر کانونه داخلي او خارجي شرکتونو ته په واک کې ورکړي او ترې ترلاسه کېدونکې عواید پرته له دې چې یوه برخه یې د کانونو په شاوخوا سیمو کې د اوسېدونکو د هوساینې لپاره ولګول شي، مخامخ د دوی خزانې ته ځي. طالبانو هم په وار وار ویلي، چې د حاکمیت د لګښتونو ډېره برخه له کاني سرچینو برابرېږي.

د بدخشان ولایت لپاره د طالبانو د امنیه قومندانۍ ویاند احسان‌الله کامګار وايي، دغه پېښه تېره ورځ (چهارشنبه د چنګاښ ۲۴مه) د بهارک- فیض‌اباد تر منځ د لارې په اوږدو کې د دوو کرولا موټرو د ټکر له امله رامنځته شوې ده.

د نوموړي په وینا، د لومړنیو څېړنو پر بنسټ د موټرو ګړندی تګ د پېښې لامل دی، خو په وینا یې د دغې پېښې د څرنګوالي په تړاو لا هم څېړنې روانې دي.

ویل کېږي، ټپيان د درملنې په موخه روغتیايي مرکز ته لېږدول شوي دي.

د طالبانو له پېښو سره د مبارزې چمتووالي ادارې د پنجشنبې په ورځ (د چنګاښ ۲۵مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره وویل، چې نورالدین ترابي په دې کتنه کې دواړه ادارې ښې همکارې وبللې او په ډاګه یې کړه، چې دغه همکارۍ کولای شي د پروژو د لا بریالي پلي کېدو زمینه برابره کړي.

هغه څرګنده کړه: «سره له دې چې خوراکي او غیرخوراکي مرستې د ټولنې له اساسي اړتیاوو څخه دي، خو لومړیتوب باید بنسټیزو او وقایوي پروژو ته ورکړل شي، ځکه د دغو پروژو اغېز ډېر او پایلې یې دوامداره دي».

نورالدین ترابي همداراز د پروژو پر کیفیت د ټینګار ترڅنګ وویل: «وقایوي پروژې باید د دې ادارې په مشوره او همغږۍ پلي شي، ځکه له خطر سره مخ سیمې مخکې له مخکې د دې ادارې له لوري سروې او تشخیص شوې دي».

د کډوالۍ نړۍوال سازمان رییسې میا پارک په دې کتنه کې د خپلو ترسره کړو پروژو یادونه وکړه او ویې ویل: «له هغو ۷۳ پروژو څخه چې دې سازمان د هېواد په بېلابېلو ولایتونو کې پلي کړې دي، ۹۰ سلنه یې د دې ادارې له پلانونو سره سمې وې».

هغې همدارنګه د پېښو د مدیریت لپاره د رضاکارانو د جذب او جلب پروګرام په اړه خبرې وکړې او ویې ویل، دغه پروګرام به په ازمایښتي ډول پلي شي او که بریالی ثابت شي، نو پراختیا به ورکړل شي.

د یادونې وړ ده، چې د طالبانو دغې ادارې د طبیعي پېښو د مدیریت لپاره په ټولو ولایتونو کې د رضاکارانو د جذب بهیر پیل کړی او د طالب مسوولینو په وینا، دغه بهیر په ډېریو ولایتونو کې بشپړ شوی او له مرستندویانو یې غوښتي، چې د رضاکارانو د روزنې او تجهیز په برخه کې ورسره همکاري وکړي.

ویل کېږي، په لومړي سر کې به د کابل، کندهار او بلخ ولایتونو د کلیو په کچه ۹۰ شپږ یا اووه کسیزې رضاکاره کمېټې جوړې شي، چې غړي به یې له روزنې وروسته پر اړینو تجهیزاتو سمبال شي، څو د پېښو د رامنځته کېدو پر مهال د ځواب وینې او همکارۍ بشپړ چمتووالی ولري.

تاج الدین اویوواله د هرات د نواباد روغتیايي مرکز د لیدنې پر مهال د مژګان په نوم له یوې قابلې سره د لیدنې په اړه په ایکس کې لیکلي چې د نوموړې ډلې د روان کال له پیله تر اوسه له ۱۰۰۰ څخه د زیاتو خوندي زېږونونو په ترسره کېدو کې مرسته کړې ده.

د یونیسف استازي ویلي: «په افغانستان کې ښځینه روغتیايي کارکوونکې د میندو او ماشومانو د هوساینې لپاره نه‌بدلېدونکی ارزښت لري.»

هغه زیاته کړې: «د دوی کار هره ورځ د خلکو ژوند ژغوري.»

د یونیسف د افغانستان د استازي په وینا، د ښځینه روغتیايي کارکوونکو فعالیتونه د میندو او ماشومانو لپاره د روغتیايي خدمتونو د وړاندې کولو او د خوندي زېږونونو د زمینه برابرولو په برخه کې مهم دي.

په داسې حال کې د طالبانو له لوري له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زده‌کړو بندیز د افغانستان د روغتیايي نظام د راتلونکي لپاره هم جدي اندېښنې راولاړې کړې دي. د یونیسف د یوه تازه تحلیل له مخې، که پر نجونو د زده‌کړو او پر ښځو د کار محدودیتونه دوام وکړي، افغانستان ښايي تر ۲۰۳۰ کال پورې تر ۲۰ زرو پورې ښځینه ښوونکې او ۵۴۰۰ ښځینه روغتیايي کارکوونکې له لاسه ورکړي.

یونیسف وايي، د نجونو له زده‌کړو محرومول یوازې د هغوی د زده‌کړو حق نه محدودوي، بلکې د هېواد د راتلونکي بشري ځواک پر جوړښت هم اغېز کوي. ځکه هغه نجونې چې نن له زده‌کړو پاتې کېږي، سبا نه شي کولای د قابلو، نرسانو، ډاکټرانو، ښوونکو او نورو مسلکي ښځینه کارکوونکو ځای ونیسي.

د دغه سازمان د معلوماتو له مخې، له ۲۰۲۱ کال راهیسې له شپږم ټولګي پورته د نجونو د زده‌کړو له بندېدو وروسته له یو میلیون څخه زیاتو نجونو د زده‌کړو حق له لاسه ورکړی دی. یونیسف خبرداری ورکړی چې د دې بندیز دوام به د ښځینه روغتیايي کارکوونکو کمښت نور هم زیات کړي او په پایله کې به د میندو، نوي زېږېدلو ماشومانو او ماشومانو روغتیايي خدمتونه زیانمن شي.

په افغانستان کې، چې د میندو د مړینې کچه لا هم لوړه ده، د ښځینه روغتیايي کارکوونکو شتون د ښځو لپاره د روغتیايي خدمتونو د لاسرسي په برخه کې ځانګړی اهمیت لري. له همدې امله، د نجونو د زده‌کړو پر وړاندې اوسني محدودیتونه د ښځینه مسلکي کادرونو د راتلونکي کمښت ترڅنګ، د میندو او ماشومانو پر روغتیا هم اوږدمهاله اغېز لرلای شي.